Η εικόνα της γυναίκας στη λογοτεχνία

Η εικόνα της γυναίκας στη λογοτεχνία δεν είναι στατική. Μεταβάλλεται μαζί με τις κοινωνίες που τη γεννούν και τη διαβάζουν. Από τα πρώτα μεγάλα κείμενα έως τη σύγχρονη γραφή, η γυναικεία μορφή διανύει μια πορεία από την τιμωρία προς την ενεργητική δράση, ή αλλιώς: από αντικείμενο της αφήγησης σε υποκείμενο που τη διαμορφώνει.

Η τιμωρημένη

Ήδη από τα ιδρυτικά αφηγήματα της Δυτικής παράδοσης —γραμμένα από άντρες—, η σύνδεση γυναίκας και παράβασης είναι σαφής. Η Εύα, αίφνης, δεν τιμωρείται επειδή έπραξε απλώς το κακό, αλλά επειδή πήρε στα χέρια της τη γνώση. Εδραιώνεται έτσι ένα μοτίβο που θα επανέλθει επανειλημμένα: η γυναίκα που παραβαίνει κάποιον ηθικό «νόμο», από περιέργεια ή από επιθυμία (ή από έρωτα…), μετατρέπεται σε παράδειγμα προς αποφυγή.

Στις αρχαίες και προνεωτερικές αφηγήσεις, η γυναίκα εμφανίζεται συχνά σαν φορέας κινδύνου. Όταν παρεκκλίνει από τους κανόνες, η πλοκή οδηγεί αναπόφευκτα στην τιμωρία της. Η παράβαση μπορεί να αφορά τη σεξουαλικότητά της, την ανεξαρτησία της, ή την άρνηση υποταγής. Η τιμωρία λειτουργεί διδακτικά, αποκαθιστώντας την (καθεστηκυία) τάξη του κόσμου. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Αντιγόνης: δεν τιμωρείται επειδή υπέπεσε στο αμάρτημα της ύβρεως, αλλά για την πίστη της σε έναν ανώτερο νόμο. Η γυναίκα, εντέλει, δεν τιμωρείται για τις πράξεις της καθαυτές, αλλά για τη δυνατότητά της —καλύτερα: το θράσος της— να διαταράξει την πατριαρχική ισορροπία. Δεν έχει κανέναν λόγο να το κάνει αυτό.

Η παράβαση μπορεί να αφορά τη σεξουαλικότητά της, την ανεξαρτησία της, ή την άρνηση υποταγής. Η τιμωρία λειτουργεί διδακτικά, αποκαθιστώντας την (καθεστηκυία) τάξη του κόσμου

Στον ευρωπαϊκό 19ο αιώνα, αυτή η λογική —χιλιετίες μετά, δηλαδή— παραμένει ισχυρή. Οι ηρωίδες που επιχειρούν να υπερβούν τα όρια του ρόλου τους, που επιδιώκουν μια ζωή αντάξια των αναγνωσμάτων τους, ή διεκδικούν μια ζωή αντάξια της αλήθειας τους —η Έμμα Μποβαρί, η Άννα Καρένινα…—, καταλήγουν σε αδιέξοδο. Η κοινωνική τους καταδίκη μεταφράζεται σε προσωπική καταστροφή. Η μοιχεία, η άρνηση του γάμου ή η επιδίωξη αυτονομίας οδηγούν αναπόφευκτα στην πτώση, σε μια παραδειγματική τιμωρία. Το ενδιαφέρον όμως εδώ δεν βρίσκεται μόνο στην κατάληξή τους, αλλά και στο ότι η αφήγηση τους επιτρέπει να εκφραστούν σε τέτοιο βαθμό ώστε η τιμωρία τους να λειτουργεί σαν καθρέφτης για τον αναγνώστη. Η γυναίκα μπορεί μεν να δράσει, μπορεί ακόμη και να δικαιολογηθεί, αλλά όχι βέβαια χωρίς να υποστεί τις συνέπειες των πράξεών της.

