Η μεταμόρφωση των ΗΠΑ: Από "melting pot" στην κοινωνία των ταυτοτήτων - Τραμπ, MAGA και η νέα δημογραφία της χώρας
Η σημερινή σύνθεση, οι νοοτροπίες και η εσωτερική δυναμική του αμερικανικού πληθυσμού αντιστοιχούν λιγότερο από ποτέ στις εικόνες που έχει ο υπόλοιπος κόσμος για την αμερικανική κοινωνία. Παρά το πλήθος των παραστάσεων και των πληροφοριών, αλλά και εξαιτίας του, η υστέρηση μεταξύ των δημογραφικών και πολιτιστικών μετατοπίσεων στις ΗΠΑ και της πρόσληψής τους στο εξωτερικό τείνει να μεγεθύνεται. Ο «υπόλοιπος κόσμος» διατηρεί αναχρονιστικές προκαταλήψεις και υπεραπλουστευμένες απεικονίσεις, οι οποίες, παρά το διαρκές ενδιαφέρον και την περιέργεια για όσα εκτυλίσσονται στις ΗΠΑ, δεν έχουν ανανεωθεί και αναπροσαρμοστεί από τον 20ό αιώνα.
Από την πλευρά τους, οι περισσότεροι Αμερικανοί δεν ενδιαφέρονται για ό,τι συμβαίνει εκτός των συνόρων τους. Αλλά κι όταν ενδιαφέρονται, δέχονται και επεξεργάζονται ανακριβείς ή ψευδείς πληροφορίες για τον κόσμο εκτός αυτών των συνόρων: η παγκοσμιοποίηση και η αποδυνάμωση των εθνικών συνόρων δεν έχουν ενθαρρύνει τη γνώση και την κατανόηση των διαφορετικών κοινωνιών. Παρόμοια έλλειψη γνώσης και κατανόησης παρατηρείται ακόμα και στο εσωτερικό των ΗΠΑ: εξαιτίας της πολυμορφίας, της πολυγλωσσίας, του μεγέθους και του κοινωνικού κατατεμαχισμού της χώρας, οι πενήντα πολιτείες φαίνονται αποκομμένες η μία από την άλλη· οι κάτοικοι του Γουαϊόμινγκ έχουν στρεβλή ιδέα για το πώς ζουν και σκέφτονται οι Νεοϋρκέζοι του Μανχάτταν· από την πλευρά τους, οι Μανχαττανέοι δεν ξέρουν πού πέφτει η Σαϊέν του Γουαϊόμινγκ εκτός αν τη θυμούνται από κάποιο γουέστερν ή αν κατάγονται από εκεί και έχουν φύγει τρέχοντας. Αν και η χώρα ήταν ανέκαθεν «μωσαϊκό» —όπως έλεγαν κάποτε— για δυο αιώνες αυτοπροσδιοριζόταν ως γέννημα και προέκταση της Ευρώπης· όμως, εδώ και πολλές δεκαετίες οι Αμερικανοί με ευρωπαϊκή καταγωγή, πρόσφατη ή μακρινή, μόλις που ξεπερνούν το ήμισυ του πληθυσμού. Στις δε μεγαλουπόλεις, στη Νέα Υόρκη, στο Σικάγο, στο Χιούστον, στο Λος Άντζελες, στο Μαϊάμι, το ποσοστό τους κυμαίνεται από 30% μέχρι 10%. Μέχρι το 2050 η «λευκή» ευρωπαϊκή πλειοψηφία θα έχει εκπνεύσει: οι επονομαζόμενοι μη-ισπανόφωνοι λευκοί θα έχουν συρρικνωθεί σε μια ακόμα μειονότητα.
