Η Ευρώπη σαν ΑΙ υπερδύναμη, χωρίς να φτιάξει το επόμενο… ChatGPT

Το μέλλον είναι η τεχνητή νοημοσύνη (σε μορφές που δεν μπορούμε καν να φανταστούμε σήμερα), και νικητές στην παγκόσμια κούρσα τής ΤΝ θα είναι αυτοί που θα την ελέγχουν — όσο, τέλος πάντων, μπορεί να ελεγχθεί η ΤΝ.

Πρέπει όμως να μας απασχολεί στ’ αλήθεια αν θα φτιάξουμε ένα καλύτερο ChatGPT ή Claude;

Δυστυχώς, η πραγματικότητα για την Ευρώπη είναι δυσάρεστη. Οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν τις εταιρείες, τα κεφάλαια και το μεγαλύτερο μέρος της υπολογιστικής υποδομής που παράγει τα κορυφαία μοντέλα. Η Κίνα, από την άλλη, έχει πλέον μειώσει εντυπωσιακά την απόστασή της από την Αμερική, και καλπάζει ίσως και για την πρώτη θέση. Μόνο πέρυσι, σύμφωνα με το AI Index του Πανεπιστημίου Στάνφορντ, οι ΗΠΑ παρήγαγαν 59 από τα λεγόμενα «αξιοσημείωτα» μοντέλα ΤΝ, και η Κίνα 35. Η Ευρώπη βρίσκεται πάρα πολύ πίσω. Πρέπει όμως να μας απασχολεί στ’ αλήθεια αν θα φτιάξουμε ένα καλύτερο ChatGPT ή Claude; Ή μήπως θα έπρεπε να δούμε (βλ.: να αποφασίσουμε) πού μπορούμε πραγματικά να αποκτήσουμε αδιαπραγμάτευτη ισχύ;

Ασφαλώς δεν μας λείπει η έρευνα, ούτε η βούληση. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προωθεί το AI Continent Action Plan —την ευρωπαϊκή στρατηγική για την επιτάχυνση της υιοθέτησης της τεχνητής νοημοσύνης και την ενίσχυση της τεχνολογικής αυτονομίας της ηπείρου— και έχει δημιουργήσει ένα δίκτυο 19 AI Factories γύρω από τους υπερυπολογιστές τού EuroHPC: οικοσυστήματα που συνδέουν υπολογιστική ισχύ, δεδομένα και ανθρώπινο δυναμικό, δίνοντας σε νεοφυείς επιχειρήσεις, βιομηχανίες και ερευνητές πρόσβαση στις υποδομές που χρειάζονται για να αναπτύξουν μοντέλα και εφαρμογές ΑΙ.

Στα τέλη, μάλιστα, του περασμένου Ιουλίου, η ΕΕ ανέβασε τον πήχη: προκήρυξε διαγωνισμό για έως επτά Gigafactories, με δημόσια χρηματοδότηση έως 10 δισ. ευρώ και προσδοκώμενες ιδιωτικές επενδύσεις τουλάχιστον 20 δισ. Είναι πολλά χρήματα αυτά…

Παράλληλα, σχεδιάζει τις (πολύ μεγαλύτερες) AI Gigafactories, εγκαταστάσεις γιγαντιαίας κλίμακας για την ανάπτυξη και εκπαίδευση των πλέον προηγμένων μοντέλων. Το αρχικό σχέδιο InvestAI μιλούσε για κινητοποίηση επενδύσεων 200 δισ. ευρώ στην ΑΙ και 20 δισ. ειδικά για έως πέντε Gigafactories. Στα τέλη, μάλιστα, του περασμένου Ιουλίου, η ΕΕ ανέβασε τον πήχη: προκήρυξε διαγωνισμό για έως επτά Gigafactories, με δημόσια χρηματοδότηση έως 10 δισ. ευρώ και προσδοκώμενες ιδιωτικές επενδύσεις τουλάχιστον 20 δισ. Είναι πολλά χρήματα αυτά… Τον Ιούνιο, εξάλλου, η Επιτροπή παρουσίασε το Chips Act 2.0, τη νέα ευρωπαϊκή πρωτοβουλία για την ενίσχυση του οικοσυστήματος ημιαγωγών, με έμφαση στην προηγμένη παραγωγή και σχεδίαση τσιπ και στη μείωση των στρατηγικών εξαρτήσεων — πράγματα απαραίτητα, πράγματα κορυφαίας σημασίας. Το ίδιο ευρωπαϊκό πακέτο περιλαμβάνει επίσης νέα νομοθεσία για τις υποδομές cloud και ΑΙ, και μια νέα ευρωπαϊκή στρατηγική ανοιχτού κώδικα.