Παράλληλα, βλέπουμε να διαμορφώνεται και ένα δεύτερο σχήμα: η «καλή» γυναίκα, εκείνη που ανταμείβεται για την υπομονή, την αφοσίωση και τη σιωπή της. Η διάκριση είναι σαφής και εξόχως διδακτική. Από τη μία η τιμωρημένη, εκείνη που υπερέβη τα όρια, η εξεγερμένη, η άπιστη, η πόρνη, η μοιχαλίδα· από την άλλη, η εξιδανικευμένη μορφή που τα σεβάστηκε. Και στις δύο περιπτώσεις, η γυναίκα ορίζεται προφανώς από εξωτερικά κριτήρια. Δεν ελέγχει την αφήγηση: δεν είναι γραμμένη από την ίδια, από ένα γυναικείο χέρι. Έτσι, ακόμη και όταν αποκτά κεντρικό ρόλο, ακόμη και όταν βρίσκεται στο επίκεντρο της αφήγησης, η επιθυμία της παρουσιάζεται σαν στοιχείο που πρέπει τελικά να τιθασευτεί ή να τιμωρηθεί. Η γυναικεία συνείδηση παρουσιάζεται μέσα από ένα (ανδρικό) φίλτρο. Οι επιθυμίες, οι φόβοι και οι επιλογές της ερμηνεύονται με όρους που εξυπηρετούν την ανδρική οπτική.

Και στις δύο περιπτώσεις, η γυναίκα ορίζεται προφανώς από εξωτερικά κριτήρια. Δεν ελέγχει την αφήγηση: δεν είναι γραμμένη από την ίδια, από ένα γυναικείο χέρι. Έτσι, ακόμη και όταν αποκτά κεντρικό ρόλο, ακόμη και όταν βρίσκεται στο επίκεντρο της αφήγησης, η επιθυμία της παρουσιάζεται σαν στοιχείο που πρέπει τελικά να τιθασευτεί ή να τιμωρηθεί

Και υπάρχει ένα ακόμη μείζον πρόβλημα εδώ: οι αφηγήσεις τον καιρό εκείνο δεν κατέγραφαν απλώς μια κοινωνική πραγματικότητα: τη διαμόρφωναν κιόλας. Οι επαναλαμβανόμενοι τύποι —η παραβατική/αμαρτωλή γυναίκα, η μοιραία γυναίκα, η παρθένος, η μητέρα, η καλή και πειθήνια— παρήγαν πρότυπα συμπεριφοράς και ενίσχυαν τις κοινωνικές προσδοκίες. Η λογοτεχνία λειτουργούσε σαν μηχανισμός κανονικοποίησης: επιβράβευε την επιθυμητή υποταγή και τιμωρούσε την όποια απόκλιση. Τα βιβλία ποτέ δεν ήταν «καλά».

Μια αργή αλλαγή

Η αλλαγή αρχίζει να γίνεται ορατή όταν η λογοτεχνία στρέφεται προς την εσωτερικότητα και την ψυχολογική ανάλυση. Η γυναικεία εμπειρία αρχίζει τότε να αποκτά βάθος και πολυπλοκότητα. Οι ηρωίδες δεν είναι πλέον μόνο σύμβολα και παραδείγματα, αλλά πρόσωπα με αντιφάσεις, επιθυμίες και συνείδηση της θέσης τους (βλ. Τζέιν Έιρ). Παρά ταύτα, η τιμωρία δεν εξαφανίζεται εξ ολοκλήρου· τίθεται, μόνο, υπό αμφισβήτηση. Ο δε αναγνώστης καλείται να κατανοήσει, και όχι —απλώς— να κρίνει.

