Σκέψεις πάνω στο «Departure(s)» του Τζούλιαν Μπαρνς: Μνήμη, θνητότητα και αυτομυθοπλασία
Πρέπει να ήταν παράξενη αίσθηση, να γράφεις ένα βιβλίο μετά τη συνειδητή απόφαση ότι θα είναι το τελευταίο σου. Τι ακριβώς θες να πεις και πώς; Είναι όλα όσα συμπεριέλαβες όλα αυτά που δεν έτυχε ή δεν πρόλαβες να βάλεις σε άλλα σου βιβλία; Ή είναι αυτές οι 176 σελίδες το απόλυτο απόσταγμα της γνώσης, της σοφίας και της εμπειρίας ζωής σου; Είναι το τελευταίο μήνυμα που θες να δώσεις; Θες να δώσεις κάποιο μήνυμα; Για ποιον το γράφεις περισσότερο; Για τους αναγνώστες σου ή για τον εαυτό σου;
Έχω διαβάσει αρκετά μυθιστορήματα του Τζούλιαν Μπαρνς, αλλά όχι όλα. Το συγκεκριμένο το άκουσα, κυρίως γιατί το αφηγείται ο ίδιος. Και, όχι, δεν είναι αυτονόητο ότι επειδή το έγραψε μπορεί να το αφηγηθεί σωστά, κατάλληλα ή όμορφα. Στη συγκεκριμένη όμως περίπτωση ο συγκεκριμένος αυτός συγγραφέας το έκανε εξαιρετικά· όχι μόνο επειδή έχει υπέροχη φωνή, όχι μόνο γιατί είχε μια ιδιαίτερη ομορφιά όταν άκουγα τις σελίδες να γυρνάνε―κάτι που σίγουρα έγινε εσκεμμένα―αλλά γιατί οι σιωπές του, οι δισταγμοί του, οι ανάσες του και οι αναστεναγμοί του συνεισέφεραν στην εμπειρία ανάγνωσης, ακρόασης και αφομοίωσης του κειμένου.
Τι είναι όμως το κείμενο αυτό; Δεν είναι ακριβώς μυθιστόρημα. Δεν είναι ούτε δοκίμιο. Είναι μήπως αυτοβιογραφία; Ούτε καν. Ο ίδιος ο Μπαρνς άλλωστε είπε ότι αν και είναι ένα πολύ προσωπικό βιβλίο, δεν είναι το πιο αυτοβιογραφικό του. Είναι, λοιπόν, ένα αμάλγαμα όλων των παραπάνω· είναι επίσης υπαρξιακό, φιλοσοφικό και συναισθηματικό, αλλά και ειλικρινές και πρακτικό.
Το ύφος του παραμένει αναλλοίωτο και αυθεντικό καθ’ όλη τη διάρκεια, σε σημείο που ακόμα και αν δεν έχει τύχει να διαβάσεις κάποιο άλλο του έργο, θα έχεις, έχοντας διαβάσει αυτό, μια ξεκάθαρη και πλήρη εικόνα της γραφής του και της συγγραφικής προσωπικότητάς του.
Ο Μπαρνς, όμως, δεν είναι μόνο συγγραφέας μυθοπλασίας, και δεν έχει γράψει μόνο μυθιστορήματα. Έχει γράψει τρεις συλλογές διηγημάτων, έχει γράψει 4 αστυνομικά μυθιστορήματα με ψευδώνυμο, και αρκετά βιβλία μη μυθοπλαστικά, εκ των οποίων ένα το οποίο δημοσίευσε το 2013 με τον τίτλο «Levels of Life» (Τα Τρία Επίπεδα της Ζωής).
Στο πρώτο μέρος εκείνου του βιβλίου παρουσιάζει την ιστορία των πρώιμων πτήσεων με αερόστατο και της αεροφωτογραφίας, περιγράφοντας το έργο του Γκασπάρ-Φίλιξ Τουρνασόν (Gaspard-Félix Tournachon). Το δεύτερο μέρος είναι μια σύντομη ιστορία για τον Φρεντ Μπάρναμπι (Fred Burnaby) και τη Γαλλίδα ηθοποιό Σάρα Μπερνάρ (Sarah Bernhardt), οι οποίοι ήταν και οι δύο αεροπόροι, και το τρίτο μέρος είναι ένα δοκίμιο το οποίο είναι αφιερωμένο στη σύζυγό του, αν και δεν την ονοματίζει, η οποία πέθανε από καρκίνο στον εγκέφαλο 73 ημέρες μετά τη διάγνωσή της.