Χρειάστηκε μία παγκόσμια πανδημία με τον Covid και μία έντονη γεωπολιτική ανασφάλεια με τη Ρωσία για να κάνει μερικά γρήγορα βήματα προς την ολοκλήρωσή της σε ορισμένους κρίσιμους τομείς.

Αυτά όλα ισχύουν, και είναι πραγματικά. Το πρόβλημα με τη μεγάλη, ανοιχτή πατρίδα μας είναι αλλού. Το πρόβλημα της Ευρώπης είναι η πολυδιάσπαση — κάτι που έρχεται σε αντίθεση με τον ίδιο της τον χαρακτήρα (και τον προορισμό της). Χρειάστηκε μία παγκόσμια πανδημία με τον Covid και μία έντονη γεωπολιτική ανασφάλεια με τη Ρωσία για να κάνει μερικά γρήγορα βήματα προς την ολοκλήρωσή της σε ορισμένους κρίσιμους τομείς. Αν μαθαίνουμε κάτι (αλλά συνήθως με τον δύσκολο τρόπο…), είναι ότι η τεχνολογική (και όποια άλλη) πολιτική αποκτά πραγματικό βάρος όταν η Ευρώπη δρα σαν ΜΙΑ αγορά, και όχι σαν 27 παράλληλες εθνικές αγορές.

Ιδού το πλέον υποτιμημένο ευρωπαϊκό πλεονέκτημα: αυτή η ενιαία αγορά περιλαμβάνει σήμερα περίπου 450 εκατομμύρια ανθρώπους, κοντά στα 26 εκατομμύρια επιχειρήσεις, και ένα ΑΕΠ άνω των 18 τρισεκατομμυρίων ευρώ. Είναι η δεύτερη μεγαλύτερη οικονομική ζώνη στον κόσμο, μετά τις ΗΠΑ. Ένας πραγματικός Κολοσσός.

Γι’ αυτό κάποιοι επιχειρούν ΗΔΗ να αντιστρέψουν το ερώτημα. Αντί να λέμε: «Πώς θα δημιουργήσουμε το “ευρωπαϊκό GPT”;», μπορούμε να πούμε το εξής: «Τι θα γινόταν αν 450 εκατομμύρια Ευρωπαίοι γίνονταν η μεγαλύτερη οργανωμένη αγορά υπηρεσιών ΑΙ στον πλανήτη;» Τι σημαίνει αυτό; Τι σημαίνει οργανωμένη αγορά υπηρεσιών ΑΙ; Πολλά πράγματα. Όμως όλα ξεκινούν από ένα επίδομα. Αλλά όχι «ένα ακόμη» επίδομα.

Όλα ξεκινούν από ένα ετήσιο ποσό που θα δίνεται σε κάθε πολίτη για πρόσβαση σε υπηρεσίες τεχνητής νοημοσύνης πρώτης γραμμής.

Κάθε πολίτης, λοιπόν, θα έπαιρνε ένα ετήσιο voucher για να το χρησιμοποιήσει αποκλειστικά και μόνο σε πιστοποιημένους από την ΕΕ παρόχους: παρόχους που θα πληρούν όλες τις ευρωπαϊκές προδιαγραφές ασφάλειας, προστασίας δεδομένων, και διαφάνειας

Μια εκδοχή αυτής της ιδέας έχει ήδη πέσει στο τραπέζι. Το 2025, στο Hacktivate AI, ένα ευρωπαϊκό εργαστήριο προτάσεων πολιτικής που συνδιοργάνωσαν η OpenAI και η Allied for Startups, προτάθηκε ένα πρόγραμμα που θα έδινε σε κάθε πολίτη της ΕΕ ένα ετήσιο voucher 100 ευρώ για πρόσβαση σε εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης. Η πρόταση προέβλεπε πιλοτική εφαρμογή σε τρία κράτη-μέλη και κατόπιν επέκταση σε ολόκληρη την Ένωση, με στόχο να χρησιμοποιήσει εντέλει το πρόγραμμα το 30% με 40% του πληθυσμού.