Στον 20ό αιώνα, η τομή γίνεται σαφέστερη. Με την ανάπτυξη των φεμινιστικών κινημάτων και της φεμινιστικής κριτικής, τη δυναμική διεκδίκηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε κάθε επίπεδο, και βέβαια με τη σταδιακή αλλαγή των κρατικών νόμων, η οπτική της λογοτεχνίας μεταβάλλεται. Οι γυναίκες συγγραφείς αυξάνονται, αποκαλύπτονται —πάρα πολλές έγραφαν με ανδρικά ψευδώνυμα επί δεκαετίες: από τις Αδελφές Μπροντέ ή τη Γεωργία Σάνδη, που κατάλαβαν πως αυτός ήταν ο μόνος τρόπος για να διαβαστούν σοβαρά, μέχρι πολλές μεγάλες μορφές της επιστημονικής φαντασίας, του crime και των κόμικς, καθώς αυτό ήταν το εισιτήριο σε είδη κατεξοχήν ανδροκρατούμενα— και φέρνουν στο προσκήνιο εμπειρίες που πριν ήταν πέρα για πέρα περιθωριακές. Η γυναίκα παύει να πλάθεται σύμφωνα με τις ιδεολογικές προϋποθέσεις του συγγραφέα, παρακάμπτοντας τη βιωμένη εμπειρία της. Η δε τιμωρημένη ηρωίδα μετασχηματίζεται: η όποια τιμωρία παρουσιάζεται σαν προϊόν στρεβλών κοινωνικών δομών, και η ευθύνη μετατοπίζεται σιγά-σιγά από το άτομο στο σύστημα. Η αφήγηση αποκτά κριτική διάσταση.

Με την ανάπτυξη των φεμινιστικών κινημάτων και της φεμινιστικής κριτικής, τη δυναμική διεκδίκηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε κάθε επίπεδο, και βέβαια με τη σταδιακή αλλαγή των κρατικών νόμων, η οπτική της λογοτεχνίας μεταβάλλεται

Σε αυτό το πλαίσιο αναδεικνύεται εντονότερα και η μορφή της τιμωρού. Πρόκειται για ηρωίδες που δεν αποδέχονται παθητικά τον ρόλο τους, αλλά αναλαμβάνουν —επιτέλους— δράση: μια δράση που μπορεί να πάρει τη μορφή εκδίκησης, αντίστασης, ρήξης, ή και ακραίας βίας. Η Μήδεια και η Κλυταιμνήστρα —πρώιμα παραδείγματα γυναικών που δεν αναμένουν κάποια τιμωρία, αλλά την απονέμουν οι ίδιες— δεν ανήκουν πια στο σύμπαν του προνεωτερικού μύθου: είναι εδώ, και είναι τώρα. Και είναι, με το δίκιο τους, οργισμένες. Η τιμωρός, στη σύγχρονη παραγωγή κινείται από μια αίσθηση δικαιοσύνης, και όχι πια από πάθος. Οι γυναίκες θέτουν οι ίδιες πλέον τα όρια, αντί να τα υφίστανται, και είναι η κεντρική δύναμη και ο άξονας της πλοκής. Δεν περιορίζονται σε ρόλους συζύγου, μητέρας ή ερωτικού αντικειμένου. Είναι ερευνήτριες, εγκληματίες, ηγέτιδες, επιζήσασες. Η τιμωρός —χωρίς προφανώς να ακυρώνει τις υπόλοιπες— αποβαίνει μία από τις βασικές εκδοχές της γυναικείας παρουσίας στη σύγχρονη λογοτεχνικά παραγωγή. Και βέβαια δεν είναι ηθικά άμεμπτη: συχνά, κινείται σε γκρίζες ζώνες: μια πολύ κρίσιμη καλλιτεχνική-ηθική εξέλιξη.

