Μανώλης Πλειώνης: «Ή θα γίνουμε διαστημικό είδος ή θα εξαφανιστούμε»

«Ή θα γίνουμε διαστημικό είδος ή θα εξαφανιστούμε» - είναι μία από τις φράσεις του Μανώλη Πλειώνη που κράτησα στη διάρκεια της συνομιλίας μας στο γραφείο του στο Ίδρυμα Ευγενίδου, όπου σήμερα είναι Σύμβουλος Επιστήμης και Τεχνολογίας.

Ο αστροφυσικός περιγράφει έναν πλανήτη του οποίου οι πόροι καταναλώνονται με μη βιώσιμους ρυθμούς, μια κλιματική κρίση απέναντι στην οποία «τρέχουμε πίσω από τα γεγονότα» και μια ανθρωπότητα που, αν κάποτε θελήσει πραγματικά να εγκαταλείψει τα δεσμά της Γης, ίσως χρειαστεί να αλλάξει ακόμη και βιολογικά.

Η συζήτησή μας έγινε με αφορμή το What If Science Festival, το διήμερο φεστιβάλ επιστήμης και τεχνολογίας με το οποίο το Ίδρυμα Ευγενίδου γιορτάζει τα 70 χρόνια λειτουργίας του στις 18 και 19 Σεπτεμβρίου. Ξεκινά όμως από ένα πολύ μεγαλύτερο ερώτημα: πόσο πραγματικά ακούμε την επιστήμη σε μια εποχή κατά την οποία τη χρειαζόμαστε περισσότερο από ποτέ;

«Η επιστήμη προσπαθεί εδώ και πολλές δεκαετίες να διεμβολίσει την καθημερινότητα της πολιτικής, για να καταστήσει τον εαυτό της θεσμικό συνομιλητή της πολιτείας». Στη διάρκεια της κουβέντας, συχνά πυκνά εμφανίζεται μία πικρή γεύση στα λόγια του Πλειώνη σε σχέση με τον πολιτικό κόσμο. «Τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η κοινωνία και η φύση δεν χωρούν πλέον εμπειρισμό. Άλλαξαν τα προβλήματα, αλλάζουν και οι λύσεις. Τα προβλήματα δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν με τους παραδοσιακούς τρόπους που είχε η πολιτική εκπροσώπηση».

Το πιο καθαρό παράδειγμα είναι η κλιματική αλλαγή. Οι δραστικές αλλαγές ξεκινούν με τη βιομηχανική περίοδο, ενώ η επιστήμη προειδοποιούσε την πολιτική εκπροσώπηση σε ολόκληρο τον κόσμο. «Αλλά δεν άκουγε την επιστήμη - δεν βόλευε». Θυμίζει ότι ήδη τη δεκαετία του 1980 ο αστροφυσικός Καρλ Σέιγκαν είχε θέσει το ζήτημα ενώπιον του αμερικανικού Κογκρέσου, πολύ πριν το υιοθετήσει ο Αλ Γκορ.

«Και παρ’ όλα αυτά καθυστέρησε πάρα πολύ. Και η καθυστέρηση αυτή έχει τεράστιες συνέπειες. Έχει κόστος οικονομικό, αλλά και αδυναμία να παρέμβεις και να προλάβεις πράγματα».

Μανώλης Πλειώνης: «Τρέχουμε πίσω από τα γεγονότα»

Σήμερα η κλιματική κρίση έχει μπει για τα καλά στο πολιτικό λεξιλόγιο και η επιστήμη ακούγεται περισσότερο. «Βλέπεις αντικρουόμενες αντιλήψεις και στην πολιτική εκπροσώπηση. Έχεις ανθρώπους που αντιλαμβάνονται το πρόβλημα και θέλουν να εμπλέξουν την επιστήμη πολύ περισσότερο - και άλλους που το υποτιμούν ή δεν τους βολεύει». Παρ’ όλα αυτά, «είμαστε σε πολύ καλύτερο σημείο από ό,τι παλαιότερα».

Είναι ήδη αργά; «Ναι, κατά την άποψή μου. Έχουμε ήδη φτάσει σε ένα σημείο που τρέχουμε πίσω από τα γεγονότα. Κάθε χρόνο κάνουμε παρεμβάσεις και η πραγματικότητα μας ξεπερνάει». Οι αποφάσεις της Συμφωνίας των Παρισίων και των COP, επιμένει, πρέπει να εφαρμοστούν.

Η επιστροφή Τραμπ στον Λευκό Οίκο δυσκολεύει ακόμη περισσότερο αυτή την προσπάθεια. Στο ερώτημα πόσο πίσω πηγαίνει τη διεθνή μάχη απέναντι στην κλιματική αλλαγή, η απάντηση είναι κατηγορηματική: «Μας πάει πολύ πίσω. Δεν υπάρχει αμφιβολία». 

