O Κωνσταντίνος Βουδούρης, Καθηγητής Υδρογεωλογίας στο ΑΠΘ, γράφει για το βιβλίο του καθηγητή Ιάκωβου Γκανούλη «Για μια αρμονική συμβίωση με τη φύση - Ο Καθηγητής των υδάτων, στα χρόνια της κρίσης χρέους» (εκδόσεις Επίκεντρο)
Την περίοδο που διάβαζα το βιβλίο του καθηγητή Ιάκωβου Γκανούλη με τίτλο «Για μια αρμονική συμβίωση με τη φύση»(εκδόσεις Επίκεντρο), στις αρχές του Φεβρουαρίου του 2026, ο διακεκριμένος Ιρανός καθηγητής Κ. Μαντανί (Kaveh Madani), διευθυντής του Ινστιτούτου για το Νερό, το Περιβάλλον και την Υγεία (UNU-INWEH) του ΟΗΕ εισήγαγε τον όρο «υδατική χρεοκοπία» για να περιγράψει την κατάσταση στην οποία η κατανάλωση νερού ξεπερνά τη φυσική αναπλήρωση, προκαλώντας ανεπιθύμητες συνέπειες. Οι συνέπειες αυτές εκδηλώνονται με εξάντληση των υπόγειων υδροφορέων, μείωση της επιφάνειας λιμνών, καταστροφή των οικοσυστημάτων, καθιζήσεις εδαφών, κ.λπ. Στην έκθεση αυτή του ΟΗΕ τονίζεται η ανάγκη εφαρμογής μιας νέας ατζέντας που θα προωθεί την εξισορρόπηση της ζήτησης και της προσφοράς, ώστε η υδατική χρεοκοπία να μετριασθεί και να πάψει να είναι πηγή αστάθειας σε πλανητικό επίπεδο.
Έτσι εκ των πραγμάτων το εξαιρετικό βιβλίο του Καθηγητή Ιάκωβου Γκανούλη είναι επίκαιρο, αφού μέσα σε αυτό απαντώνται κρίσιμα ερωτήματα για την ορθολογική αξιοποίηση και τη βιώσιμη διαχείριση των υδατικών πόρων. H τεράστια εμπειρία από την εκπόνηση ερευνητικών προγραμμάτων, διδακτορικών και μεταπτυχιακών διατριβών στο Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών του ΑΠΘ, καθώς και η συμμετοχή του στα Υδρολογικά Προγράμματα της UNESCO είναι τα καλύτερα εχέγγυα για μια εμπεριστατωμένη, ολιστική και επιστημονική θεώρηση της επιστήμης των υδατικών πόρων.
Η αύξηση του πληθυσμού, η αστικοποίηση, η λειτουργία των data centers στην υπηρεσία της τεχνητής νοημοσύνης, ο υπερτουρισμός οδηγούν σε υπερκατανάλωση και σε κρίσιμη κατάσταση τα υδατικά συστήματα (επιφανειακά και υπόγεια). Επιπρόσθετα, η μεταβολή του κλίματος θα έχει δυσμενείς συνέπειες στην ποσότητα και την ποιότητα των νερών, αλλά επιπλέον πολλές περιοχές θα υποβαθμιστούν και από μη κλιματικές επιδράσεις συμπεριλαμβανομένης της αύξησης του παγκόσμιου πληθυσμού, της ζήτησης τροφίμων (που οδηγεί στην επέκταση της αρδευόμενης γεωργίας), την αλλαγή των χρήσεων γης, καθώς και από κοινωνικο-οικονομικούς παράγοντες (πόλεμοι, φτώχεια, μετανάστευση) που επηρεάζουν την ικανότητα για τη βέλτιστη διαχείριση των νερών και την αποτελεσματική διακυβέρνηση.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα υδατικής χρεωκοπίας είναι η περίπτωση της Τεχεράνης, όπου λόγω έλλειψης νερού λόγω παρατεταμένης ανομβρίας, ετέθη το περασμένο καλοκαίρι, το θέμα μεταφοράς της πόλης ή μέρους της πόλης σε άλλη θέση. Άλλο ένα παράδειγμα κακής διαχείρισης και διακυβέρνησης, που δημιούργησε κρίση νερού (water crisis), είναι η περίπτωση του Cape Town στη Νότια Αφρική. Η πόλη αυτή με πληθυσμό περίπου 3 εκατομμύρια κατοίκους καλύπτει τις υδατικές ανάγκες αποκλειστικά από τα επιφανειακά νερά, μέσω της λειτουργίας 6 φραγμάτων. Η παρατεταμένη ξηρασία δύο ετών και συγκεκριμένα το 2016 και 2017 με αντίστοιχα ετήσια ύψη βροχόπτωσης 221 και 154 mm (μέσο ύψος 619 mm) είχε ως αποτέλεσμα να μειωθούν σημαντικά τα αποθέματα νερού.
