ΔΕΘ: Η έκθεση που μεγάλωσε μαζί με τη Θεσσαλονίκη

Υπάρχουν θεσμοί που συνοδεύουν την ιστορία μιας πόλης και υπάρχουν άλλοι που τελικά γίνονται μέρος της ταυτότητάς της. Για τη Θεσσαλονίκη, η Διεθνής Έκθεση είναι κάτι περισσότερο από ένα μεγάλο εμπορικό γεγονός που επιστρέφει κάθε Σεπτέμβριο. Εδώ και έναν αιώνα λειτουργεί σαν «καθρέφτης» της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας. Από τα περίπτερά της πέρασαν προϊόντα που κάποτε έμοιαζαν εξωτικά, τεχνολογίες που προανήγγειλαν το μέλλον, επιχειρήσεις που μεγάλωσαν μαζί με τη χώρα, αλλά και πολιτικές εξαγγελίες που επηρέασαν την καθημερινότητα εκατομμυρίων πολιτών.

Το 2026 η ΔΕΘ κλείνει 100 χρόνια ζωής. Δεν διοργανώνεται όμως για 100ή φορά. Η φετινή είναι η 90ή διοργάνωση, καθώς πόλεμοι και, πολύ αργότερα, η πανδημία άφησαν τα δικά τους κενά στο ημερολόγιο ενός θεσμού που κατάφερε να επιβιώσει από σχεδόν όλες τις μεγάλες ανατροπές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.

ΔΕΘ: Η ιδέα του Νικόλαου Γερμανού

Η ιστορία ξεκινά το 1925. Η Θεσσαλονίκη είχε ενσωματωθεί στο ελληνικό κράτος μόλις λίγα χρόνια νωρίτερα και αναζητούσε τη θέση της στον νέο οικονομικό χάρτη των Βαλκανίων. Σε αυτό το περιβάλλον ο πολιτικός και επιστήμονας Νικόλαος Γερμανός συνέλαβε την ιδέα μιας διεθνούς εμπορικής έκθεσης που θα μπορούσε να αποτελέσει σημείο συνάντησης της ελληνικής παραγωγής με τις αγορές του εξωτερικού.

Η επιλογή της Θεσσαλονίκης δεν ήταν τυχαία. Η γεωγραφική της θέση, το λιμάνι και η εμπορική παράδοση αιώνων την καθιστούσαν φυσική πύλη προς τα Βαλκάνια και την ευρύτερη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Άλλωστε η σχέση της πόλης με τις εμπορικές διοργανώσεις πηγαίνει πολύ πιο πίσω: ήδη από τη βυζαντινή περίοδο τα «Δημήτρια», γύρω από τον εορτασμό του Αγίου Δημητρίου, λειτουργούσαν ως μεγάλη εμποροπανήγυρη που προσέλκυε επισκέπτες και εμπόρους από μακρινές περιοχές.

Παρά τις δυσκολίες και τις αντιδράσεις που συνάντησε το εγχείρημα, ο Γερμανός επέμεινε. Και το πρωί της Κυριακής 3 Οκτωβρίου 1926 η πρώτη ΔΕΘ άνοιξε τελικά τις πύλες της στο Πεδίον του Άρεως.

Ήταν μια διοργάνωση πολύ μικρότερη από τη σημερινή, αλλά εντυπωσιακή για τα δεδομένα της εποχής. Σε περίπου 7.000 τετραγωνικά μέτρα συγκεντρώθηκαν περισσότεροι από 600 εκθέτες. Σύμφωνα με το ιστορικό αρχείο της Helexpo, οι επισκέπτες έφτασαν περίπου τους 150.000, όταν ολόκληρη η Θεσσαλονίκη αριθμούσε τότε λιγότερους από 180.000 κατοίκους. Το 1928 ο Ελευθέριος Βενιζέλος έγινε ο πρώτος πρωθυπουργός που επισκέφτηκε τη ΔΕΘ. Η επιτυχία ήταν αρκετή για να αποδείξει ότι η ιδέα δεν αποτελούσε ένα πρόσκαιρο εμπορικό πείραμα.

Ένα «παράθυρο» στον καινούργιο κόσμο

Τα επόμενα χρόνια η έκθεση μεγάλωσε γρήγορα. Οι εκθέτες αυξάνονταν, οι ξένες κρατικές συμμετοχές πλήθαιναν και κάθε Σεπτέμβριο η Θεσσαλονίκη αποκτούσε για λίγες μέρες έναν διαφορετικό ρυθμό.

Στα περίπτερα δεν παρουσιάζονταν απλώς εμπορεύματα. Για πολλές δεκαετίες η ΔΕΘ ήταν ένα από τα ελάχιστα σημεία όπου ο μέσος Έλληνας μπορούσε να δει από κοντά τι καινούργιο συνέβαινε στον κόσμο: από μηχανήματα και βιομηχανικά προϊόντα μέχρι οικιακές συσκευές, αυτοκίνητα και αργότερα ηλεκτρονικούς υπολογιστές και τηλεπικοινωνίες.

