«Πεπαύται ο χρόνος οδυρμού και κλαυθμού», λέει ο Καπλάνης Ιωσηφίδης, ιδρυτής, διευθυντής και φανατικός υποστηρικτής του μοναδικού Μουσείου Καππαδοκικών Μελετών «Η Ναζιανζός», στη Νέα Καρβάλη. «Δεν είναι καιρός για νοσταλγία, δεν θρηνούμε πια τις χαμένες πατρίδες! Τις γιορτάζουμε, γιορτάζουμε την καταγωγή μας, τις πατρίδες των προγόνων μας και όλα όσα έφεραν μαζί τους όταν ήρθαν πρόσφυγες από την Ανατολία! Στόχος μας είναι να αφήσουμε τα ίχνη του πολιτισμού μας για τις επόμενες γενιές, να αφήσουμε πολιτισμικό αποτύπωμα».
Ο Καπλάνης ξεκίνησε το Μουσείο, και το Κέντρο Μελετών, με τη βοήθεια της γυναίκας του, σχεδόν στα καλά καθούμενα όπως λέει – το 1981 σαν Στέγη Πολιτισμού, και από το 1987 σαν Μουσείο κανονικό: «Ήμουν έτοιμος να πάω στο διπλωματικό σώμα, κάθισα ένα μεσημέρι να φάω με τη γιαγιά μου την Ελισσώ – καταγόταν από ευγενή οικογένεια, τους Καπλάνογλου, μάλιστα συντηρούσε τον Σύλλογο Καππαδοκών στην Κωνσταντινούπολη. "Αν δεν ασχοληθείς εσύ, θα χαθεί ό,τι γνώση υπάρχει για την Καππαδοκία", μου είπε. Τέσσερις μέρες μετά γνώρισα τη γυναίκα μου, ερωτεύτηκα, αποφάσισα να μείνω εδώ. Η γυναίκα μου, Θρακιώτισσα είναι η κοπέλα, δεν είχε καμία σχέση με την Καππαδοκία, αλλά στέκεται στο πλευρό μου όλα αυτά τα χρόνια».
Αν τσεκάρετε την Καππαδοκία στον χάρτη, θα δείτε ότι είναι μια τεράστια περιοχή, στη βορειοανατολική Τουρκία σήμερα, με έξοδο στη Μαύρη Θάλασσα. Με την Ανταλλαγή Πληθυσμών, το 1924, πάνω από 60.000 Έλληνες Καππαδόκες πέρασαν τον Έβρο και κατέληξαν στη Θράκη, τη Δράμα, την Καβάλα και τα γύρω χωριά – μερικοί έφτασαν και μέχρι την Εύβοια. Οι κάτοικοι της Γκέρβελης εγκαταστάθηκαν εκεί που είναι σήμερα η Νέα Καρβάλη, μαζί και οι παππούδες του Καπλάνη. (Του οποίου το όνομα μάλλον προέρχεται από το τουρκικό «καπλάν», που σημαίνει «τίγρης». Άσχετη πληροφορία, αλλά γιατί όχι…) Ξεκίνησε λοιπόν ο Καπλάνης να συγκεντρώνει κειμήλια, αντικείμενα καθημερινής χρήσης, φορεσιές, κεντήματα, προικιά, φωτογραφίες, διακοσμητικά, κοσμήματα, βιβλία, φωτιστικά και μικρο-έπιπλα, μαζί με «αρχαία», κομμάτια αγγείων και άλλα ευρήματα, που είχαν κουβαλήσει μαζί τους οι πρόσφυγες της Καππαδοκίας. Μου δείχνει με μεγάλη υπερηφάνεια τα 400 και βάλε χειροποίητα χαλιά, τις 50 από τις 700 περίπου παραδοσιακές, χιλιοκεντημένες φορεσιές της Συλλογής Καπλάνη. Το μουσείο είναι μικρό, δεν έχει χώρο να εκτεθούν όλες οι φορεσιές, ούτε καν οι μισές, και παρόλο που οι προθήκες είναι γεμάτες, ένα σωρό πολύτιμα αντικείμενα έχουν μείνει σε συρτάρια, κουτιά και ντουλάπια, όλα προσεκτικά αρχειοθετημένα και αριθμημένα. Το «πολύτιμα» δεν αναφέρεται τόσο στη χρηματική αξία των εκθεμάτων όσο στη συναισθηματική ή/και ιστορική τους (αξία), αυτήν που δεν μετριέται με λεφτά και που την εκτιμάς περισσότερο αν κάποιοι πρόγονοί σου ήρθανε διωγμένοι και καταρρακωμένοι από τα βάθη της Μικράς Ασίας το 1924.
Το 1997, το Μουσείο χαρακτηρίστηκε ως «ένα από τα πέντε καλύτερα μουσεία της Ευρώπης». Το 2022 υπέγραψε σύμβαση με το Υπουργείο Πολιτισμού και εδώ και δύο χρόνια καταγράφονται οι συλλογές του μαζί με αυτές στο Τατόι, για να συμπεριληφθούν στο Ελληνικό Αρχείο Μνημείων. Μέχρι στιγμής έχουν καταγραφεί πάνω από 2.500 αντικείμενα.