Στις αρχές του 2018, η διοίκηση της πόλης ανακοίνωσε τα σχέδιά της για την “Ημέρα Μηδέν” (Day Zero), δηλ. αν τα αποθέματα μειώνονταν στο κατώτατο όριο αποθήκευσης, θα προέβαινε σε μεγάλης κλίμακας διακοπή της παροχής νερού, καθιστώντας το Cape Town την πρώτη μεγάλη πόλη που δεν θα είχε νερό. Τα μέτρα εξοικονόμησης και ενίσχυσης της παροχής νερού που λήφθηκαν σε συνδυασμό με τις αυξημένες βροχοπτώσεις τα χρόνια που ακολούθησαν, συνέβαλαν στο να μην έρθει η “ημέρα μηδέν”.
Έγινε όμως αντιληπτό, ότι η χρήση ποικίλλων εναλλακτικών πηγών τροφοδοσίας, όπως τα υπόγεια νερά, η επαναχρησιμοποίηση επεξεργασμένων λυμάτων, η αφαλάτωση υφάλμυρων νερών, σε συνδυασμό με την εξοικονόμηση και αποθήκευση νερού θα μειώσει τον μελλοντικό κίνδυνο επανεμφάνισης κρίσεων ασφάλειας νερού στο Cape Town και σε άλλες πόλεις με παρόμοια προβλήματα. Να τονισθεί στο σημείο αυτό ότι, η ατζέντα 2030 για το αστικό νερό (urban water agenda 2030 strategy) θέτει τις στρατηγικές για τη βιωσιμότητα, λαμβάνοντας υπόψη συνολικά τον κύκλο του νερού από το επίπεδο της πόλης έως ολόκληρη τη λεκάνη απορροής.
Παρουσίαση του βιβλίου του Ιάκωβου Γκανούλη «Για μια αρμονική συμβίωση με τη φύση»
Το πρώτο μέρος του βιβλίου, ξεκινά με τις μυθολογικές θεογονίες και καταλήγει στον Αριστοτέλη που ερμήνευσε επιστημονικά τον κύκλο του νερού στη φύση. Το γενικό φιλοσοφικό/ κοινωνιολογικό υπόβαθρο του συνάδελφου καθηγητή Ι. Γκανούλη τον βοηθά να περιγράψει γλαφυρά τον γαλάζιο πλανήτη μας, ο οποίος βρίσκεται σε μια συνεχή μεταβλητότητα, καθώς και τον υδρολογικό κύκλο και τις ανθρωπογενείς επιδράσεις επάνω σε αυτόν.