Αυτό σημαίνει, πρωτίστως, απομάκρυνση από την ευρωπαϊκή συνάφεια, μη αναγνώριση του κοινού πολιτισμού· η φυλετική και πολιτιστική διαφοροποίηση συνεπάγεται διαφοροποίηση στο εσωτερικό των πολιτικών, κοινωνικών και πολιτιστικών θεσμών και οργάνων του κράτους. Για παράδειγμα, αν και οι Ευρωπαίοι που καταγγέλλουν την αμερικανική αστυνομική θηριωδία φρονούν ότι η αστυνομία συντίθεται από λευκούς ρατσιστές, εδώ και πολλά χρόνια αυτοί που συλλαμβάνουν με υπερβάλλοντα ζήλο, που πρώτα πυροβολούν και μετά ανακρίνουν ασκώντας αστυνομική βία, δεν είναι απαραιτήτως λευκοί: το 35% των μελών των σωμάτων ασφαλείας στις ΗΠΑ είναι «μη-λευκοί»· ακόμα και το αξιομίσητο σώμα ICE συντίθεται σε ποσοστό πάνω από 40% από μη-λευκούς —από «εγχρώμους» όπως έχει γίνει της μόδας να λέμε υιοθετώντας την ορολογία της εποχής του φυλετικού διαχωρισμού. Στις μεγαλουπόλεις με πληθυσμό άνω του ενός εκατομμυρίου, μέλη των πρώην και δήθεν μειονοτήτων αποτελούν συχνά πάνω από το 60% των ενστόλων, ενώ σε αγροτικές περιοχές ή κωμοπόλεις, το ποσοστό μπορεί να μειώνεται γύρω στο 10%-15%, σε αντιστοιχία με τη δημογραφική σύνθεση των τοπικών κοινωνιών. Αναφέρω το παράδειγμα της αστυνομίας διότι αντικατοπτρίζει τάσεις που δεν αναγνωρίζονται εκτός των ΗΠΑ. Εξάλλου, αυτή τη δημογραφική εξέλιξη αντανακλούν όλοι οι θεσμοί: τα κόμματα, οι ομοσπονδιακές υπηρεσίες (το FBI, οι υπηρεσίες πληροφοριών και ασφαλείας, η Περιπολία Συνόρων), τα πανεπιστήμια, ο διοικητικός μηχανισμός των πολιτειών· οι ΗΠΑ δεν είναι κράτος «λευκών» όπως ήταν, λίγο-πολύ, πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Eξού και το κίνημα MAGA το οποίο οραματίζεται μια λευκή, χριστιανική κοινωνία πιέζοντας για επιστροφή στα ουτοπιστικά σχέδια των Πουριτανών και των Προσκυνητών του 17ου αιώνα, χωρίς ωστόσο την ταυτόχρονη παραδοχή των ευρωπαϊκών ριζών Το MAGA είναι ανιστόρητο· έχει αποκτήσει δυναμική ακριβώς επειδή η πάλαι ποτέ λευκή πλειοψηφία έχει χάσει δυναμική. Και βρίσκει απήχηση σε ευρύτερες μάζες επειδή αυτές χαρακτηρίζονται από παραδοσιακό συντηρητισμό.
Πώς σκέφτονται λοιπόν αυτοί οι σημερινοί Αμερικανοί, το 15% των οποίων έχουν γεννηθεί στο εξωτερικό αλλά όχι στην Ευρώπη; Η ποικιλία της εθνοτικής προέλευσης μαζί με την πολιτική της μη-αφομοίωσης που τα τελευταία πενήντα χρόνια διαδέχτηκε εκείνη του melting-pot, δημιουργούν μια κοινωνία-αρχιπέλαγος χωρίς συνοχή και κοινή ταυτότητα. Σ’ αυτή τη διάλυση, συνέβαλαν από τις δεκαετίες του 1960-1970 τα ταυτοτικά κινήματα τα οποία στον 21ο αιώνα έφτασαν σε παροξυσμό διαφοροποιήσεων μέσω της αναβίωσης της woke ιδεολογίας. Σήμερα, ένα μεγάλο μέρος των κατοίκων των ΗΠΑ, ιδιαίτερα όσων αποδέχονται τις αρχές του Δημοκρατικού Κόμματος έτσι όπως εξελίχθηκε από το 1990, έχουν εγκαταλείψει την ιδέα της ενότητας, απορρίπτοντας εκείνη τη μορφή πατριωτισμού που δημιουργούσε συναινέσεις. Αν και στον 20ό αιώνα τα υπολείμματα του ρατσιστικού παρελθόντος ήταν εντονότερα, η προθυμία του ανήκειν, το ίδιο το αμερικανικό χωνευτήρι, οδηγούσε στην επεξεργασία του ιστορικού μίσους και των ταξικών παθών· προπάντων, παρά την εκτεταμένη εγκληματικότητα (η οποία έχει μειωθεί δραματικά, εν μέρει εξαιτίας της κοινωνικής και φυλετικής εξισορρόπησης) και παρά τις πικρίες για τις προαιώνιες αδικίες, οι Αμερικανοί εμφορούνταν από κάποιο είδος «αμερικανικής πίστης». Εξαιρούνταν τα εξτρεμιστικά κινήματα, όπως, οι ακροαριστερές ομάδες, οι Μαύροι Πάνθηρες ή το Έθνος του Ισλάμ, που απέκτησαν ευρεία δημοτικότητα στην Ευρώπη εξαιτίας της νεφελώδους ευρωπαϊκής ιδέας για τα αμερικανικά πράγματα και, προπάντων, εξαιτίας του αντιαμερικανισμού που κατευθυνόταν εναντίον οποιασδήποτε επίσημης αμερικανικής εξουσίας.
