Μπορείς να εμπιστευτείς τη μνήμη αυτόπτη μάρτυρα;

Η ανθρώπινη μνήμη έχει ένα σοβαρό πρόβλημα: δεν λειτουργεί σαν κάμερα. Δεν αποθηκεύει ένα γεγονός αυτούσιο για να το αναπαράγει αργότερα με ακρίβεια. Κάθε φορά που ανακαλούμε μια εμπειρία, η μνήμη μπορεί να αλλάξει, να δεχθεί νέες πληροφορίες και τελικά να αποκτήσει λεπτομέρειες που ίσως δεν υπήρξαν ποτέ.

Αυτό έχει τεράστια σημασία στις ποινικές υποθέσεις, όπου μία αναγνώριση από αυτόπτη μάρτυρα μπορεί να οδηγήσει κάποιον στη φυλακή. Σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται το Scientific American, περισσότερο από το 70% των καταδικών ανθρώπων που αργότερα αθωώθηκαν με βάση στοιχεία DNA στις ΗΠΑ μεταξύ 1989 και 2019 περιλάμβαναν λανθασμένη αναγνώριση από μνήμης. 

Ωστόσο, η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι αυτό δεν σημαίνει πως η μαρτυρία πρέπει να απορρίπτεται συνολικά. Το κρίσιμο ερώτημα είναι πώς συλλέγεται η πληροφορία και αν η μνήμη έχει ήδη «μολυνθεί».

Γιατί αλλάζουν οι αναμνήσεις μας

Όταν ανακαλούμε μια μνήμη, αυτή περνά από μια διαδικασία που ονομάζεται επανασταθεροποίηση. Για ένα σύντομο χρονικό διάστημα γίνεται ξανά εύπλαστη και μπορεί να ενσωματώσει νέα στοιχεία.

Η ψυχολόγος Ελίζαμπεθ Λόφτους το απέδειξε ήδη από τη δεκαετία του 1970 με διάσημα πειράματα πάνω σε τροχαία ατυχήματα.

Αρκούσε να αλλάξει μία λέξη στην ερώτηση που έκανε στους συμμετέχοντες για να αλλάξει και η ανάμνησή τους. Όταν περιέγραφε μια σύγκρουση με πιο έντονο ρήμα, οι μάρτυρες ήταν πιθανότερο να «θυμηθούν» ακόμη και σπασμένα γυαλιά που στην πραγματικότητα δεν υπήρχαν.

Το ίδιο συμβαίνει και με τις λεγόμενες «flashbulb memories», τις έντονες αναμνήσεις από ιστορικά γεγονότα.

Οι άνθρωποι μπορεί να είναι απολύτως βέβαιοι ότι θυμούνται πού βρίσκονταν και τι έκαναν όταν συνέβη κάτι σημαντικό, όμως μελέτες έχουν δείξει ότι περίπου το 40% των λεπτομερειών τέτοιων αναμνήσεων μπορεί να είναι λανθασμένο.

Απόσταση, φωτισμός και ακόμη και φυλή

Η ακρίβεια ενός αυτόπτη μάρτυρα εξαρτάται από πολλές λεπτομέρειες. Πόσο μακριά βρισκόταν από το περιστατικό; Υπήρχε αρκετός φωτισμός; Πόσο χρόνο είχε για να δει το πρόσωπο; Ήταν υπό την επήρεια αλκοόλ ή άλλων ουσιών;

Ακόμη και το αν μάρτυρας και δράστης ανήκουν στην ίδια φυλετική ομάδα μπορεί να επηρεάσει την ακρίβεια της αναγνώρισης.

Η μέθη αποτελεί ένα ενδιαφέρον παράδειγμα. Η σχετική έρευνα υποδεικνύει ότι άνθρωποι που έχουν καταναλώσει αλκοόλ μπορεί να θυμούνται λιγότερες λεπτομέρειες, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι όσα τελικά θυμούνται είναι απαραίτητα ανακριβή.

Το κρίσιμο, σύμφωνα με τους ειδικούς, είναι ο τρόπος με τον οποίο θα τους γίνουν οι ερωτήσεις.

Το μεγάλο πρόβλημα με τις αστυνομικές αναγνωρίσεις

Ένας από τους ευκολότερους τρόπους να αλλοιωθεί μια μνήμη είναι μια κακά σχεδιασμένη διαδικασία αναγνώρισης υπόπτου.

Φανταστείτε ότι κάποιος γίνεται μάρτυρας μιας ληστείας. Λίγο αργότερα η αστυνομία τού παρουσιάζει έναν και μοναδικό ύποπτο με χειροπέδες.

Ο μάρτυρας δεν είναι βέβαιος, αλλά λέει ότι «ίσως είναι αυτός».