Η ανάπτυξη ήταν τέτοια, ώστε το Πεδίον του Άρεως σύντομα δεν επαρκούσε. Το 1935 ξεκίνησε η μεταφορά της έκθεσης στον χώρο όπου βρίσκεται μέχρι σήμερα, ανάμεσα στην Εγνατία, την Αγγελάκη, τη Γ΄ Σεπτεμβρίου και τη Λεωφόρο Στρατού. Μάλιστα, ο Γερμανός, που πάσχιζε επί πολλά έτη για τη μεταφορά της έκθεσης σε μεγαλύτερο χώρο, φέρεται να είχε δηλώσει σε μια συνέντευξη Τύπου: «Εάν δεν μεταφερθεί, θα αυτοκτονήσω».

Μόνο που η χρονική συγκυρία ήταν δραματική. Η 15η ΔΕΘ του 1940 έμελλε να είναι η τελευταία πριν από τον πόλεμο. Λίγες εβδομάδες μετά το κλείσιμό της, η Ελλάδα έμπαινε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στη διάρκεια της Κατοχής τα κτίρια χρησιμοποιήθηκαν από τις γερμανικές δυνάμεις και η εκθεσιακή δραστηριότητα ουσιαστικά σταμάτησε. Θα ακολουθούσαν τα χρόνια του Εμφυλίου και θα περνούσε περίπου μία δεκαετία μέχρι ν’ ανοίξουν ξανά κανονικά οι πύλες.

Η μεγάλη μεταπολεμική εποχή

Η επιστροφή έγινε το 1951 και ήταν εντυπωσιακή. Η Ελλάδα προσπαθούσε να ξαναχτιστεί και η ΔΕΘ έγινε ένα από τα σύμβολα αυτής της προσπάθειας. Ακολούθησαν ίσως οι πιο λαμπερές δεκαετίες της ιστορίας της. Η Έκθεση μετατράπηκε σε τόπο όπου η οικονομική ανάπτυξη συναντούσε τη μαζική κουλτούρα και η τεχνολογία το θέαμα. Μέσα στο ψυχροπολεμικό κλίμα, ακόμη και οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Σοβιετική Ένωση αξιοποίησαν τα περίπτερά τους για να επιδείξουν τεχνολογικά και διαστημικά επιτεύγματα. Για μια κοινωνία χωρίς διαδίκτυο, χωρίς δορυφορική τηλεόραση και με περιορισμένες δυνατότητες ταξιδιών στο εξωτερικό, η ΔΕΘ λειτουργούσε σχεδόν σαν παράθυρο στο μέλλον.

Το 1957 γράφτηκε εκεί και μια πολύ διαφορετική ιστορία, όταν στη διάρκεια της 22ης ΔΕΘ γεννήθηκε, σχεδόν τυχαία, ο φραπές. Τον πρώτο καφέ χτύπησε ο τότε εκπρόσωπος της Nestle στην Ελλάδα. Το 1960 κατασκευάστηκε το Παλέ ντε Σπορ, ενώ την ίδια χρονιά έλαβε χώρα και η πρώτη εβδομάδα ελληνικού κινηματογράφου στη Θεσσαλονίκη, που μετεξελίχθηκε στο γνωστό Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Το 1969 προστέθηκε στον ορίζοντα της πόλης ο Πύργος του ΟΤΕ, ύψους 65 μέτρων. Η Έκθεση είχε πλέον ξεπεράσει τα στενά όρια ενός εμπορικού γεγονότος και είχε γίνει κομμάτι της καθημερινής κουλτούρας της Θεσσαλονίκης.

Το αποκορύφωμα ήρθε το 1966: 1.634.542 επισκέπτες πέρασαν από τις πύλες της, αριθμός που παραμένει μέχρι σήμερα το ιστορικό ρεκόρ της διοργάνωσης. Για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος, η Θεσσαλονίκη αριθμούσε τότε περίπου 300.000 κατοίκους.

Από τα προϊόντα στην πολιτική και την οικονομία

Από τη δεκαετία του 1970 και μετά ο εκθεσιακός κόσμος άρχισε να αλλάζει. Οι εξειδικευμένες κλαδικές εκθέσεις κέρδιζαν έδαφος και η ίδια η ΔΕΘ απέκτησε σταδιακά έναν περισσότερο πολυδιάστατο χαρακτήρα. Μετά το 1974 αναπτύχθηκαν δεκάδες κλαδικές διοργανώσεις, μεταφέροντας μεγάλο μέρος του αμιγώς επαγγελματικού ενδιαφέροντος σε εξειδικευμένες εκθέσεις.