Στη συνέχεια περιγράφονται θέματα υδροπολιτικής και διασυνοριακών νερών με προσωπικές εμπειρίες/παραδείγματα από τον διεθνή χώρο (λίμνη Αράλη, Βαλκάνια, Μεσόγειο, Μέση Ανατολή, Αφρική). Αναφέρονται περιοχές του πλανήτη όπου εμφανίζονται υδροπολιτικοί κίνδυνοι και υποβόσκουν πιθανές υδρο-συγκρούσεις. Σε όλο το βιβλίο προωθείται η ιδέα το νερό (επιφανειακό και υπόγειο) να αποτελέσει παράγοντα και γέφυρα ειρήνης και συνεργασίας μεταξύ των λαών και όχι casus belli.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον πιο πολύτιμο αόρατο φυσικό πόρο, το υπόγειο νερό (το αθέατο νερό, όπως το ονομάζει), το οποίο βρίσκεται παντού σε διάφορα βάθη με διαφορετική ποιότητα και ποσότητα. Το υπόγειο νερό παίζει σημαντικό ρόλο στη χώρα μας (ειδικά στη Νότια Ελλάδα και Κρήτη), όπου οι βροχοπτώσεις είναι ασήμαντες τη θερινή περίοδο και οι ανάγκες καλύπτονται σε μεγάλο βαθμό από αυτό. Περιγράφεται η χαρακτηριστική περίπτωση αξιοποίησης μη ανανεώσιμων υπόγειων νερών (απολιθωμένο νερό, fossil water) του ψαμμιτικού υδροφορέα της Νουβίας (Nubian sandstone aquifer) με έκταση 2,2 εκατ. τετραγωνικά χιλιόμετρα, που διαμοιράζεται στην Αίγυπτο, Λιβύη, Σουδάν και Τσαντ. Το νερό αυτό, αντλούμενο από μέσο βάθος 500 m, θα μεταφέρεται με αγωγούς σε μεγάλες αποστάσεις 500-900 Km στη μεσογειακή παράκτια περιοχή για την κάλυψη υδρευτικών και αρδευτικών αναγκών.
Στο δεύτερο μέρος περιγράφεται η θεσμική και διοικητική πραγματικότητα στη διαχείριση των νερών στη χώρα μας από την εμπειρία του συγγραφέα ως Ειδικός Γραμματέας Υδάτων (ΕΓΥ) του Υπουργείου Περιβάλλοντος & Ενέργειας την περίοδο 2015-2019. Αναφέρονται το θεσμικό πλαίσιο της διαχείρισης των νερών, η εναρμόνιση με την Ευρωπαϊκή Οδηγία 2000/60, η σύνταξη των σχεδίων διαχείρισης λεκανών απορροής ποταμών (ΣΔΛΑΠ), καθώς και των κινδύνων πλημμύρας.
Αναλύονται τα επίπεδα υδρο-διακυβέρνησης (εθνικό, περιφερειακό, τοπικό) και δίνονται παραδείγματα από τη διαχείριση των πλημμυρών, την τιμολόγηση του νερού και θέματα διαχείρισης της ζήτησης νερού στην περίοδο της οικονομικής κρίσης. Περιγράφονται αναλυτικά υδατικά προβλήματα που ταλανίζουν τη χώρα μας, όπως η εκτροπή του Αχελώου, η αποκατάσταση της λίμνης Κορώνειας και η διαχείριση των διασυνοριακών νερών του ποταμού Έβρου, προβλήματα που δεν έχουν επιλυθεί ακόμα και σήμερα. Τέλος, γίνεται αναφορά στη διασύνδεση του φαινομένου του θερμοκηπίου με την κλιματική αλλαγή και συσχετίζονται με τις καταστροφικές πλημμύρες (Daniel) στη Θεσσαλία το 2023.
Τα όσα προτείνει ο καθηγητής για την περίπτωση του Έβρου και των κύριων παραποτάμων του Άρδα και Ερυθροπόταμου, δηλ. η σύσταση Διμερούς Διαχειριστικού Φορέα Ελλάδας-Βουλγαρίας και η κατασκευή φραγμάτων και έργων ορεινής υδρονομίας είναι τραγικά επίκαιρα μετά τις πρόσφατες πλημμύρες του Φεβρουαρίου 2026 στην περιοχή του Έβρου, όπου πλημύρισαν 150.000 στρέμματα από τις παρατεταμένες βροχοπτώσεις και την απουσία σύγχρονων αντιπλημμυρικών έργων.