«Μου πήρε 45 χρόνια να τα συγκεντρώσω όλα αυτά», λέει ο Καπλάνης, «δεν μπορεί κάτω από τις παρούσες συνθήκες να τα σηκώσει ένας φορέας σαν το Κέντρο Καππαδοκικών Μελετών, πρέπει να μπει και ο Δήμος, να γίνουν κτήμα όλου του κόσμου οι συλλογές, έχουμε εδώ πάνω από 1.000 βιβλία, ένα ιστορικό αρχείο που ξεκινάει από περγαμηνές, από τον 4ο αιώνα, 5.000 έγγραφα, 1.000 φωτογραφίες, 150 χάρτες, 150 γκραβούρες και πλειάδα μαρτυριών σε κασέτες. Το Υπουργείο θα τα καταγράψει και θα τα ψηφιοποιήσει. Αλλά χρειαζόμαστε μεγαλύτερο χώρο, πιο εύκολα προσβάσιμο, μέσα στην Καβάλα, για να μπορεί να τον επισκεφτεί ο ξένος, ο οποίος έχει σαν προορισμό την Καβάλα. Ας μας δώσει ο Δήμος το (κτίριο) Πρωτοδικείο, ας βρεθεί ένας χώρος στην πόλη, να βλέπουν οι ενδιαφερόμενοι όλα αυτά τα κομμάτια της Ιστορίας μας».
Από την Καισάρεια της Καππαδοκίας ήταν η γιαγιά μας η Μαρίκα Ταστσόγλου (το επίθετό της έγινε «Πετρίδου» στην Ανταλλαγή Πληθυσμών – «Τας» στα Τούρκικα είναι η πέτρα). Η γιαγιά είχε χαρίσει τη Βίβλο της, γραμμένη στα Καραμανλίδικα*, μαζί με κάποια άλλα πράγματά της τα οποία δεν είχα δει από τη δεκαετία του ’80… Και τα αναγνώρισα αμέσως, επειδή ήτανε κομμάτια της παιδικής μου ηλικίας: το καρεκλάκι της, με τη σκαλιστή πλάτη, που δεν μας άφηνε να καθόμαστε επάνω για να μην το χαλάσουμε, το «ηλεκτρικό» της σίδερο που το γέμιζε με κάρβουνα τις σπάνιες φορές που σιδέρωνε, ένα-δυο ωραία χαλιά, ένα-δυο σκεύη. Η γιαγιά μας είχε τελειώσει την Ακαδημία του Ζενζιντερέ, διάσημη σχολή της Καππαδοκίας, και ήταν περήφανη για την καταγωγή της όπως όλοι οι Καππαδόκες.
Το Κέντρο Καππαδοκικών Μελετών οργανώνει εκδρομές στην Καππαδοκία, ιστορικές ξεναγήσεις και γιορτές, εκδηλώσεις κάθε είδους, τόσο στη μακρινή πρώην πατρίδα όσο και στη Νέα Καρβάλη. Ο αγώνας να κρατηθεί ζωντανή η μακριά παράδοση είναι ανηφορικός, αλλά ο Καπλάνης Ιωσηφίδης τον έχει αναλάβει με πολλή αισιοδοξία – για να μάθουν μέχρι και τα δισέγγονά μας μια μέρα πώς ήταν η ζωή στη μακρινή Καππαδοκία των προγόνων τους.
Ιστορικό και Εθνολογικό Μουσείο των Ελλήνων της Καππαδοκίας (περιλαμβάνει το Ιστορικό Αρχείο, τη Βιβλιοθήκη των Μοναστηριών και τη Συλλογή Υφασμάτων και Φορεσιών Καπλάνη), Κέντρο Καππαδοκικών Μελετών «Η Ναζιανζός», Νέα Καρβάλη, 11ο χιλιόμετρο δρόμου Καβάλας-Ξάνθης. Τηλ. 2510 316192.
* Καραμανλίδικα ήταν η γλώσσα που χρησιμοποιούσαν οι Καραμανλήδες, οι Χριστιανοί Ορθόδοξοι Έλληνες της Μικράς Ασίας, από τον 18ο ως και τον 20ό αιώνα. Αντί για το αραβικό αλφάβητο, έγραφαν με το ελληνικό, την τουρκική γλώσσα, την οποία μάθαιναν μόνον φωνητικά. Οι «Καραμανλήδες» ήταν διάσπαρτοι σε όλη τη Μικρά Ασία, αλλά οι μεγαλύτερες συγκεντρώσεις τους ήταν στην Καππαδοκία. Οι πιθανότητες να έχεις «Καραμανλήδικες» ρίζες, αν έχεις κάποιον πρόγονο από την Καππαδοκία, είναι πολλές… Ειδικά αν είσαι αγύριστο (κοινώς «καραμανλήδικο») κεφάλι, αν σκας γάιδαρο, και αν σου αρέσει να κερνάς τις παρέες σου, έχεις-δεν έχεις λεφτά. Και βασικά, δεν έχεις.
Ό,τι έχει απομείνει από την Καππαδοκία στη σημερινή Τουρκία
Ό,τι έχει απομείνει από την Καππαδοκία στη σημερινή Τουρκία
Ό,τι έχει απομείνει από την Καππαδοκία στη σημερινή Τουρκία
17°