Ας πάμε την ιδέα ένα βήμα παραπέρα: ας το ονομάσουμε, για παράδειγμα, «European AI Pass» — και ας χρησιμοποιήσουμε αυτή την τεράστια συλλογική αγοραστική δύναμη, όχι μόνο «για να έχουμε δωρεάν ΑΙ», αλλά για να επιβάλουμε τους δικούς μας όρους στην ΑΙ. Κάθε πολίτης, λοιπόν, θα έπαιρνε ένα ετήσιο voucher για να το χρησιμοποιήσει αποκλειστικά και μόνο σε πιστοποιημένους από την ΕΕ παρόχους: παρόχους που θα πληρούν όλες τις ευρωπαϊκές προδιαγραφές ασφάλειας, προστασίας δεδομένων, και διαφάνειας. Στο σύστημα θα μπορούσαν να συμμετέχουν αμερικανικές και ευρωπαϊκές εταιρείες. Ή και όχι μόνο. Γιατί το κρίσιμο στοιχείο εδώ θα ήταν οι όροι συμμετοχής.

Η πρόσβαση σε έναν τέτοιο όγκο δυνητικών πελατών θα ήταν το πιο ισχυρό κίνητρο για να συμμορφωθούν άπαντες με τις ευρωπαϊκές απαιτήσεις. ΚΑΙ ασφάλεια, ΚΑΙ προστασία, ΚΑΙ διαφάνεια, αλλά ΚΑΙ μεγάλες επενδύσεις σε ευρωπαϊκά κέντρα δεδομένων, ΚΑΙ δυνατότητα μεταφοράς δεδομένων και εργασιών μεταξύ παρόχων, ΚΑΙ προσφορά υψηλού επιπέδου υπηρεσιών σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες, ΚΑΙ ίσως ακόμα-ακόμα και διάθεση συγκεκριμένων υπερ-δυνατοτήτων σε εκπαιδευτικά ιδρύματα και δημόσιους οργανισμούς.

Ένας διαγωνισμός για μια δυνητική αγορά εκατοντάδων εκατομμυρίων ανθρώπων θα έδινε στην Ευρώπη διαπραγματευτική δύναμη που κανένας άλλος μαζικός καταναλωτής —εταιρεία, κράτος, ήπειρος ή οτιδήποτε— δεν διαθέτει.

Ένα επίδομα ονομαστικής αξίας 100 ευρώ τον χρόνο για ολόκληρο τον πληθυσμό της ΕΕ άνω των 12 ετών θα αντιστοιχούσε σε περίπου 40 δισ. ευρώ: ασφαλώς, μία κολοσσιαία επένδυση. Όμως η πραγματική δημόσια δαπάνη θα μπορούσε να είναι αισθητά μικρότερη. Η ΕΕ θα πλήρωνε, αίφνης, μόνο την πρόσβαση που πράγματι χρησιμοποιείται, ή θα μπορούσε να μοιράζεται μέρος του κόστους με τα κράτη-μέλη ή/και τους εργοδότες (π.χ., η ΕΕ να δίνει τα 60 ευρώ τον χρόνο, τα κράτη-μέλη τα 30, και ο εργοδότης ή ο πολίτης τα υπόλοιπα 10: δέκα ευρώ ΤΟΝ ΧΡΟΝΟ). Κυρίως όμως θα μπορούσε να αγοράζει τα καλύτερα μοντέλα ΤΝ μαζικά, με πελώριες εκπτώσεις, και όχι στις τιμές λιανικής. Ένας διαγωνισμός για μια δυνητική αγορά εκατοντάδων εκατομμυρίων ανθρώπων θα έδινε στην Ευρώπη διαπραγματευτική δύναμη που κανένας άλλος μαζικός καταναλωτής —εταιρεία, κράτος, ήπειρος ή οτιδήποτε— δεν διαθέτει.

Έχοντας όμως τις υποδομές πάνω στις οποίες λειτουργεί η ΑΙ, και ταυτόχρονα μια αγορά που κανένας πάροχος δεν μπορεί να αγνοήσει, ναι: σε αυτό το επίπεδο κανείς δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί μας.

Η Ευρώπη θα έπαιρνε αυτό που λέμε «γραμματισμό στην τεχνητή νοημοσύνη» και θα το έκανε, από σύνθημα, καθημερινή πρακτική. Δεν υπάρχει καλύτερη εκπαίδευση σε μια νέα τεχνολογία αιχμής από τη συστηματική χρήση της. Κι αυτό αφορά και το Δημόσιο: σχολεία, πανεπιστήμια, νοσοκομεία, δήμους, διοικητικές υπηρεσίες — τα πάντα.