Στο τρίτο και τελευταίο μέρος γίνεται αναφορά στη, λαθεμένη κατά την άποψη του συγγραφέα, κατάργηση της ΕΓΥ και την υπαγωγή της στη Γενική Γραμματεία Φυσικού Περιβάλλοντος και Υδάτων και συσχετίζει την πολιτική με την επιστήμη των νερών. Περιγράφεται η διαχρονική εξέλιξη της Διαχείρισης των Υδατικών Πόρων στο πλαίσιο της αλληλεπίδρασης ανθρώπου και φύσης. Προτείνονται λύσεις βασισμένες στους νόμους της Υδρολογίας (Hydrological-Laws-Based Solutions). Αυτές εξειδικεύονται στο Εριστικο-Διαλεκτικό μοντέλο που περιλαμβάνει δύο συνιστώσες:
την εριστική συνιστώσα, που συνίσταται στην ανάλυση των διενέξεων μεταξύ των ανθρωπίνων δράσεων και των υδρολογικών νόμων, και
τη διαλεκτική συνιστώσα, με τη βιώσιμη επίλυση των διενέξεων, συμβιβάζοντας τις ανθρώπινες δράσεις με τους υδρολογικούς νόμους, μέσω συμμετοχικών διαδικασιών μεταξύ των εμπλεκόμενων πολιτών, εμπειρογνωμόνων και διαχειριστικών αρχών.
Η εφαρμογή του μοντέλου περιγράφεται με τρία παραδείγματα: (1) την αντιπλημμυρική προστασία στον Γιόφυρο Ηρακλείου Κρήτης, (2) τη βιώσιμη μεσογειακή γεωργία, και (3) τη συμβίωση των πόλεων με τα αστικά ρέματα. Τέλος, το βιβλίο τελειώνει με ένα εξαιρετικά εφευρετικό, με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης, υποθετικό διάλογο του συγγραφέα με τον Σωκράτη για τη διαχείριση αστικών ρεμάτων.
Παρόλο που το βιβλίο του καθηγητή Ι. Γκανούλη εντάσσεται στην κατηγορία του αυτοβιογραφικού-βιωματικού, είναι εξαιρετικά χρήσιμο και σημαντικό και γι’ αυτό πρέπει να διαβαστεί από όλους τους διαχειριστές νερού και τους επιστήμονες που ασχολούνται με τις επιστήμες του νερού σε όλα τα επίπεδα από φοιτητές έως καθηγητές. Με δεδομένο ότι τα υδατικά προβλήματα θα οξύνονται στο μέλλον, η ανθρώπινη νοημοσύνη και η θεαματική ανάπτυξη της υδροτεχνολογίας αποτελούν τα κατάλληλα εχέγγυα για την ικανότητα του ανθρώπου να προσαρμοστεί μελλοντικά με τον καλύτερο δυνατό τρόπο στην κλιματική κρίση. Αυτό προϋποθέτει την ανάπτυξη μια υδατικής ηθικής, ώστε με σοφία, κατά την αριστοτελική έννοια, και συνεργασία να επιτευχθεί η αποτελεσματική διακυβέρνηση των υδατικών πόρων με στόχο την πλανητική ευημερία και την αξιοπρεπή ανθρώπινη ζωή, σύμφωνα με τους στόχους του ΟΗΕ. Στην κατεύθυνση αυτή, το βιβλίο του Ι. Γκανούλη μπορεί να βοηθήσει όλες και όλους να κατανοήσουν πολλά πράγματα που σχετίζονται με τη βιώσιμη διαχείριση του νερού και την ολιστική σχέση ανθρώπου και φύσης.
*Ο Κωνσταντίνος Βουδούρης είναι Καθηγητής Υδρογεωλογίας στο ΑΠΘ, Προέδρος της Ελληνικής Επιτροπής Υδρογεωλογίας, Κέντρο UNESCO Ολοκληρωμένης και Διεπιστημονικής Διαχείρισης Υδατικών Πόρων
Οι επιμελητές του Μικέλα Χαρτουλάρη, Χρήστος Αστερίου και Λευτέρης Καλοσπύρος μιλούν για την ιδέα, τα μεγάλα ονόματα και το στοίχημα να γίνει η πόλη σημείο συνάντησης συγγραφέων και αναγνωστών
17°