Οι γυναίκες θέτουν οι ίδιες πλέον τα όρια, αντί να τα υφίστανται, και είναι η κεντρική δύναμη και ο άξονας της πλοκής. Δεν περιορίζονται σε ρόλους συζύγου, μητέρας ή ερωτικού αντικειμένου. Είναι ερευνήτριες, εγκληματίες, ηγέτιδες, επιζήσασες

Η λογοτεχνία αποδίδει πλέον στις γυναικείες μορφές την ίδια πολυπλοκότητα που επί μακρόν επιφύλασσε μόνο στους ανδρικούς χαρακτήρες. Η βία, η οργή και η εκδίκηση παύουν να εμφανίζονται σαν αποκλειστικά ανδρικά χαρακτηριστικά —ή καλύτερα: σαν αποκλειστικά ανδρικά προνόμια— και λειτουργούν σαν εργαλεία αφήγησης που αναδεικνύουν βαθύτερες κοινωνικές εντάσεις. Ακόμη, σε ορισμένα έργα, οι δύο μορφές —η «τιμωρημένη» και η «τιμωρός»— συνυπάρχουν στο ίδιο πρόσωπο. Μια ηρωίδα μπορεί να είναι ταυτόχρονα θύμα και δράστρια, να τιμωρείται και να τιμωρεί. Αυτή η διπλή ιδιότητα αντανακλά μια πιο σύνθετη κατανόηση της ανθρώπινης εμπειρίας και των κοινωνικών ρόλων.

Συνολικά, η εξέλιξη της γυναικείας εικόνας στη λογοτεχνία —αυτή η μετάβαση από την αναπαράσταση στην αυτοέκφραση— αποτυπώνει μια κρίσιμη μεταβολή των κοινωνικών αντιλήψεων. Από τη μονοδιάστατη φιγούρα που λειτουργεί σαν παράδειγμα προς συμμόρφωση ή αποφυγή, περνάμε σε χαρακτήρες με αυτονομία, φωνή και δράση. Η γυναίκα δεν είναι πλέον μόνο αντικείμενο της αφήγησης, αλλά και φορέας της. Κι αυτό δεν μεταβάλλει μόνο τις ιστορίες που λέγονται, αλλά και τον τρόπο που διαβάζονται, και που διεισδύουν στην πραγματική ζωή, στην κοινωνία. Η λογοτεχνία παύει να είναι ένας καθρέφτης της πατριαρχίας και μετατρέπεται σε πεδίο σύγκρουσης, αναθεώρησης και επαναπροσδιορισμού των έμφυλων ρόλων.

Η γυναίκα δεν είναι πλέον μόνο αντικείμενο της αφήγησης, αλλά και φορέας της. Κι αυτό δεν μεταβάλλει μόνο τις ιστορίες που λέγονται, αλλά και τον τρόπο που διαβάζονται, και που διεισδύουν στην πραγματική ζωή, στην κοινωνία

Έτσι, η γυναικεία φωνή δεν ζητά πλέον να ακουστεί· επιβάλλεται. Κι ας μην έχει λήξει ακόμη —κάθε άλλο…— το θέμα της ισότητας.

Τα εύσημα στη λογοτεχνία είδους

Υποστηρίζουμε ότι οι μεγαλύτερες και πιο ουσιαστικές αλλαγές έγιναν στον χώρο της εμπορικής πεζογραφίας, ή πεζογραφίας είδους, και πλέον γίνονται αφενός μεν στην εξέλιξή τους στο up-market fiction (το genre fiction που μπολιάζεται με στοιχεία του literary fiction) και αφετέρου στο romantasy και τα σχετικά υποείδη, που είναι —μακράν— η αιχμή της φεμινιστικής λογοτεχνίας του 21ου αιώνα.

