Ο ξεχωριστός Χάραλντ Ε’ της Νορβηγίας

Το πρωί της Παρασκευής, ο βασιλιάς Χάραλντ Ε’ της Νορβηγίας απεβίωσε σε ηλικία 89 ετών, έχοντας προσβληθεί από αιμολυτική αναιμία και μια σειρά βακτηριακών λοιμώξεων που εξασθένισαν τον οργανισμό του. Με τον θάνατό του, κλείνει μια ολόκληρη εποχή, τόσο για τη Νορβηγία όσο και για την ευρωπαϊκή μοναρχία. Γεννημένος το 1937, ο Χάραλντ ταυτίστηκε όσο κανένας άλλος με τη σύγχρονη νορβηγική ιστορία, ενώ, παρότι ανέβηκε στον νορβηγικό θρόνο το 1991 –σε έναν πολιτικό χρόνο όπου ο θεσμός της μοναρχίας έμοιαζε διαρκώς περισσότερο παρωχημένος στην αυγή της ψηφιακής εποχής–, κατάφερε στα τριάντα πέντε χρόνια που αποτέλεσε τον επικεφαλής του νορβηγικού κράτους να προσωποποιήσει την ψυχοσύνθεση των Νορβηγών.

Σε αντίθεση με τους μακρινούς του προγόνους, ο Χάραλντ ούτε διακρίθηκε σε κάποια σπουδαία μάχη για το νορβηγικό έθνος, ούτε όμως αποτέλεσε κομβικό decision-maker για το νορβηγικό κράτος· στον ενεργειακά πάμπλουτο σοσιαλδημοκρατικό παράδεισο της Νορβηγίας, ο θεσμός της βασιλείας δεν θα μπορούσε παρά να αποτελεί έναν σαφώς διακοσμητικό θεσμό. Όμως, ο τρόπος με τον οποίο ο Χάραλντ πορεύτηκε στη ζωή μέσω των προσωπικών του επιλογών, αλλά και ο προσιτός χαρακτήρας τον οποίο απέδωσε στον θεσμό που εκπροσωπούσε, απέδωσε τόσο στον ίδιο, όσο και στον θεσμό που υπηρέτησε από το τέλος του 20ού αιώνα, ένα απόθεμα ασύγκριτης ήπιας ισχύος –αλλά και πολιτικού κύρους–, το οποίο ήταν φτιαγμένο από τα όνειρα κάθε εκλεγμένου αξιωματούχου, Νορβηγού και μη.

Πώς ο Χάραλντ Ε’ μετέτρεψε τη μοναρχία από κληρονομικό δικαίωμα σε κοινωνικό κεφάλαιο

Ένας –όχι και τόσο– τυπικός μονάρχης

Τα πρώτα βιώματα του Χάραλντ, γιου του Βασιλιά Όλαφ Ε’, δεν έφερναν αρκετά στις τυπικές προσλαμβάνουσες κάθε νέου μέλους μιας ευρωπαϊκής βασιλικής αυλής. Ο μελλοντικός διάδοχος του θρόνου και η μητέρα του διέφυγαν στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου –όπου ο μελλοντικός Νορβηγός βασιλιάς έπαιζε ως παιδάκι στον Λευκό Οίκο του Φράνκλιν Ρούζβελτ–, ενώ επέστρεψε το 1945 στη Νορβηγία, όταν η οικογένειά του πήρε την –εξόχως συμβολική– απόφαση να τον στείλει σε δημόσιο σχολείο.

Ενδεχομένως το ζύμωμα του ψυχισμού του Χάραλντ με τους κοινούς Νορβηγούς πολίτες, και πόσο μάλλον δε στα χρόνια που ακολούθησαν τον όλεθρο του πολέμου, να έπαιξε καθοριστικό ρόλο στον τρόπο με τον οποίο θα αντιλαμβανόταν τον μελλοντικό του ρόλο. Προφανώς, δεν θα μάθουμε ποτέ πώς ακριβώς δομήθηκε η προσωπικότητα του Χάραλντ μέσω της ακαδημαϊκής του πορείας, ωστόσο το στόρι είναι σαφές – και σαγηνευτικό: ο προνομιούχος γόνος της αυλής που πέρασε τον πόλεμο ασφαλής στην Ουάσιγκτον, επέστρεψε στη χώρα και γαλουχήθηκε σε έναν βαθμό εντός του κοινωνικού ιστού της, αντί να παραμένει κρυμμένος πίσω από τους τοίχους του παλατιού.