Σήμερα, αν και στις μεγαλουπόλεις μπορεί κανείς να παραπλανηθεί από την ευρωπαϊκή παρουσία στο πλαίσιο της πολυπολιτισμικότητας —υπάρχουν παραλλαγές ευρωπαϊκής επιτήδευσης (γαλλικά και ιταλικά ονόματα καφέ, μάρκες κτλ), η ευρωπαϊκή παρουσία είναι ουσιαστικά ανύπαρκτη. Εκτός του ότι, όπως προανέφερα, οι άνθρωποι έχουν αποκοπεί από τις ευρωπαϊκές τους ρίζες, η προπαγάνδα ολόγυρά τους απαξιώνει την Ευρώπη με κλισέ περί γήρανσης, συντηρητισμού (ένας όρος που στις ΗΠΑ σημαίνει τα πάντα και τίποτα) και, κυρίως, περί ασήμαντου μεγέθους. Το αποτέλεσμα είναι να έχει απαξιωθεί η παλιά μητρόπολη, ο ιστορικός σύμμαχος και το πρότυπο υψηλού πολιτισμού που συγκρινόταν ευνοϊκά με το uncouth nation, με τους παιδιάστικους, άξεστους hillbillies, καθώς και με τις εκλαμβανόμενες ως κατώτερες «έγχρωμες» φυλές. Οι σημερινές ΗΠΑ είναι μια Βαβυλωνία 350 εκατομμυρίων στην οποία η κλυδωνιζόμενη προτεσταντική μειοψηφία αναζητεί πρότυπα στο απώτερο παρελθόν· ένα παρελθόν οριστικά χαμένο εφόσον οι σημερινές πλειοψηφίες δεν το γνωρίζουν καν· επιπλέον, οι επιμέρους πληθυσμοί τείνουν να αποκόπτονται κι από το ίδιο το παρόν χτίζοντας φαντασιακές κοινότητες βασισμένες στο κοινωνικό φύλο, στο χρώμα του δέρματος ή στη σεξουαλικότητα.
Σ’ αυτό το κατακερματισμένο πληθυσμιακό τοπίο οι αναλυτές παρατηρούν έντονη κόπωση και πόλωση. Η «κόπωση» είναι σχετικά καινούργιο φαινόμενο· η πόλωση όχι. Απλώς, έχουν αλλάξει οι πόλοι· εκτός από τις δημογραφικές μετατοπίσεις, έχουν συμβεί ιδεολογικές ανακατατάξεις και ανατροπές στη θέαση του κόσμου οι οποίες μπορούν να αποδοθούν, σε μεγάλο βαθμό, στις μεθόδους ροής των πληροφοριών μέσα σ’ αυτό το ασυνεχές, παρδαλό πλήθος που συνιστά τον αμερικανικό «λαό». Ιδιαίτερα την τελευταία δεκαετία, το μεγάλο ερώτημα που προκύπτει από όλα τούτα και που επαναλαμβάνουν συχνά οι Ευρωπαίοι είναι πώς αυτός ο «λαός» εξέλεξε τον Ντόναλντ Τραμπ δύο φορές, γιατί τον ανέχεται και, γιατί οι «μειονότητες» ψήφισαν και στηρίζουν κάποιον που προωθεί αναίσχυντα τα κινήματα της λευκής υπεροχής. Η σύντομη απάντηση είναι ότι, όπως συμβαίνει με όλους τους δημαγωγούς, ο λαός που ακολουθεί τον Ντόναλντ τον χειροκροτεί για όσα εισπράττει ως επιτυχίες και τον απαλλάσσει από την ευθύνη για τα προβλήματα που αναφύονται ή επιδεινώνονται —για τις προεδρικές αποτυχίες φταίνε οι εχθροί του έθνους. Ο συνδυασμός πολυγενεακής και διαγενεακής αμορφωσιάς, ακραίας παραπληροφόρησης, παραδοσιακών και στρεβλωμένων «αμερικανικών αξιών» (θαυμασμός στον πλούτο, δυσπιστία προς τους διανοουμένους, πρότυπα πιστολά κτλ), αυταρχικών αντιλήψεων και ηθικού πανικού καταλήγει εύκολα σε κάποιον σαν τον Ντόναλντ. Ιδίως αν η εναλλακτική είναι το woke Δημοκρατικό κόμμα.
