John Dewey: 110 χρόνια «Δημοκρατία και Εκπαίδευση»

Το έργο του John Dewey με τίτλο «Democracy and Education: An Introduction to the Philosophy of Education» θεωρείται το σημαντικότερο βιβλίο του Aμερικανού παιδαγωγού και ένα από τα πιο επιδραστικά κείμενα στην ιστορία της παιδαγωγικής παγκοσμίως. Σε αυτό το βιβλίο, ο Dewey συνδέει την εκπαιδευτική διαδικασία με την κοινωνική ζωή και τη δημοκρατική λειτουργία, υποστηρίζοντας ότι η εκπαίδευση δεν είναι απλώς μεταφορά γνώσεων από τον δάσκαλο στον μαθητή, αλλά ο τρόπος με τον οποίο μια κοινωνία ανανεώνεται και διασφαλίζει τη συνέχειά της. Καθώς η μάθηση συμβαίνει μέσα από την κοινωνική συναναστροφή και τη συμμετοχή σε κοινές δραστηριότητες, ενισχύει τους δημοκρατικούς θεσμούς: η δημοκρατία δεν είναι μόνο σύστημα διακυβέρνησης, αλλά ένας τρόπος ζωής που βασίζεται στην επικοινωνία και τη συνεργασία. Άρα, το δημοκρατικό σχολείο πρέπει να προετοιμάζει τους πολίτες να σκέφτονται ελεύθερα και να συνεργάζονται· η εκπαίδευση πρέπει να καταρρίπτει τα εμπόδια (ταξικά, φυλετικά, οικονομικά) που εμποδίζουν τους ανθρώπους να επικοινωνούν ισότιμα.

Ο Dewey ασκεί κριτική στην παραδοσιακή εκπαίδευση που θεωρεί το παιδί «άδειο δοχείο» και προτείνει την προοδευτική εκπαίδευση που ξεκινά από τα ενδιαφέροντα και τις προϋπάρχουσες εμπειρίες του παιδιού. Κάθε νέα γνώση πρέπει να συνδέεται με αυτό που το παιδί ήδη γνωρίζει και να το βοηθά να κατανοήσει καλύτερα τον κόσμο γύρω του. Πιο συγκεκριμένα, αυτό το έργο του 1916 έθεσε τις βάσεις για την Ομαδοσυνεργατική Μάθηση (Collaborative Learning), την Επίλυση Προβλημάτων (Problem-solving) ως διδακτική μέθοδο και την ιδέα του σχολείου ως «κοινότητας» και όχι ως εξεταστικού κέντρου. Η εφαρμογή των ιδεών του "Democracy and Education" στο σήμερα είναι αυτό που ονομάζουμε «μαθητοκεντρική εκπαίδευση», δηλαδή ανοιχτό σχολείο στο οποίο οι μαθητές αναλαμβάνουν να λύσουν πραγματικά προβλήματα (π.χ. «πώς θα φτιάξουμε έναν σχολικό κήπο»), συνδυάζοντας Μαθηματικά, Βιολογία και Κοινωνική Αγωγή στην πράξη. Το ανοιχτό σχολείο είναι ευέλικτος χώρος με τα θρανία όχι σε σειρές κοιτώντας τον πίνακα, αλλά σε κύκλους ή ομάδες, ενισχύοντας την ομαδοσυνεργατικότητα.

Ο Dewey ήταν μια πληθωρική προσωπικότητα που συμμετείχε ενεργά σε κοινωνικούς αγώνες: υποστήριξε το δικαίωμα ψήφου των γυναικών και ήταν από τους ιδρυτές της NAACP (Εθνική Ένωση για την Πρόοδο των Έγχρωμων Ατόμων) και της ACLU (Ένωση Πολιτικών Ελευθεριών). Το 1937, σε ηλικία 78 ετών, ταξίδεψε στο Μεξικό για να ηγηθεί μιας επιτροπής που θα εξέταζε τις κατηγορίες του Στάλιν εναντίον του Λέοντα Τρότσκι. Παρά τον κίνδυνο και την πίεση, επέμεινε στην αναζήτηση της αλήθειας, αποδεικνύοντας ότι η πίστη του στην κριτική έρευνα δεν περιοριζόταν στα βιβλία, αλλά επεκτεινόταν στην πολιτική δικαιοσύνη. Ήταν άνθρωπος απλός και προσιτός. Έγραφε τα βιβλία του σε μια παλιά γραφομηχανή ενώ γύρω του έπαιζαν τα παιδιά του (είχε 6 παιδιά και υιοθέτησε ακόμα ένα), καθώς πίστευε ότι η φιλοσοφία πρέπει να γεννιέται μέσα από τη βοή της πραγματικής ζωής και όχι στην απομόνωση. Έζησε μέχρι την ηλικία των 92 ετών, παραμένοντας πνευματικά ενεργός μέχρι το τέλος. Όταν τον ρωτούσαν ποιο είναι το νόημα της ζωής, η απάντησή του ήταν πάντοτε συνδεδεμένη με τη λέξη Growth (Ανάπτυξη): για τον Dewey, η ζωή είναι μια διαρκής διαδικασία μάθησης που δεν σταματά ποτέ.

Σήμερα τον θυμόμαστε διότι οι θεωρίες του και οι παρεμβάσεις του άφησαν ανεξίτηλο ίχνος στην αμερικανική ζωή: ο Dewey θεωρούσε ότι η δημοκρατία κινδυνεύει όταν οι πολίτες γίνονται παθητικοί καταναλωτές πληροφοριών, ήταν σφοδρός πολέμιος του ολοκληρωτισμού και πίστευε ότι ο μοναδικός τρόπος να προστατευτεί η δημοκρατία είναι μέσω μιας εκπαίδευσης που διδάσκει στον μαθητή να ερευνά τα δεδομένα και να μη δέχεται τίποτα αμάσητο. Στις ΗΠΑ θεωρείται ο θεμελιωτής της σύγχρονης εκπαίδευσης που στηρίζεται στην Κριτική σκέψη, στην Ενεργητική μάθηση και στις Κοινωνικές δεξιότητες, προβάλλει το σχολείο-«κοινότητα», δίνει βάρος στη χειρωνακτική εργασία και εκτιμά ό,τι λειτουργεί (what works). Το τελευταίο επηρέασε την αμερικανική επιχειρηματικότητα και την επιστήμη, δίνοντας προτεραιότητα στον πειραματισμό και sτην καινοτομία αντί για την παράδοση.

Το βιβλίο «Δημοκρατία και εκπαίδευση» κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ηριδανός.