Αψήφησε ανοιχτά τον πατέρα του και αφού κράτησε τον δεσμό του με τη Σόνια κρυφό για αρκετά χρόνια, απείλησε πως, αν δεν του επέτρεπαν να παντρευτεί τη Σόνια, θα έμενε για όλη του τη ζωή εργένης

Στη λαϊκότητα του Χάραλντ –όσο μπορεί αυτός ο όρος να αξιοποιηθεί για έναν Ευρωπαίο μονάρχη– συνέβαλε καθοριστικά και η επιλογή της συζύγου του. Διαρρηγνύοντας ίσως την πιο ευρωπαϊκή εκ των ευρωπαϊκών παραδόσεων, ο Χάραλντ δεν παντρεύτηκε κάποια εκ των αμέτρητων ξαδερφών του οι οποίες ήταν σκορπισμένες ανά τις αυλές της Γηραιάς Ηπείρου, αλλά τη Σόνια Χάραλντσεν, κόρη εμπόρου ενδυμάτων από το Όσλο. Προφανώς, η οικογένεια Χάραλντσεν αποτελούσε μια από τις περισσότερο εύπορες της νορβηγικής αστικής τάξης, όσο ο συμβολισμός ήταν ξανά καταλυτικός για τον τρόπο με τον οποίο ο Χάραλντ πορεύτηκε αργότερα ως βασιλιάς. Ενδεικτικά, ο διάδοχος του θρόνου αψήφησε ανοιχτά τον πατέρα του –ο οποίος θεωρούσε αδιανόητο τον γάμο του γιου του με μια λαϊκή– και αφού κράτησε τον δεσμό του με τη Σόνια κρυφό για αρκετά χρόνια, εν τέλει απείλησε, τόσο το παλάτι όσο και εμμέσως την τότε νορβηγική κυβέρνηση, πως αν δεν του επέτρεπαν να παντρευτεί τη Σόνια, τότε θα έμενε για όλη του τη ζωή εργένης, με ό,τι αυτό θα συνεπαγόταν για τον θεσμό που αναπόφευκτα θα κληρονομούσε, καθώς ήταν ο μόνος άνδρας διάδοχος. Βλέποντας το από απόσταση, ο Χάραλντ απέδειξε πως είχε ανέκαθεν μέσα του ένα αυθεντικό πανκ ροκ ήθος – και του βγήκε: στις 29 Αυγούστου του 1968, οι Χάραλντ και Σόνια παντρεύτηκαν, με τον διάδοχο του θρόνου να καταφέρνει ήδη να εκσυγχρονίσει τον θεσμό που θα αναλάμβανε είκοσι δύο χρόνια αργότερα.

Η θέση του Χάραλντ στον οίκο Γλύξμπουργκ

Η σύγκριση του Χάραλντ Ε’ με τον τέως βασιλιά Κωνσταντίνο είναι ίσως εκείνη που αναδεικνύει περισσότερο από κάθε άλλη πώς η ψυχοσύνθεση του εκάστοτε ηγέτη μπορεί να αναδείξει ή να καταδικάσει τόσο το πρόσωπο όσο και τον θεσμό που εκπροσωπεί. Οι δύο διάδοχοι του νορβηγικού και του ελληνικού θρόνου αντίστοιχα ήταν πρακτικά συνομήλικοι (ο Κωνσταντίνος ήταν γεννημένος το 1940) και αποτελούσαν και οι δύο τους μέλη του ευρύτερου οίκου Γλύξμπουργκ. Ως διάδοχοι του εκάστοτε θρόνου, διακρίθηκαν και οι δύο στην ιστιοπλοΐα· ο Κωνσταντίνος είχε κερδίσει το χρυσό στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Ρώμης του 1960, ενώ ο Χάραλντ εκπροσώπησε τη Νορβηγία σε εκείνους του Τόκιο το 1964, του Μεξικό το 1968 και του Μονάχου το 1972. Αναδείχθηκε επίσης παγκόσμιος πρωταθλητής στην ιστιοπλοΐα το 1987 και πρωταθλητής Ευρώπης το 2005. Παράλληλα, οι Χάραλντ και Κωνσταντίνος υπηρέτησαν για ένα διάστημα ως συμπρόεδροι επί τιμή της Διεθνούς Ιστιοπλοϊκής Ομοσπονδίας, με την αγάπη τους για τη θάλασσα να τους ενώνει μέχρι και το τελευταίο σκέλος της ζωής τους.