Το 2024, 77 εκατομμύρια ψηφοφόροι τον ψήφισαν με την αποχή να διαμορφώνεται γύρω στο 36% των πολιτών με δικαίωμα ψήφου (Voting Eligible Population-VEP). Στις ΗΠΑ, 98-100 εκατομμύρια κάτοικοι δεν έχουν δικαίωμα ψήφου στις ομοσπονδιακές προεδρικές εκλογές: εκτός από τους ανηλίκους κάτω των 18 ετών, υπάρχουν κάτοικοι (μόνιμοι και προσωρινοί) χωρίς αμερικανική υπηκότητα (22-24 εκατομμύρια), άτομα που εκτίουν ποινές στερούμενα πολιτικών δικαιωμάτων (σχεδόν 4 εκατομμύρια) και κάτοικοι μη ενσωματωμένων περιοχών (US Territories: Πουέρτο Ρίκο, Γκουάμ, Παρθένοι Νήσοι, Αμερικανική Σαμόα). Για τα περίπου 87 εκατομμύρια Αμερικανών με δικαίωμα ψήφου που επέλεξαν να μην προσέλθουν στις κάλπες το 2024 μπορούμε να κάνουμε μόνο εικασίες· όμως, έχει ενδιαφέρον το ότι τα μεγαλύτερα ποσοστά αποχής καταγράφηκαν στην ηλικιακή ομάδα 18–29 ετών (πιθανότατα από αδιαφορία και αντισυστημική συμπεριφορά), στην ομάδα χωρίς τριτοβάθμια εκπαίδευση (για τους ίδιους λόγους, συν «γενική απογοήτευση» ή απόρριψη της επιλογής Τραμπ-Μπάιντεν) και σε ορισμένες ασιατικές εθνοτικές ομάδες με χαμηλότερα ποσοστά εγγραμματοσύνης επί των πολιτικών διαδικασιών ή/και εργασιακή ανασφάλεια.
Σήμερα η δημοτικότητα του προέδρου έχει υποχωρήσει: αν και σημειώνονται μεγάλες διακυμάνσεις από μήνα σε μήνα, τον αποδοκιμάζει περίπου το 56% των ερωτηθέντων. Ωστόσο, στα μάτια των Ευρωπαίων, το γεγονός ότι το 44% τον στηρίζει φαίνεται σκανδαλώδες. Σκανδαλώδεις είναι και οι αιτίες για τη μικρή υποχώρηση: πολλοί παραπονιούνται για την οικονομική αβεβαιότητα, για τον πληθωρισμό, για το κόστος διαβίωσης, για τη συνεχιζόμενη μετανάστευση και για την εγκληματικότητα· λίγοι αναφέρουν τη γελοιότητα του ανδρός και την ολοφάνερη ψύχωση που αντικατοπτρίζεται στην πολιτική που ασκεί εξευτελίζοντας τη χώρα του, δημιουργώντας όλο και περισσότερα σημεία ανάφλεξης, κάνοντας σπατάλες και προκαλώντας κάθε λογής απώλειες. Ο Ντόναλντ δεν έχει χάσει τη βάση του κινήματος MAGA· έχει χάσει όσους τον στήριξαν από το 2024 ως αντίδραση στην αριστεροσύνη του Δημοκρατικού Κόμματος, η οποία, κατά τη γνώμη τους, έχει διαβρώσει τους θεσμούς, τα mainstream ΜΜΕ, την εκπαίδευση και τον δημόσιο λόγο. Αν και ακούγονται αμφιβολίες για την ωφελιμότητα των δασμών που έχουν προκαλέσει αυξήσεις τιμών και για τη σκοπιμότητα της εμπλοκής στο Ιράν, μια οριακή πλειοψηφία των Αμερικανών πιστεύει ότι, αν και ίσως έγιναν λανθασμένοι χειρισμοί, ο Ντόναλντ πήρε την τολμηρή απόφαση που έπρεπε να πάρει. Ωστόσο, κυρίως, αυτό που κρατά τους ψηφοφόρους, εκόντες άκοντες, στην ακτίνα επιρροής του Τραμπ και του Ρεπουμπλικανικού κόμματος είναι η πολιτική και η φυσιογνωμία των Δημοκρατικών: όπως έχω ξαναγράψει, το Δημοκρατικό Κόμμα έχει υιοθετήσει κινηματική μορφή, η οποία δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες της πλειονότητας των Αμερικανών ανεξαρτήτως φυλής, φύλου, προέλευσης και κοινωνικής τάξης.