Μολονότι η λεγόμενη παραλογοτεχνία θεωρείται ανδρικό προνόμιο, η παρουσία των γυναικών εκεί είναι παλιά και θεμελιώδης. Αυτό που άλλαξε τις τελευταίες δυο-τρεις δεκαετίες είναι η ορατότητα και η ισορροπία. Σε υποείδη όπως το romance, το domestic noir και σε μεγάλο μέρος του thriller (και στο μεγαλύτερο μέρος τού young adult), οι γυναίκες συγγραφείς δεν κυριαρχούν απλώς εμπορικά, αλλά και καθορίζουν τις τάσεις. Πλέον, το φύλο του δημιουργού δεν είναι εμπόδιο για μαζική απήχηση. Ίσα-ίσα: την τελευταία δεκαπενταετία, πολλοί άντρες συγγραφείς επιλέγουν γυναικεία ψευδώνυμα για να κρατηθούν στην αγορά: νά μια αντιστροφή ρόλων λοιπόν. Ταυτόχρονα, έχει διευρυνθεί και το φάσμα των γυναικείων χαρακτήρων μέσα στα ίδια τα genres. Από το στερεότυπο της «femme fatale» ή του «θύματος», περνάμε σε πιο σύνθετες και ηθικά αμφίσημες πρωταγωνίστριες. Και μην ξεχνάμε πως η αγορά της genre fiction λειτουργεί κυρίως με όρους ζήτησης, όχι κοινωνικής αποκατάστασης.

Πλέον, το φύλο του δημιουργού δεν είναι εμπόδιο για μαζική απήχηση. Ίσα-ίσα: την τελευταία δεκαπενταετία, πολλοί άντρες συγγραφείς επιλέγουν γυναικεία ψευδώνυμα για να κρατηθούν στην αγορά: νά μια αντιστροφή ρόλων λοιπόν

Η genre fiction (αστυνομικό, φαντασία, τρόμος, επιστημονική φαντασία, ρομάντζο κλπ.) προσφέρει πελώρια ελευθερία για την αποδόμηση στερεοτύπων, καθώς χρησιμοποιεί ακραίες συνθήκες για να εξετάσει την ανθρώπινη φύση. Παράλληλα, επιτρέπει στις γυναίκες να είναι δυσάρεστες ή ατελείς χωρίς την ανάγκη κάποιου διδακτισμού, κάτι που συνιστά άλλη μία ουσιαστική κατάκτηση της θέσης τους στη λογοτεχνία.

• Στην αστυνομική λογοτεχνία και στο θρίλερ, το αρχέτυπο της femme fatale του νουάρ έχει αντικατασταθεί από την αναξιόπιστη αφηγήτρια του ψυχολογικού θρίλερ. Οι ηρωίδες των μεγάλων μπεστ-σέλερ της εποχής μας δεν είναι ούτε θύματα ούτε απλά «κακές»· είναι ευφυείς, οργισμένες, ηθικά γκρίζες, πολύπλοκες και αυτόνομες.
• Στη φαντασία και στην επιστημονική φαντασία, η γυναίκα δεν είναι πλέον το έπαθλο του ήρωα. Οι πρωταγωνίστριες είναι σοφές μητέρες, βασίλισσες, ηγεμόνες, επιστημόνισσες που διαχειρίζονται την ισχύ και τις συνέπειές της, ή απλώς παντοδύναμες —και σέξι— πολεμίστριες που γελούν όταν κάποιος άντρας προσφέρεται να τις «βοηθήσει».
• Στον τρόμο, το final girl δεν είναι πια η καλή κοπέλα που επιβιώνει απλώς επειδή είναι «αγνή». Τώρα πια περάσαμε σε γυναίκες που ενσαρκώνουν τον ίδιο τον τρόμο ή τον αντιμετωπίζουν με όρους τραύματος και εκδίκησης, αποκτώντας πλήρη έλεγχο της αφήγησής τους. Κανείς δεν μπορεί, και δεν πρέπει, να ξεφύγει από τα νύχια τους.

Τα πράγματα έχουν αλλάξει — και ακόμα δεν είδαμε τίποτα. Las mujeres ya no lloran.

* * *

Κείμενο που ετοιμάστηκε για την εκδήλωση της Womenale στη Θεσσαλονίκη (Βασιλικό Θέατρο, 4.5.26). Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού, ή μιας Άλλης Γυναίκας. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως κάθε Τρίτη πρωί έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.