Ωστόσο, οι ομοιότητες κάπου εκεί σταματάνε. Σε αντίθεση με τον Κωνσταντίνο, ο οποίος αποδείχθηκε εξόχως ανίκανος να αναλογιστεί τα θεσμικά και, κυρίως, τα πολιτικά όρια του θεσμού που εκπροσώπησε στη μεταπολεμική και προχουντική Ελλάδα, απονομιμοποιώντας εν τέλει τον θεσμό της Βασιλείας στη χώρα και οδηγώντας τους Έλληνες να συνταχθούν μαζικά υπέρ της μη επαναφοράς του στο σχετικό δημοψήφισμα του 1974, στην αυγή της Μεταπολίτευσης, ο Χάραλντ φρόντισε να κρατήσει μια ασφαλή απόσταση από τα street politics του Όσλο.

Ο Χάραλντ δεν έδωσε ποτέ το παραμικρό δικαίωμα σε κανέναν να τον κατηγορήσει πως αξιοποίησε το κληρονομικό του δικαίωμα στον θρόνο ώστε να εμπλακεί με την αιρετή εξουσία στο Όσλο

Προφανώς η διαφορά της ποιότητας και της ακεραιότητας μεταξύ των ελληνικών και των νορβηγικών πολιτικών και κοινωνικών θεσμών είναι πέρα από τα όρια του άδικου, ωστόσο η διαφορά των δύο Γλύξμπουργκ σε ό,τι αφορά την αντίληψη των ορίων του θεσμού που εκπροσωπούσαν ήταν χαώδης. Σε αντίθεση με τον Κωνσταντίνο, ο Χάραλντ δεν έδωσε ποτέ το παραμικρό δικαίωμα σε κανέναν να τον κατηγορήσει πως αξιοποίησε το κληρονομικό του δικαίωμα στον θρόνο ώστε να εμπλακεί με την αιρετή εξουσία στο Όσλο, επιλέγοντας από άποψη να υπηρετήσει τη νορβηγική κοινωνία με τον μόνο τρόπο που θα μπορούσε ένας σύγχρονος Ευρωπαίος βασιλιάς: ως εγγύηση της θεσμικής συνέχειας του κράτους και ως προσωποποίηση της κοινωνικής αξιοπρέπειας, ιδιαίτερα τις στιγμές που η πολιτική σκηνή της χώρας δεν ανταποκρινόταν σε αυτά τα στάνταρ. Ακόμα και στη Νορβηγία, η πολιτική τοξικότητα μπορεί ενίοτε να ξεχειλίσει και, σε αντίθεση με τον Κωνσταντίνο, ο Χάραλντ είχε καταλάβει απ’ την αρχή πως ο ρόλος του ήταν να συμμαζέψει τα –πιθανώς ασυμμάζευτα– αντί να τα εκτροχιάσει πλήρως.

Ένας αυθεντικός εκφραστής του νορβηγικού θαύματος

Στην πραγματικότητα, το σημείο καμπής της σύγχρονης νορβηγικής ιστορίας βρίσκεται στο 1969 –έναν χρόνο μετά τον γάμο του Χάραλντ με τη Σόνια–, όταν ανακαλύφθηκε το κοίτασμα Ekofisk στα ανοιχτά της Βόρειας Θάλασσας. Μέσα σε ελάχιστα χρόνια, η ήδη εξόχως κοινωνικά ώριμη νορβηγική κοινωνία κεφαλαιοποίησε το γεωγραφικό τζακ ποτ που κέρδισε, προχωρώντας σε μια εντυπωσιακά συνετή διαχείριση του ασύλληπτου πλούτου που ξεχείλιζε εντός των χωρικών της υδάτων. Προφανώς, ο ρόλος του παλατιού ήταν λίγο πέρα από τα όρια του ανύπαρκτου σε ό,τι αφορούσε τόσο την εξορυκτική διαδικασία, όσο όμως και την εκμετάλλευση του ορυκτού νορβηγικού πλούτου, ωστόσο σε θεσμικό επίπεδο ο Χάραλντ –κατά τη διάρκεια της βασιλείας του οποίου θέριεψε ο νορβηγικός πετρελαϊκός τομέας– συνέβαλε τα μέγιστα στο να κρατήσουν οι Νορβηγοί χαμηλά την μπάλα. Η ακεραιότητα του θεσμού της νορβηγικής βασιλείας εμπότισε την εξίσου ακέραιη νορβηγική εκτελεστική και νομοθετική εξουσία, με το σύνολο των Νορβηγών αρχόντων –αιρετών και μη– να αντιμετωπίζουν τον ενεργειακό πλούτο της χώρας με τον βέλτιστο τρόπο για τη νορβηγική κοινωνία. Μέχρι και σήμερα, ο κρατικός έλεγχος επί των νορβηγικών πετρελαίων παραμένει εξαιρετικά ισχυρός, και ο Χάραλντ έχει συμβάλει με τον τρόπο του στην κατανόηση αυτού για τη νορβηγική κοινωνία και οικονομία, επενδύοντας στην αυτοσυγκράτηση και τη συνετή διαχείριση με το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον.