Ο λόγος που η αντίδραση καθυστέρησε «ήταν ακριβώς ότι για χρόνια πολλοί αντιμετώπιζαν την κλιματική αλλαγή ως υπερβολή ή ακόμη και θεωρία συνωμοσίας. Και πάνω σε αυτό κάθεται και ο κύριος Τραμπ. Σαφέστατα είναι πρόβλημα, γιατί η Αμερική είναι από τους σημαντικότερους ρυπαντές του πλανήτη».

Για την Ευρώπη δηλώνει αισιόδοξος και απορρίπτει την άποψη περί «πράσινης μανίας», αναγνωρίζει όμως ότι η πράσινη μετάβαση προκαλεί αντιδράσεις όταν γίνεται χωρίς χωροταξικό σχεδιασμό και συμφωνία με τις τοπικές κοινωνίες. «Πρέπει οπωσδήποτε να πάμε σε ΑΠΕ, δεν υπάρχει αμφιβολία. Αλλά ο τρόπος που γίνεται, με σκοπό την κερδοφορία ελάχιστων εταιρειών παγκοσμίως και στην Ελλάδα, δημιουργεί αυτή την αντίληψη».

Τα περιθώρια, πάντως, στενεύουν.

«Το αισιόδοξο σενάριο δεν παίζει πλέον. Το θέμα είναι να προλάβουμε το χειρότερο». Ακόμη και αν ο πλανήτης έφτανε τώρα σε κλιματική ουδετερότητα, «θα συνεχίζαμε να έχουμε τα αποτελέσματα της κλιματικής αλλαγής για πολλές δεκαετίες ακόμα».

Homo Stellaris

Ζητώ να μεταφέρουμε τη συζήτηση… μακριά από τη Γη. Από τον Homo Sapiens στον Homo Stellaris. Στο άκουσμα του Homo Stellaris, διακρίνω ένα χαμόγελο να σχηματίζεται στο πρόσωπό του. 

Είναι πράγματι αναπόφευκτο να πάμε στο διάστημα; «Η δική μου άποψη είναι ότι ή θα γίνουμε διαστημικό είδος ή θα εξαφανιστούμε». Δεν θεωρεί ότι ο βασικός κίνδυνος είναι ο υπερπληθυσμός, αντιθέτως εκτιμά ότι θα υπάρξει κάμψη, καθώς ήδη μειώνεται ο ρυθμός αύξησης του παγκόσμιου πληθυσμού. «Οι πόροι του πλανήτη είναι περιορισμένοι, τους καταναλώνουμε με ρυθμούς μη βιώσιμους, δεν έχουμε αυτό που λέμε βιώσιμη ανάπτυξη». Και το ζήτημα, επιμένει, είναι και πολιτικό. «Το κυρίαρχο οικονομικό σύστημα του πλανήτη, το καπιταλιστικό, λειτουργεί στη λογική του κέρδους. Και οι ρυθμίσεις που μπορεί να κάνει η πολιτική εκπροσώπηση πάνω στο κέρδος είναι περιορισμένες - δεν αρκούν».

Δεν κρύβει την απαισιοδοξία του. Φοβάται όμως και την παράλυση που μπορεί να προκαλέσει: «Η απαισιοδοξία μπορεί να δημιουργήσει τη λογική ότι, έτσι κι αλλιώς, χαμένα είναι, ας το γλεντήσουμε, που λέει ο λόγος - να μην παίρνουμε κανένα μέτρο. Πολύ φοβάμαι ότι αυτό κάνουμε».

Ρίχνω στη συζήτησή μας ένα όνομα: Ίλον Μασκ και το όραμά του για τον Άρη. «Καμία σχέση. Ο Μασκ είναι αιθεροβάμων». Ο άνθρωπος, εξηγεί, δεν είναι σήμερα κατασκευασμένος για να ζήσει στο Διάστημα. Στη Σελήνη μπορούμε να δημιουργήσουμε μια παρουσία μεγάλης διάρκειας, όμως για την επέκταση πέρα από τη Γη υπάρχουν τεράστια εμπόδια, από το προσδόκιμο ζωής και την έλλειψη βαρύτητας έως τις συνέπειες του μακροχρόνιου εγκλεισμού.

Γι’ αυτό θεωρεί ότι «θα χρειαστεί να γίνει μια βιοτεχνολογική αναβάθμιση του Homo Sapiens», ενδεχομένως με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης.

«Έχουμε μια εξελικτική πορεία εκατομμυρίων ετών για να φτάσουμε εδώ που είμαστε, προσαρμοσμένοι στο συγκεκριμένο περιβάλλον. Σε ένα τελείως διαφορετικό περιβάλλον είναι πολύ δύσκολο να προσαρμοστούμε έτσι όπως είμαστε».

Ο νέος ψυχρός πόλεμος της Σελήνης

Για ένα πράγμα, πάντως, εμφανίζεται βέβαιος. «Στη Σελήνη είμαι σίγουρος ότι θα πάμε, και θα πάμε πολύ σύντομα». Κι εκεί βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη ένας ανταγωνισμός. «Γίνεται ένας αγώνας για τους πόρους της Σελήνης». Ο Νότιος Πόλος βρίσκεται στο επίκεντρο τόσο των ΗΠΑ όσο και της Κίνας επειδή διαθέτει νερό σε μορφή πάγου, έναν πόρο στρατηγικής σημασίας για μια μελλοντική ανθρώπινη παρουσία.