Την ίδια στιγμή, όμως, ενισχυόταν μια άλλη λειτουργία της ΔΕΘ που παραμένει εξαιρετικά ισχυρή μέχρι σήμερα: η πολιτική.

Η παρουσία του εκάστοτε πρωθυπουργού, οι ομιλίες, οι συνεντεύξεις Τύπου και κυρίως οι ανακοινώσεις για την οικονομική πολιτική μετέτρεπαν σταδιακά τη Θεσσαλονίκη κάθε Σεπτέμβριο σε πολιτικό και οικονομικό βαρόμετρο της χώρας. Φορολογικά μέτρα, παροχές, μεταρρυθμίσεις, επενδύσεις και κυβερνητικές προτεραιότητες περνούν πλέον παραδοσιακά από το «βήμα της ΔΕΘ».

Και κάπως έτσι άλλαξε και ο ρόλος της. Εκεί όπου κάποτε το πλήθος συνέρρεε για να δει μια καινούργια ηλεκτρική συσκευή ή ένα αυτοκίνητο, σήμερα επιχειρήσεις, startups, ξένες αποστολές και κυβερνητικοί φορείς συζητούν για επενδύσεις, ενέργεια, ψηφιακές τεχνολογίες και τεχνητή νοημοσύνη.

Ακόμη κι όταν ο κόσμος «σταμάτησε» προσωρινά το 2020 λόγω της πανδημίας, σταμάτησε και η ΔΕΘ. Η 85η διοργάνωση ακυρώθηκε και στη θέση της πραγματοποιήθηκε το Thessaloniki Helexpo Forum. Ήταν μόλις η δεύτερη μεγάλη διακοπή στη μακρά ιστορία του θεσμού μετά τα χρόνια του πολέμου.

Ένας αιώνας μετά, μια νέα αρχή

Το 2026 βρίσκει τη ΔΕΘ ξανά μπροστά σε μια ιστορική καμπή. Η 90ή διοργάνωση συμπίπτει με τη συμπλήρωση 100 ετών από εκείνο το πρωινό του Οκτωβρίου του 1926, ενώ τιμώμενη χώρα είναι η Ιαπωνία. Ταυτόχρονα, όμως, προετοιμάζεται ίσως η μεγαλύτερη αλλαγή στον χώρο της από τη μεταφορά του 1940.

Το σχέδιο ανάπλασης της ΔΕΘ έχει πλέον περάσει στη διαγωνιστική φάση και προβλέπει νέα εκθεσιακά κτίρια, ανακατασκευή του Συνεδριακού Κέντρου «Ι. Βελλίδης», υπόγειους χώρους στάθμευσης και εκτεταμένη διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου. Σύμφωνα με τον επίσημο σχεδιασμό της ΔΕΘ-Helexpo, η συνολική επιφάνεια επέμβασης φτάνει τα 176.087,65 τ.μ., ενώ περίπου 120 στρέμματα προβλέπεται να αποκτήσουν χαρακτηριστικά Μητροπολιτικού Πάρκου. Η υλοποίηση θα γίνει σε στάδια, ώστε να διατηρηθεί όσο το δυνατόν μεγαλύτερο μέρος της εκθεσιακής δραστηριότητας κατά την περίοδο των έργων.

Το 2030 έχει τεθεί ως ημερομηνία-ορόσημο για την ολοκλήρωση της μεγάλης παρέμβασης. Και ίσως υπάρχει ένας ιδιαίτερος συμβολισμός σ’ αυτό. Η ΔΕΘ γεννήθηκε πριν από έναν αιώνα επειδή μια πόλη που άλλαζε χρειαζόταν έναν θεσμό που θα την έφερνε πιο κοντά στον κόσμο. Εκατό χρόνια αργότερα, ο ίδιος θεσμός ετοιμάζεται να αλλάξει ξανά μαζί με την πόλη.

Από τα 7.000 τετραγωνικά μέτρα του 1926 στα σύγχρονα εκθεσιακά και συνεδριακά κτίρια του αύριο, η διαδρομή της ΔΕΘ είναι τελικά και μια μικρογραφία της διαδρομής της ίδιας της Θεσσαλονίκης: πόλεμοι, ανάπτυξη, κρίσεις, τεχνολογικές επαναστάσεις, πολιτικές αλλαγές και διαρκής αναζήτηση μιας νέας θέσης στον διεθνή χάρτη.

Γι’ αυτό και η ιστορία της ΔΕΘ δεν μετριέται μόνο σε διοργανώσεις, εκθέτες ή εκατομμύρια επισκέπτες. Μετριέται κυρίως στο γεγονός ότι, έναν αιώνα μετά, η Θεσσαλονίκη εξακολουθεί κάθε Σεπτέμβριο να δίνει το ίδιο ραντεβού, στο ίδιο σημείο της πόλης, αλλά κάθε φορά σε μια διαφορετική εποχή.