Με τον Άντερς Μπρέιβικ να αποφασίζει να στερήσει τη ζωή σε 77 ανθρώπους, ο Χάραλντ έσπευσε να επισκεφτεί τις οικογένειες των θυμάτων και τους επιζώντες της τρομοκρατικής επίθεσης

Και αν η ανακάλυψη του Ekofisk, και η μετέπειτα εκμετάλλευσή του από τους πιστεμένα συνετούς Νορβηγούς δεν αποτελεί το πλέον εντυπωσιακό highlight της βασιλείας του, ο τρόπος με τον οποίο ο Χάραλντ διαχειρίστηκε τις τρομοκρατικές επιθέσεις του 2011, δεδομένα αποτελεί τη στιγμή που καθόρισε τη θέση του στη χώρα. Με τον Άντερς Μπρέιβικ να αποφασίζει να στερήσει τη ζωή σε 77 ανθρώπους στις 22 Ιουλίου εκείνου του έτους, ο Χάραλντ έσπευσε να επισκεφτεί τις οικογένειες των θυμάτων και τους επιζώντες της τρομοκρατικής επίθεσης, εκπέμποντας μια αυθεντική ανθρωπιά. Τέτοιου τύπου επισκέψεις στον τόπο οποιασδήποτε τραγωδίας αποτελούν industry standard, τόσο από αιρετούς, όσο και από κληρονομικούς άρχοντες ανά τον κόσμο, ωστόσο στη συνείδηση των Νορβηγών ο βασιλιάς τους λειτούργησε εκείνες τις ημέρες περισσότερο ως πατέρας και παππούς του έθνους, παρά ως μονάρχης σε συμβατική υποχρέωση εκδήλωσης υποστήριξης.

Οι δύο δημόσιες ομιλίες του στις 23 Ιουλίου και στις 21 Αυγούστου αποτελούν τομές στη νορβηγική ιστορία, καθώς στις συνειδήσεις των Νορβηγών ο Χάραλντ κατάφερε να ξεπεράσει τα συμβατικά ρητορικά όρια του θεσμού που κληρονόμησε, πετυχαίνοντας να εκφράσει τόσο την οδύνη του μέσου Νορβηγού, όσο όμως και την πεποίθησή του πως οι βάσεις της νορβηγικής ήταν στέρεες, και θα άντεχαν στο πέρασμα του χρόνου και σε όποια άλλη πρόκληση κι αν αντιμετώπιζε ποτέ το νορβηγικό έθνος.

Στον ίδιο τόνο, στην ιστορική δημόσιά του τοποθέτηση, το 2016, όταν και συμπλήρωσε δυόμισι δεκαετίες στον θρόνο, ο σχεδόν ογδοντάχρονος πλέον Χάραλντ απέδειξε πως ούτε η ηλικία του ούτε ο παρωχημένος θεσμός που εκπροσωπούσε μπορούσαν να του στερήσουν τη δυνατότητα να ψυχανεμιστεί μια διεθνή πραγματικότητα που άλλαζε δραματικά γρήγορα. Με τη φράση «η Νορβηγία είστε εσείς, η Νορβηγία είμαστε εμείς», ο Χάραλντ φάνηκε όχι απλώς να αποδέχεται, αλλά σε έναν βαθμό να απολαμβάνει πως η Νορβηγία που θα κληρονομούσε στον διάδοχό του και που θα εμπιστευόταν στις επόμενες γενιές, δεν θα έμοιαζε τόσο σε εκείνη όπου εκείνος είχε γεννηθεί.