Μολονότι όλα όσα κάνει ο Ντόναλντ Τραμπ είναι λάθος, το αμερικανικό κοινό βρίσκεται ακόμα μακριά από τη συνειδητοποίηση ότι η παρουσία του ζημιώνει την αμερικανική δημοκρατία και προκαλεί οπισθοδρόμηση. Παραλλήλως, το Δημοκρατικό Κόμμα επικεντρώνεται σε ψευδοπροβλήματα παραμελώντας εκείνα στα οποία έχει σοβαρές θέσεις —σύστημα υγείας, έλεγχος μεγάλων επιχειρήσεων, φορολογία, διεθνείς σχέσεις, δικαίωμα άμβλωσης— με αποτέλεσμα να μην μπορεί να τις εξηγήσει και να πείσει τις μάζες. Έτσι, ένα ποσοστό άνω του 35% δηλώνει ότι κανένα από τα δύο κόμματα δεν διαθέτει πειστική λύση για την ακρίβεια και για την οικονομική ανασφάλεια. Η τάση του κοινού δείχνει επιμονή στον πραγματισμό: λιγότερο ενδιαφέρον για ιδεολογικές συγκρούσεις και απαίτηση για άμεσα οικονομικά αποτελέσματα και εσωτερική σταθερότητα. Δεν πρόκειται για «στροφή» όπως γράφει ο Guardian που βλέπει διαρκώς στροφές: ανέκαθεν οι Αμερικανοί ενδιαφέρονταν περισσότερο για το επίπεδο κατανάλωσης και λιγότερο για τις ιδεολογίες. Αυτό που έχει αλλάξει και που οφείλεται στις ραγδαίες εσωτερικές εξελίξεις της αμερικανικής κοινωνίας είναι ότι δεν αντιλαμβάνονται πια καθόλου πώς εξελίσσεται η εικόνα των ΗΠΑ στον κόσμο· το «μωσαϊκό» αδιαφορεί για την έξαρση του αντιαμερικανισμού· η δε λευκή μειοψηφία οδηγεί στα άκρα την αντίληψη ότι ο αντιαμερικανισμός είναι ένδειξη φθόνου.
Η στήριξη στον Ντόναλντ πρέπει να αποδοθεί, εν μέρει τουλάχιστον, στη διάχυτη αντιευρωπαϊκή στάση και στον παραδοσιακό αμερικανικό επαρχιωτισμό, στη στενότητα και στην εσωστρέφεια: το 65% των Αμερικανών δεν έχουν επισκεφθεί ποτέ την Ευρώπη, το 25% δεν έχουν βγει ποτέ από τις ΗΠΑ, το 50% δεν διαθέτουν έγκυρο διαβατήριο και το 10% δεν έχουν βγει ποτέ από την πολιτεία τους την οποία θεωρούν αρκετά μεγάλη και ποικιλόμορφη ώστε να μη χρειάζεται να αναζητήσουν εμπειρίες εκτός των συνόρων της. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι βλέπουν τον κόσμο μέσα από οθόνες οι οποίες προβάλλουν, εκτός από συνωμοσιολογικές και θρησκευτικές παλαβομάρες, την αμερικανική εξαιρετικότητα, την ιδέα της «Αμερικής» υπό διαρκή απειλή, την ελευθερία ως επιλογή στην κατανάλωση προϊόντων, καθώς φυσικά και την αποθέωση του ένοπλου ατομικιστή. Ο ανορθολογισμός του Ντόναλντ, η τρέλα του μεγαλείου, ο οπορτουνισμός, οι έμμονες ιδέες της πρωτιάς μέσω ισχύος, αυτοπροβολής, αυτοεπιβράβευσης και άμεσης ικανοποίησης όλων των ατομικών επιθυμιών εκπροσωπούν μεγάλο μέρος των Αμερικανών και σχεδόν το σύνολο όσων πιστεύουν ότι οι ΗΠΑ δεν κατέχουν τη διεθνή θέση που αντιστοιχεί στη λαμπρότητά της.
