Η Καθαρά Δευτέρα και τα έθιμά της

Η Καθαρά Δευτέρα είναι μία κινητή εορτή, που κάθε χρόνο πέφτει στην αρχή της έβδομης εβδομάδας (δηλαδή 48 μέρες) πριν το Ορθόδοξο Πάσχα. Είναι η μέρα που σηματοδοτεί το τέλος των Αποκριών και το ξεκίνημα της Σαρακοστής, μια περίοδο νηστείας που διαρκεί 40 ημέρες, όσες, δηλαδή, ήταν και οι μέρες προσευχής και νηστείας του Χριστού στην έρημο. Λόγο του πνευματικού και σωματικού «καθαρισμού» όσον τηρούν την παράδοση, η μέρα αυτή ονομάστηκε Καθαρά Δευτέρα. Το πέταγμα του χαρταετού, συμβολίζει και αυτό την ανάταση της ανθρώπινης ψυχής προς το θείο.

Στην Ελλάδα, οι εορτασμοί της Καθαράς Δευτέρας αποκαλούνται «Κούλουμα» και πραγματοποιούνται συνήθως στην ύπαιθρο. Αυτό, βέβαια, τηρείται ανάλογα και με τον καιρό, καθώς, όταν το Πάσχα πέφτει νωρίτερα, όπως για παράδειγμα φέτος (αρχές του Απρίλη), ο καιρός είναι ακόμα πολύ κρύος για πικνίκ. Δεν είναι εντελώς ξεκάθαρη η ετυμολογία της λέξης «Κούλουμα», αλλά φαίνεται πως προέρχεται από τα λατινικά, είτε από την λέξη «cumulus», που σημαίνει «σωρός» ή «αφθονία», είτε από την λέξη «columna», που σημαίνει «κολώνα», και αναφέρεται στους στύλους του Ολυμπίου Διός, όπου συγκεντρώνονταν για το γλέντι της Καθαράς Δευτέρας οι Αθηναίοι.

Η καταγωγή της γιορτής είναι είτε αθηναϊκή, είτε βυζαντινή. Πάντως, τόσο στην Κωνσταντινούπολη, όπου πλήθος κόσμου συγκεντρωνόταν σε έναν από τους επτά λόφους της πόλης (εκείνον όπου είχε τη βάση του ο ελληνικός οικισμός των «Ταταούλων»), όσο και στην Αθήνα, όπου πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ακόμα, οι Αθηναίοι μαζεύονταν στις πλαγιές του λόφου του Φιλοπάππου και έτρωγαν και έπιναν καθισμένοι στους βράχους από το μεσημέρι μέχρι τη δύση του ήλιου, τα «Κούλουμα» αποτελούσαν μία από τις σημαντικότερες γιορτές του έτους. Παραδοσιακά, στο Σαρακοστιανό τραπέζι υπήρχαν: λαγάνα, χαλβάς, ταραμοσαλάτα, ελιές, ντολμαδάκια, τουρσί, γαρίδες, χταπόδι, σουπιές, καλαμαράκια και φασολάδα (χωρίς λάδι).