Οι θεματολογίες αυτές φαίνεται να είναι ακόμα πιο ενεργές και παρούσες στο τελευταίο του αυτό βιβλίο «Departure(s)» (Αναχωρήσεις), το οποίο δημοσιεύθηκε τον Ιανουάριο του 2026, στα 80α του γενέθλια. Το δεύτερο μέρος του βιβλίου ίσως είναι το πιο ενδιαφέρον. Ίσως. Καθότι εκεί ο αφηγητής μας, Τζούλιαν, μας εξιστορεί την πορεία της σχέσης του Στίβεν και της Τζιν, οι οποίοι μπορεί να είναι πραγματικά πρόσωπα, αλλά μπορεί και όχι. Μέσα από αυτή την ιστορία ο αναγνώστης έχει την ευκαιρία να αντιληφθεί και την πιο χιουμοριστική πτυχή του συγγραφέα, όπως επίσης και τη χαρισματική θολότητα μεταξύ μυθοπλασίας και αυτοβιογραφίας.
Τα άλλα δύο μέρη όμως, το πρώτο και το τρίτο, «παίζουν» με την ιδέα του τέλους, όπως και αυτή των αναχωρήσεων. Επικαλείται συγγραφείς, συμπεριλαμβανομένου του Γκυστάβ Φλωμπέρ, της Βιρτζίνια Γουλφ, και του Σαρλ Μπωντλαίρ, και στοχάζεται τόσο τον θάνατο, τη θνητότητα, την ασθένεια, την κυμαινόμενη και αέναα εναλλασσόμενη κοινωνική πραγματικότητα όσον αφορά στις ανθρώπινες σχέσεις, είτε αυτές είναι ρομαντικές, ερωτικές ή φιλικές.
Κάνει όμως και κάτι ακόμα: απευθύνεται απευθείας στον αναγνώστη του. Του μιλά, τον ρωτά και του απευθύνει τον λόγο. Μας αποκαλεί φίλους και μας ευχαριστεί.
Δεν θα υποκριθώ ότι αναγνωρίζω ή βλέπω ή καταλαβαίνω τον σκοπό πίσω από όλα όσα αποφάσισε να συμπεριλάβει στο τελευταίο του βιβλίο. Ακόμα και η σχέση του Στίβεν και της Τζιν, αν και απολαυστική στην ανάγνωσή της, παραμένει για μένα ένα μικρό μυστήριο.
Αυτό όμως αμέσως με παραπέμπει στο προηγούμενό του βιβλίο «Ελίζαμπεθ Φιντς» (2022), όπου ένας φοιτητής, μαγεμένος από την καθηγήτριά του, Ελίζαμπεθ Φιντς, προσπαθεί απεγνωσμένα να μάθει όσα περισσότερα μπορεί για αυτή, για τη ζωή της και τον χαρακτήρα της. Προσπαθεί να την αποκρυπτογραφήσει, ελπίζοντας, αφελώς ίσως, ότι θα μπορέσει να την καταλάβει―να έχει μια γραμμική και ολοκληρωμένη εικόνα της―κάτι που εντέλει αντιλαμβανόμαστε ότι είναι αδύνατον να έχουμε για τον οποιονδήποτε, ούτε καν για τον εαυτό μας, πόσο μάλλον για έναν άλλον.
Δεν είμαστε γραμμικοί και δεν είμαστε ολοκληρωμένοι. Ίσως αυτό να προσπαθεί να μας πει ο Μπαρνς με τις Αναχωρήσεις του. Είμαστε οι αναμνήσεις μας, μας λέει. Χωρίς μνήμη δεν υπάρχει ταυτότητα. Και αυτές, όπως όλοι γνωρίζουμε, είναι αναξιόπιστες, ενίοτε ψευδείς και μυθοπλαστικές, ευμετάβλητες, και επιλεκτικές.
Από τη θεατρική σκηνή στη διδασκαλία, από την Ελλάδα σε πανεπιστήμια και θεατρικές αίθουσες σε ολόκληρο τον κόσμο. Με αφορμή την αγγλόφωνη έκδοση του βιβλίου του «Υποκριτική: Από τη θεωρία στην πράξη».
Στο έργο του Ακριθάκη, ιστορίες που ξεκινούν από τις σελίδες των τετραδίων, σημειωματάριων και ημερολογίων του μεταφέρονται στο χαρτί, τον καμβά, τον «μικρό τύπο» και το βιβλίο.
Ένα μυθιστόρημα που αναδεικνύει την εξαιρετική περιγραφική δύναμη της συγγραφέως και την ικανότητά της να μετατρέπει έναν συγκεκριμένο τόπο —εδώ, τη Χάβρη— σε ολοκληρωμένη λογοτεχνική εμπειρία
13°