Οι δημοσκοπήσεις διαδέχονται η μία την άλλη μετρώντας την επιρροή της προεδρίας, του Ρεπουμπλικανικού και Δημοκρατικού Κόμματος, των κοινωνικών κινημάτων, των ΜΜΕ και των γεγονότων που διαμορφώνουν τη σημερινή πραγματικότητα. Αλλά, πάνω από το 60% των Αμερικανών θεωρούνται είτε outsiders, που απέχουν πλήρως από τα κοινά, είτε θεατές που ενημερώνονται χωρίς να συμμετέχουν —αν προστεθεί το ποσοστό περίπου 10% που ασχολούνται με τον υστερικό ακτιβισμό, δεξιό και αριστερό, απομένει μονάχα ένα 30% κοινωνικά ενεργών πολιτών, συνήθως κομματικά «ανεξάρτητων», που ξέρουν πάνω-κάτω τι συμβαίνει στη χώρα τους και στον κόσμο, μπορούν να ξεχωρίσουν τις ειδήσεις μέσα στον θόρυβο της υπερπληροφόρησης και τείνουν να ανταλλάσσουν απόψεις με τους συμπατριώτες τους. Το μεγάλο πρόβλημα της ενημέρωσης και της συμμετοχής είναι ότι το κοινό δέχεται τεράστιο όγκο πληροφοριών, ο οποίος διηθείται μέσα από ένα ασύμμετρο οικοσύστημα προπαγάνδας με αποτέλεσμα χειραγώγηση, παραπληροφόρηση και ριζοσπαστικοποίηση. Με λίγα λόγια, οι Αμερικανοί δεν είναι διχασμένοι επειδή έχουν «διαφορετικές απόψεις»· είναι διχασμένοι επειδή ζουν σε διαφορετικά σύμπαντα —φυλετικά, θρησκευτικά, χωρικά— τα οποία καταλήγουν σε αντιθετικές πολιτικές σφαίρες. Η δεξιά σφαίρα λειτουργεί σαν κλειστό σύστημα ανακύκλωσης μηνυμάτων (Fox News, Breitbart, Steve Bannon's War Room, Truth Social) και χαρακτηρίζεται από αυτο-ενισχυόμενη προπαγάνδα: αν ένα ΜΜΕ διαδώσει ψευδή ή διαστρεβλωμένη είδηση, τα υπόλοιπα δεξιά ΜΜΕ την επαναλαμβάνουν αντί να την ελέγξουν· η διόρθωση της είδησης θεωρείται προδοσία του καλού σκοπού. Το αριστερό οικοσύστημα περιλαμβάνει παραδοσιακά μέσα (New York Times, Washington Post, CNN, NPR, MSNBC), τα οποία, αν και έχουν εσωτερικές ιδεολογικές αποκλίσεις, λειτουργούν συχνότερα με fact-checking, το οποίο συνοδεύουν ωστόσο με έντονη ιδεολογική ρητορική. Παραλλήλως, τα κοινωνικά δίκτυα και η κατάρρευση των τοπικών ΜΜΕ που δημιούργησε «ερήμους ειδήσεων» έχουν ευνοήσει τη ροή τεράστιων ποσοτήτων ειδήσεων τις οποίες το κοινό ερμηνεύει μέσω διαύλων που επιβεβαιώνουν τις ήδη υπάρχουσες απόψεις του: έτσι, εντείνεται ο ιδεολογικός πόλεμος με την προπαγάνδα να εργαλειοποιεί τον φόβο και την οργή απέναντι στην αντίθετη πλευρά. Όταν οι Αμερικανοί σκέφτονται, ανακυκλώνουν αυτά που ήδη πιστεύουν, τα οποία, με τον καιρό, έχουν αλλοιωθεί και αποκοπεί από τις θεμελιώδεις αξίες και αρχές της αμερικανικής δημοκρατίας —οι οποίες είχαν προκύψει από τις αξίες και τις αρχές της Ευρώπης.
17°