Μερικές ημέρες αργότερα του δείχνουν έξι φωτογραφίες. Ανάμεσά τους βρίσκεται ο ίδιος άνθρωπος που είχε ήδη δει με χειροπέδες. Το πρόσωπο τού φαίνεται γνώριμο. Μόνο που ο εγκέφαλός του μπορεί πλέον να το συνδέει με τον τόπο του εγκλήματος, ενώ στην πραγματικότητα η εξοικείωση προέρχεται από την προηγούμενη αστυνομική διαδικασία.

Ο μάρτυρας δεν καταλαβαίνει ότι η μνήμη του έχει αλλάξει.

Η αυτοπεποίθηση δεν σημαίνει πάντα ακρίβεια

Ένας μάρτυρας που δηλώνει στο δικαστήριο «είμαι 100% βέβαιος ότι ήταν αυτός» μπορεί να ακούγεται εξαιρετικά πειστικός.

Η επιστήμη όμως δείχνει ότι η βεβαιότητα που εμφανίζεται μήνες ή χρόνια αργότερα δεν αποτελεί από μόνη της αξιόπιστο δείκτη.

Αντιθέτως, ιδιαίτερη σημασία φαίνεται να έχει πόσο σίγουρος ήταν ο μάρτυρας την πρώτη φορά που έκανε την αναγνώριση, προτού δεχθεί επιβεβαίωση ή άλλες πληροφορίες.

Όταν ένας μάρτυρας επιλέγει αμέσως κάποιον από μια σωστά οργανωμένη φωτογραφική σειρά και δηλώνει υψηλή βεβαιότητα από την πρώτη στιγμή, οι πιθανότητες ακρίβειας είναι μεγαλύτερες.

Γι' αυτό οι ερευνητές προτείνουν η αστυνομία να καταγράφει αμέσως όχι μόνο ποιον επέλεξε ο μάρτυρας, αλλά και πόσο βέβαιος ήταν τη συγκεκριμένη στιγμή.

Η υπόθεση του Έρβιν Χάρις

Το πόσο καταστροφικές μπορεί να είναι οι λάθος διαδικασίες φαίνεται στην περίπτωση του Έρβιν Χάρις. Ο Χάρις αθωώθηκε το 2026, έχοντας περάσει 42 χρόνια στη φυλακή για βιασμό του 1974. Η αρχική περιγραφή της δράστη έκανε λόγο για άνδρα 24 ή 25 ετών, αδύνατο, ξυρισμένο και με καθαρή φωνή.

Ο Χάρις ήταν 19 ετών, δεν ήταν ξυρισμένος και είχε έντονο τραυλισμό. Παρόλα αυτά επιλέχθηκε αρχικά μέσα από φωτογραφίες με τη διαδικασία του αποκλεισμού. Στη συνέχεια η αστυνομία φέρεται να ενίσχυσε τη βεβαιότητα της μάρτυρος, λέγοντάς της ουσιαστικά ότι είχε επιλέξει τον σωστό άνθρωπο.

Ακολούθησε και δεύτερη, ζωντανή αναγνώριση, όπου ο Χάρις ήταν ο μοναδικός άνδρας που η μάρτυρας είχε ήδη δει προηγουμένως.

Η καταδίκη βασίστηκε σχεδόν αποκλειστικά σε αυτή την αναγνώριση, χωρίς άλλα εγκληματολογικά στοιχεία να τον συνδέουν με το έγκλημα.

Πώς γίνεται μια σωστή αναγνώριση

Οι ειδικοί έχουν καταλήξει σε συγκεκριμένες πρακτικές που μπορούν να περιορίσουν τα λάθη. Η σειρά υπόπτων πρέπει να περιλαμβάνει άτομα που ταιριάζουν στη βασική περιγραφή του δράστη. Ο μάρτυρας δεν πρέπει να βλέπει την ίδια διαδικασία ξανά και ξανά.

Ιδανικά, ο αστυνομικός που παρουσιάζει τις φωτογραφίες δεν πρέπει να γνωρίζει ποιος είναι ο ύποπτος, ώστε να μην επηρεάσει –ακόμη και ασυναίσθητα– την επιλογή.

Και η αρχική βεβαιότητα του μάρτυρα πρέπει να καταγράφεται αμέσως. Η μνήμη, λοιπόν, δεν είναι άχρηστη ως αποδεικτικό στοιχείο.

Είναι περισσότερο σαν οποιοδήποτε άλλο εγκληματολογικό εύρημα: μπορεί να προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες, αλλά μόνο αν συλλεχθεί προσεκτικά. Γιατί μια ανάμνηση μπορεί να μοιάζει απόλυτα αληθινή στον άνθρωπο που τη βιώνει – και παρ' όλα αυτά να είναι λάθος.

Πηγή: Scientific America