Από το Παρίσι του 1900 στη λεωφόρο Συγγρού: Η δεύτερη ζωή ενός ελληνικού περιπτέρου

Με αφορμή τη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης, έρχεται στο προσκήνιο μια ελάχιστα γνωστή ιστορία που συνδέει τον κόσμο των μεγάλων εκθέσεων με ένα γνώριμο αθηναϊκό τοπόσημο: τον Άγιο Σώστη.

Στη λεωφόρο Συγγρού, στα όρια του Νέου Κόσμου και της Νέας Σμύρνης, βρίσκεται ο ναός που οι περισσότεροι Αθηναίοι γνωρίζουν ως Άγιο Σώστη. Η ιστορία του, όμως, ξεκινά αρκετά μακριά από την Αθήνα και, κυρίως, αρκετά διαφορετικά απ’ ό,τι θα υπέθετε κανείς.

Η αφορμή είχε δοθεί δύο χρόνια νωρίτερα. Στις 14 Φεβρουαρίου 1898 έγινε στην περιοχή του Αναλάτου αποτυχημένη απόπειρα δολοφονίας κατά του βασιλιά Γεωργίου Α΄, ο οποίος επέστρεφε από το Φάληρο μαζί με την πριγκίπισσα Μαρία. Η απόπειρα σημειώθηκε σε μια ιδιαίτερα φορτισμένη περίοδο για την Ελλάδα, λίγους μήνες μετά την ήττα στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897. Η κοινωνία ήταν βαθιά αναστατωμένη, ενώ ο Τύπος ασκούσε έντονη κριτική στη βασιλική οικογένεια και στην πολιτική ηγεσία, αναζητώντας ευθύνες για την εθνική ταπείνωση.

Οι πυροβολισμοί κατά της βασιλικής άμαξας δεν πέτυχαν τον στόχο τους· τραυματίστηκε ελαφρά ένας από τους συνοδούς. Οι δύο δράστες συνελήφθησαν την επόμενη ημέρα και υποστήριξαν ότι οδηγήθηκαν στην πράξη από την πεποίθηση ότι ο βασιλιάς ήταν υπεύθυνος για την ήττα του 1897. Η απόπειρα προκάλεσε μεγάλη συγκίνηση, αλλά ταυτόχρονα γέννησε και φήμες ότι ήταν σκηνοθετημένη, με σκοπό να αποκατασταθεί το πληγωμένο κύρος του βασιλιά. Οι φήμες αυτές έφτασαν και στον Τύπο και προκάλεσαν διώξεις εναντίον όσων τις υποστήριζαν.

Στις 22 Φεβρουαρίου 1898 τέθηκε ο θεμέλιος λίθος του ναού του Άγιου Σώστη

Η διάσωση του Γεωργίου Α΄ και της Μαρίας οδήγησε στην απόφαση να ανεγερθεί στο σημείο ένας ναός αφιερωμένος στον Σωτήρα Χριστό, ως έκφραση ευγνωμοσύνης για τη σωτηρία τους. Στις 22 Φεβρουαρίου 1898 τέθηκε ο θεμέλιος λίθος του ναού. Για την ανέγερσή του οργανώθηκε πανελλήνιος έρανος. Το σχέδιο, όμως, δεν θα ολοκληρωνόταν με τον τρόπο που είχε αρχικά προβλεφθεί.

Δύο χρόνια αργότερα, το 1900, το Παρίσι φιλοξενούσε μία από τις μεγαλύτερες παγκόσμιες εκθέσεις της εποχής. Οι διοργανώσεις αυτού του είδους αποτελούσαν τότε ένα διεθνές βήμα, όπου κάθε χώρα είχε την ευκαιρία να παρουσιάσει τη δική της εικόνα και να διεκδικήσει μια θέση στον διεθνή ανταγωνισμό.