Με κάθε σημερινό κριτήριο, θα εξακολουθήσουμε να βρισκόμαστε πίσω από τις ΗΠΑ και την Κίνα. Έχοντας όμως τις υποδομές πάνω στις οποίες λειτουργεί η ΑΙ, και ταυτόχρονα μια αγορά που κανένας πάροχος δεν μπορεί να αγνοήσει, ναι: σε αυτό το επίπεδο κανείς δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί μας. Με τον τρόπο αυτό, καθορίζουμε τους όρους πρόσβασης στην τεχνητή νοημοσύνη, δημιουργούμε ανοιχτές τεχνολογίες πάνω στις οποίες μπορούν να χτιστούν χιλιάδες εξειδικευμένες εφαρμογές, και εκπαιδεύουμε έναν ολόκληρο πληθυσμό στη χρήση τους.

Και βέβαια μπορούμε, αν χρειαστεί, να μετακινήσουμε τη ζήτηση από τον έναν προμηθευτή στον άλλον, αν δούμε ότι δεν τηρεί τα συμφωνηθέντα. Γιατί δεν θα είμαστε ένας ακόμη πελάτης: θα είμαστε —ας μας επιτραπεί— τα αφεντικά.

ΥΓ. Η Ελλάδα θα μπορούσε ίσως να πρωτοστατήσει στην πρόταξη και στη χάραξη μιας τέτοιας στρατηγικής, διεκδικώντας ταυτόχρονα δίκαιη —και γενναία— πρόσβαση στους ευρωπαϊκούς πόρους για την ΤΝ και έναν πιο εξειδικευμένο ρόλο στην ευρωπαϊκή αλυσίδα ΑΙ. Μην ξεχνάμε, εδώ, το ελληνικό AI Factory PHAROS: ένα από τα καλύτερα ευρωπαϊκά εργοστάσια ΑΙ που εξελίσσεται ήδη σε περιφερειακό κόμβο για τη Νοτιοανατολική Ευρώπη, καθώς συνδέεται και με αντίστοιχες «κεραίες» στην Κύπρο, στη Μάλτα, στη Βόρεια Μακεδονία και στη Σερβία. Στηρίζεται στον νέο υπερυπολογιστή ΔΑΙΔΑΛΟΣ και έχει σαν βασικά πεδία εφαρμογής την υγεία, την ελληνική γλώσσα και τον πολιτισμό, και τη βιώσιμη ανάπτυξη. Αν μη τι άλλο, η γεωγραφική μας θέση —το μεγαλύτερο όπλο που διαθέτουμε, ως γνωστόν— και οι υποδομές που σιγά-σιγά (αλλά σταθερά) δημιουργούνται επιτρέπουν στην Ελλάδα να διεκδικήσει έναν πραγματικό ρόλο ως περιφερειακός κόμβος ψηφιακών υποδομών. Η δε μεγάλη εξοικείωση των νεότερων Ελλήνων με την παραγωγική ΑΙ προσθέτει ένα δεύτερο πλεονέκτημα. Μπορούμε πράγματι να γίνουμε ένας επικερδής περιφερειακός πυλώνας εφαρμογών, υποδομών και ψηφιακού αλφαβητισμού, εφόσον το επιδιώξουμε.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Παρασκευή, παρουσιάζοντας τα 5+10 θέματα SOS της εβδομάδας που ξεκινά και του Σαββατοκύριακου που έρχεται αντιστοίχως: διεθνή, τεχνολογία, Τεχνητή Νοημοσύνη, πολιτισμός, και ό,τι άλλο αξίζει να μπει στο ραντάρ μας. Κάθε Τρίτη πρωί, μας ακούτε στο πόντκαστ για το βιβλίο και την τηλεόραση που κάνουμε με τη Σαπφώ Καρδιακού. Κάθε Σάββατο, βυθιστείτε στο πλούσιο και χορταστικό αλμανάκ μας στη Thess Voice. Τις Κυριακές, μιλάμε για το Βιβλίο της Εβδομάδας: σας προτρέπουμε να μη διαβάσετε μόνο την παρουσίαση, να διαβάσετε και το βιβλίο! Μη διστάσετε να μας στείλετε μέιλ, αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Σας ευχαριστούμε πολύ.