Συγκεκριμένα, ο Χάραλντ σημείωσε πως η Νορβηγία πλέον μετρά περήφανα ως πολίτες της άθεους και πιστούς κάθε θρησκείας, μετανάστες και πρόσφυγες από μέρη όπου ελάχιστοι Νορβηγοί ταξίδεψαν ποτέ, αλλά και άντρες και γυναίκες που βρήκαν την αγάπη σε ένα πρόσωπο από το δικό τους φύλο, προχωρώντας πέρα από τα στάνταρ πρότυπα της παραδοσιακής πυρηνικής οικογένειας. Το κρίσιμο στοιχείο είναι πως ο ογδοντάχρονος Χάραλντ δεν προχώρησε στις συγκεκριμένες τοποθετήσεις με το άγχος των ανά την Ευρώπη woke πολιτικών δυνάμεων οι οποίες πασχίζουν να ψελλίσουν τις σωστές λέξεις στη σειρά όταν τις βολεύει, αλλά επειδή όντως το πίστευε πως οι καιροί άλλαξαν. Την πραγματικότητα είτε θα προσαρμοστείς και θα την αγκαλιάσεις, είτε θα την αφήσεις να σε συνθλίψει, ρισκάροντας παράλληλα να σε ξεφτιλίσει.

Το αβέβαιο μέλλον της νορβηγικής μοναρχίας

Ο θάνατος του Χάραλντ ήρθε σε μια χρονική συγκυρία όπου ο θεσμός της βασιλείας έχει πληγεί πρωτοφανώς στη χώρα. Η εμπλοκή της συζύγου του νέου βασιλιά Χάακον Η’, πριγκίπισσας Μέτε-Μάριτ, στο σκάνδαλο Έπστιν έχει καταβαραθρώσει την αποδοχή του θεσμού στα μάτια των Νορβηγών, τουλάχιστον συγκριτικά με τα ιστορικά υψηλά της εποχής Χάραλντ. Θέτοντας το απλά, κανείς δε μπορεί να ορκιστεί πως ο Χάακον θα καταφέρει εκείνο που πέτυχε ο πατέρας του: να αποδώσει στον ξεπερασμένο θεσμό του κληρονομικού δικαιώματος της βασιλείας τόσο τα αυθεντικά σύγχρονα χαρακτηριστικά της βασιλείας του πατέρα του, όσο όμως –και κυρίως– την ήπια ισχύ της εποχής Χάραλντ, όπου το παλάτι λειτούργησε ως θεσμική συνέχεια και εγγύηση, αλλά και ως αλεξικέραυνο ανεξαρτήτως της όποιας κρίσης αντιμετώπιζε η νορβηγική κοινωνία.

Ίσως αυτή να είναι η μοίρα των ηγετών που κατάφεραν να αποδώσουν στην εξουσία που κληρονόμησαν ορισμένα στοιχεία αυθεντικής λαϊκότητας και σοφής τοποθέτησης σε ό,τι αφορά τη ζωή την ίδια

Σε ένα απόγευμα, η νορβηγική βασιλεία ενδεχομένως να μετατραπεί από κοινωνική σταθερά σε δομικό πρόβλημα και όσο κι αν ταυτίστηκε η βασιλεία του Χάραλντ με το νορβηγικό θαύμα των τελευταίων δεκαετιών, αυτό είναι δεδομένο πως θα επιβιώσει της έκπτωσης του θεσμού της βασιλείας. Ίσως πάλι αυτή να είναι και η μοίρα των ηγετών που κατάφεραν να αποδώσουν στην εξουσία που κληρονόμησαν ορισμένα στοιχεία αυθεντικής λαϊκότητας, ακόμα και συνετής και σοφής τοποθέτησης σε ό,τι αφορά τη ζωή την ίδια. Τη στιγμή, μάλιστα, που αμέτρητοι άλλοι κληρονομικοί άρχοντες πριν από αυτούς απέτυχαν παταγωδώς να καταφέρουν, βυθισμένοι στην αυταρέσκεια της εύκολης προβολής αλλά και στην τραγικότητα της αποσύνδεσής τους από το κοινό αίσθημα.

Από την άλλη πάλι, ο Χάραλντ Ε’ κατόρθωσε να αποτελέσει ένα παράδειγμα τόσο για τους διαδόχους του όσο και για τους πολίτες της χώρας την οποία υπηρέτησε. Απέδειξε πως, στο τέλος της ημέρας, ο ψυχισμός, η επάρκεια αλλά και η ακεραιότητα του εκάστοτε ηγέτη, μιλάνε στο θυμικό της κοινωνίας με έναν τρόπο που δεν επιβάλλεται και σίγουρα δεν κληρονομείται· μόνο κερδίζεται.