Η Έκθεση του Παρισιού υπήρξε ένα από τα μεγάλα γεγονότα της Μπελ Επόκ και συγκέντρωσε εκατομμύρια επισκέπτες. Η γαλλική πρωτεύουσα μετατράπηκε για μήνες σε ένα τεράστιο εκθεσιακό πεδίο, όπου η αισιοδοξία για το μέλλον, η πίστη στην πρόοδο και οι νέες καλλιτεχνικές τάσεις συνυπήρχαν με τις εθνικές παρουσίες. Η διοργάνωση άφησε, μάλιστα, πίσω της και ορισμένα από τα σημαντικότερα κτίρια και μνημεία του σημερινού Παρισιού, όπως το Grand Palais, το Petit Palais και τη γέφυρα Alexandre III.

Τον σχεδιασμό του περιπτέρου της Ελλάδας στην Έκθεση του Παρισιού είχε αναλάβει ο διακεκριμένος Γάλλος αρχιτέκτονας Λουσιέν Μάγκνε 

Ανάμεσα στα εθνικά περίπτερα βρισκόταν και εκείνο της Ελλάδας. Τον σχεδιασμό του είχε αναλάβει ο διακεκριμένος Γάλλος αρχιτέκτονας Λουσιέν Μάγκνε (Lucien Magne), ο οποίος επέλεξε τη μορφή ενός βυζαντινού ναού, σε σταυροειδή ρυθμό με τρούλο. Η επιλογή αυτή έδινε στην ελληνική παρουσία ένα σαφές αρχιτεκτονικό στίγμα, αντλώντας από τη βυζαντινή παράδοση.

Το περίπτερο ήταν λυόμενη κατασκευή, έκτασης περίπου 432 τετραγωνικών μέτρων, με μεταλλικό σκελετό. Οι τοίχοι του ήταν κατασκευασμένοι από ροδόχρωμα τούβλα, που διακόπτονταν από οριζόντιες σειρές λεπτών τιρκουάζ κεραμικών με εμαγιέ επίστρωση, ενώ ο τρούλος και οι στέγες ήταν καλυμμένοι με κόκκινα κεραμίδια.

Η μεταλλική κατασκευή του περιπτέρου παραπέμπει, με έναν ενδιαφέροντα τρόπο, στον Πύργο του Άιφελ, ένα από τα διασημότερα σύμβολα των μεγάλων εκθέσεων. Ο Πύργος είχε ανεγερθεί περίπου δέκα χρόνια νωρίτερα, για την Έκθεση του Παρισιού του 1889. Και τα δύο έργα γεννήθηκαν μέσα στο κλίμα των μεγάλων εκθέσεων της εποχής, όπου η αρχιτεκτονική και η τεχνολογική πρόοδος αποτελούσαν μέρος της δημόσιας εικόνας κάθε διοργάνωσης.

Αλλά η ελληνική παρουσία στο Παρίσι δεν περιοριζόταν στην αρχιτεκτονική του περιπτέρου. Στους χώρους της Έκθεσης εκπροσωπήθηκε και η σύγχρονη ελληνική καλλιτεχνική δημιουργία, με σημαντικές διακρίσεις. Ανάμεσα στους Έλληνες καλλιτέχνες που ξεχώρισαν ήταν ο Γεώργιος Ιακωβίδης, από τους κατεξοχήν εκπροσώπους της αθηναϊκής ζωγραφικής. Στο Παρίσι, το 1900, τιμήθηκε με χρυσό μετάλλιο για το συνολικό του έργο, έχοντας ήδη διακριθεί στην προηγούμενη Έκθεση του 1889 με χάλκινο μετάλλιο.

Την ίδια χρονιά διακρίθηκε και ο Ιάκωβος Ρίζος, με το έργο του «Αθηναϊκή βραδιά», γνωστό και ως «Στην ταράτσα», που είχε ζωγραφιστεί το 1897. Ο πίνακας, με την Ακρόπολη στο βάθος και μια σκηνή από την αστική ζωή της Αθήνας, τιμήθηκε στην Έκθεση του Παρισιού με αργυρό μετάλλιο.