Αυτό όμως ανοίγει ένα πολύ μεγαλύτερο ζήτημα: ποιος έχει δικαίωμα να εκμεταλλευτεί τους πόρους ενός ουράνιου σώματος; Ο Πλειώνης παραπέμπει στη Συνθήκη για το Διάστημα του 1967 και στη σύγκρουση που, όπως λέει, διαμορφώνεται ανάμεσα στη διεθνή νομιμότητα και στις επιδιώξεις κρατών και εταιρειών. «Αν μπει θέμα εξόρυξης, μπαίνει θέμα ασφάλειας των περιοχών. Άρα, ένα είδος στρατιωτικοποίησης του διαστήματος».

«Το διάστημα είναι ένα πεδίο ανταγωνισμού. Έχουμε μπει σε έναν ιδιότυπο ψυχρό πόλεμο - όχι με την ίδια μορφή, αλλά με στοιχεία παρόμοια». Δεν θεωρεί τυχαία την είσοδο των μεγάλων ιδιωτικών εταιρειών.

«Γιατί νομίζετε ότι ο Μπέζος, ο Μασκ και οι λοιποί έχουν στραφεί στο διάστημα; Για το καλό της επιστήμης και για να καταλάβουμε το Σύμπαν; Καμία σχέση. Είναι γιατί είναι ένα τεράστιο, καινούριο πεδίο κερδοφορίας».

Το παράδοξο της ψευδοεπιστήμης

Ενώ προχωρά η συζήτησή μας, σημειώνει ένα παράδοξο: Την ώρα που η ανθρωπότητα συζητά για βάσεις στη Σελήνη και διαθέτει πρωτοφανή πρόσβαση στην επιστημονική γνώση, οι θεωρίες συνωμοσίας και η ψευδοεπιστήμη εξαπλώνονται. «Τα αντιεμβολιαστικά κινήματα υπήρχαν και στις αρχές του προηγούμενου αιώνα. Τώρα έχει ενταθεί πάρα πολύ». Πίσω του βλέπει μια πολύ βαθύτερη κρίση: «οικονομική, θεσμική, πολιτικής εκπροσώπησης, περιβαλλοντική, αξιών». Μέσα σε ένα περιβάλλον που ο άνθρωπος αισθάνεται εχθρικό, γίνεται ευκολότερη η απόρριψη των θεσμών - και μαζί τους της επιστήμης.

Το δεύτερο πρόβλημα είναι η παιδεία. «Το Λύκειο έχει πάψει να είναι χώρος μόρφωσης, έχει γίνει προθάλαμος για να μπεις στο Πανεπιστήμιο, μαθαίνοντας παπαγαλία ή πέντε τεχνικές». Έτσι οι νέοι δεν αποκτούν σφαιρική εικόνα της γνώσης και γίνονται «πολύ πιο επιρρεπείς στις σειρήνες των θεωριών συνωμοσίας».

Ευθύνη αποδίδει και στην πολιτεία, θυμίζοντας την αμφισβήτηση των δεδομένων του Εθνικού Αστεροσκοπείου για τις καμένες εκτάσεις όταν ο ίδιος ήταν πρόεδρός του.

What If Science Festival του Ιδρύματος Ευγενίδου

Στο τέλος η συζήτηση επιστρέφει στην ανάγκη η επιστήμη να ξαναγίνει κομμάτι της κοινωνίας. Αυτό επιχειρεί το What If Science Festival του Ιδρύματος Ευγενίδου στις 18 και 19 Σεπτεμβρίου, με ελεύθερη είσοδο. «Ένας από τους πυλώνες του Ιδρύματος είναι να προσπαθήσουμε να μεταλαμπαδεύσουμε τη γνώση στην κοινωνία. Με τρόπους εύληπτους, συμπεριληπτικούς, διαδραστικούς».

Με κεντρικό μήνυμα «Δεν ήταν πάντα έτσι», το φεστιβάλ συνδέει τα 70 χρόνια επιστήμης και τεχνολογίας με το μέλλον, μέσα από εργαστήρια, δράσεις ρομποτικής, παραστάσεις στο Ψηφιακό Πλανητάριο, πειράματα και συζητήσεις για την παραπληροφόρηση και την κριτική σκέψη.

Κι όταν τον ρωτώ γιατί ένας γονιός να πάρει το παιδί του και να έρθει στο What If, απαντά: «Γιατί θα του κινηθεί η περιέργεια. Θα δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις, αν θέλει, να ασχοληθεί ο ίδιος με την επιστήμη. Και πιστεύω ότι θα συνειδητοποιήσει πόσο σημαντική είναι η επιστήμη για την ανθρωπότητα».