Ένα κτίσμα που είχε σχεδιαστεί ως προσωρινό εκθεσιακό περίπτερο έμελλε να αποκτήσει μια εντελώς διαφορετική και πολύ πιο μόνιμη ζωή

Οι διακρίσεις αυτές ήταν μέρος του αποτυπώματος που άφησε η ελληνική παρουσία στην Έκθεση. Για το ίδιο το περίπτερο, όμως, η ιστορία δεν τελείωσε μαζί με τη διοργάνωση. Μετά το κλείσιμό της, αποσυναρμολογήθηκε και πήρε τον δρόμο για την Ελλάδα. Ένα κτίσμα που είχε σχεδιαστεί ως προσωρινό εκθεσιακό περίπτερο έμελλε να αποκτήσει μια εντελώς διαφορετική και πολύ πιο μόνιμη ζωή.

Η μορφή του, που έμοιαζε ήδη με βυζαντινό ναό, έδωσε μια απρόσμενη λύση στο σχέδιο που είχε ξεκινήσει δύο χρόνια νωρίτερα στην Αθήνα: την ανέγερση ενός ναού στο σημείο όπου είχε γίνει η απόπειρα κατά του Γεωργίου Α΄.

Το περίπτερο μεταφέρθηκε στη συγκεκριμένη θέση και επανασυναρμολογήθηκε εκεί όπου είχε τεθεί ο θεμέλιος λίθος του ναού του Σωτήρος. Ο μεταλλικός σκελετός και βασικά στοιχεία της αρχικής κατασκευής διατηρήθηκαν και ενσωματώθηκαν στο νέο κτίριο. Ένα περίπτερο που είχε σχεδιαστεί για να εκπροσωπήσει την Ελλάδα σε μια διεθνή έκθεση απέκτησε έτσι μια εντελώς διαφορετική χρήση: έγινε εκκλησία.

Ο επίσημος τίτλος του ναού είναι Μεταμόρφωση του Σωτήρος. Στην καθημερινή αθηναϊκή γλώσσα, όμως, επικράτησε το όνομα «Άγιος Σώστης», μια λαϊκή παραφθορά της λέξης «Σωτήρ», που συνδέθηκε φυσικά και με τη σωτηρία του βασιλιά στο ίδιο σημείο. Στο ορθόδοξο αγιολόγιο δεν υπάρχει άγιος με το όνομα «Σώστης». Τα τελευταία χρόνια, στον ναό τιμάται επίσης ο άγιος Σώζων, μάρτυρας του 3ου αιώνα, η μνήμη του οποίου εορτάζεται στις 7 Σεπτεμβρίου.

Και κάπως έτσι, ένα προσωρινό περίπτερο μιας διεθνούς έκθεσης έγινε μόνιμο κομμάτι της Αθήνας. Η ιστορία του Αγίου Σώστη αποκτά έτσι ένα ευρύτερο ενδιαφέρον, καθώς συνδέει δύο διαφορετικές εποχές των μεγάλων εκθέσεων: το Παρίσι του 1900 και τη Θεσσαλονίκη του σήμερα.

Η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης, από το 1926, αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς της οικονομικής και δημόσιας ζωής της χώρας. Είναι τόπος συνάντησης της επιχειρηματικότητας, της οικονομίας και του κοινού, αλλά και ένας σταθερός σταθμός του πολιτικού ημερολογίου. Κάθε χρόνο, τις ημέρες της Έκθεσης, η Θεσσαλονίκη βρίσκεται στο επίκεντρο των πολιτικών εξελίξεων, με τις ομιλίες και τις εξαγγελίες των πολιτικών αρχηγών να αποτελούν πλέον αναπόσπαστο μέρος της διοργάνωσης.

Από τις μεγάλες εκθέσεις της Μπελ Επόκ έως τη σύγχρονη ΔΕΘ, οι εποχές, οι τεχνολογίες και οι τρόποι προβολής αλλάζουν. Παραμένει, όμως, η ανάγκη κάθε εποχής να παρουσιάσει τις δυνατότητές της, να συναντήσει το κοινό και να αποτυπώσει τις προσδοκίες της για το μέλλον.