Η Τζιβαγιέρα της Μαρίας Λάκατα: Ένα παραμύθι-κάλεσμα επιστροφής στην εσωτερική μας φλόγα

Μπορεί ένα παραμύθι να κάνει την καρδιά ενός εφήβου να χτυπήσει δυνατότερα; Μπορεί ένα αηδόνι να αφυπνίσει έναν ενήλικο; Μπορεί μια ιστορία με πριγκίπισσα, μάγο και τραγούδι να διαπεράσει το σύγχρονο παγερό φίλτρο του σκεπτικισμού και να μιλήσει με ουσία για το ποιοι είμαστε και τι κάνουμε εδώ;

Διαβάζοντας την «Τζιβαγιέρα και το Μαγεμένο Αηδόνι», το πρώτο παραμύθι της Μαρίας Λάκατα, θα τολμήσουμε ένα εμφατικό «ναι».

Το βιβλίο, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Έναστρον, είναι σπάνιο ήδη από την πρόθεσή του: δεν απευθύνεται μόνο στα μικρά παιδιά (αυτό το αυθαίρετο target group που εννοούμε όταν λέμε «παραμύθι»), αλλά σε όλους, από τα νήπια έως τους μαθητές του λυκείου και από εκεί μέχρι τους ενηλίκους, που ξέχασαν να θυμούνται ποιο ήταν το τραγούδι της καρδιάς τους.

«Η Τζιβαγιέρα και το Μαγεμένο Αηδόνι» της Μαρίας Λάκατα: Το παραμύθι ως πράξη μνήμης και μεταμόρφωσης

Η Τζιβαγιέρα δεν είναι μια τυπική ηρωίδα. Δεν είναι η ηλιοφώτιστη πριγκίπισσα που μοιράζει αγάπη και περιστέρια. Είναι ένα κορίτσι γκρι: όχι αδιάφορο, αλλά καταβεβλημένο. Φοβισμένο, μοναχικό, σε υπαρξιακή ακινησία. Ζει σε ένα κάστρο, μέσα σε έναν παραμυθένιο, σχεδόν εξωπραγματικό κήπο, όπου κυριαρχεί το τραγούδι ενός αηδονιού. Και όμως, αντί για ανέφελη ευτυχία, υπάρχει κάτι που λείπει, και αυτό το «κάτι» γίνεται το εφαλτήριο για ένα εσωτερικό ταξίδι μεταμόρφωσης, όχι μονάχα για εκείνη, αλλά και για τους αναγνώστες της.

Με το πρόσχημα της δράσης, της σύγκρουσης με τον μάγο Χρυσογόνο, που προσπαθεί να ελέγξει τον ήχο, την έμπνευση, τη δημιουργικότητα, ξεδιπλώνεται μια αλληγορία για τη βία που ασκείται στον ψυχισμό μας όταν μας αφαιρούν αυτό που μας κάνει εμάς: το τραγούδι μας, με όποια μορφή κι αν παίρνει. Είτε είναι μουσική, είτε ζωγραφική, είτε ποδόσφαιρο, είτε ποίηση, είτε παιχνίδι στην αυλή του σχολείου, είναι όλα εκείνα που γεννιούνται από τη χαρά του να είσαι ζωντανός.

Η συγγραφέας δεν κρύβει τις προθέσεις της: το παραμύθι είναι αλληγορικό, μα δίχως να πατάει σε ψευδοφιλοσοφικά ναρκοπέδια. Χρησιμοποιεί την μουσική ως σύμβολο κάθε δημιουργικής παρόρμησης – τέχνη, αθλητισμό, φαντασία, τόλμη – ό,τι κάνει τον καθένα μας να πάλλεται στην ιδιοσυχνότητά του. Και κάπου εδώ, μέσα από ένα τόσο δα βιβλιαράκι, έρχεται ένα μήνυμα που θα ’πρεπε να μπαίνει με μεγάλα γράμματα σε κάθε σχολική αίθουσα: κανείς δεν έχει το δικαίωμα να σου στερεί το εσωτερικό σου φως.

Η Μαρία Λάκατα μάς καλεί να τα υπερασπιστούμε αυτά με θάρρος. Το κάνει μέσα από μια ιστορία που φαίνεται απλή (και πράγματι είναι), αλλά είναι ταυτόχρονα πολυεπίπεδη. Γιατί η Τζιβαγιέρα δεν παλεύει μόνο τον μάγο. Παλεύει τη σιγή. Την αυτολογοκρισία. Την έλλειψη πίστης στον εαυτό. Και τελικά την απώλεια του εσωτερικού φωτός. Εκείνου που αναβοσβήνει επικίνδυνα στους περισσότερους εφήβους, εκείνου που εμείς οι μεγάλοι ίσως ξεχάσαμε να συντηρούμε.

Περισσότερο από μια ιστορία: Το βιβλίο που θέλει να γίνει φωνή, κίνηση και μοίρασμα

Το παραμύθι ευφυώς δεν μένει στη νουθεσία. Προχωρά παραπέρα. Περιλαμβάνει στο τέλος προτάσεις θεατρικού παιχνιδιού και ασκήσεις που έχουν σχεδιαστεί για να λειτουργήσουν είτε σε τάξη είτε σε θεατρικό εργαστήρι. Κοινώς, δεν ζητά απλώς να διαβαστεί. Ζητά να ενσαρκωθεί. Να γίνει δράση. Σώμα. Φωνή. Κίνηση. Να μοιραστεί. Αν η παιδαγωγική είχε φωνή, θα χαιρέτιζε αυτή την επιλογή ως υποδειγματική. Κι αν η ψυχολογία είχε ψήφο, θα την έριχνε σίγουρα υπέρ της Μαρίας Λάκατα.

Το βιβλίο πλαισιώνεται με την εξαιρετική εικονογράφηση της Danijela Palapani Ćurčić, που χειρίζεται το χρώμα και τη γραμμή με μια ευαισθησία που δεν επιθυμεί να «παιδιαρίσει» το νόημα. Αντιθέτως, στήνει έναν εικαστικό κόσμο στον οποίο κατοικεί ο υπαινιγμός: μια Τζιβαγιέρα λιτή, λυπημένη, με μάτια που λένε περισσότερα απ’ ό,τι τα λόγια, έναν Χρυσογόνο που τρομάζει όσο χρειάζεται, και έναν κόσμο ολόκληρο με αποχρώσεις, καμπύλες και φως. Πολύ φως. Το οποίο διαχέεται χωρίς να σε στραβώνει.

Είναι τέτοια η αλήθεια του παραμυθιού, που δύσκολα παρακάμπτεται. Δεν ξέρω πώς κατάφερε η Μαρία Λάκατα, στην πρώτη της αυτή λογοτεχνική εμφάνιση, να μιλήσει για τόσο μεγάλα ζητήματα με τόσο λίγες λέξεις και με τέτοια καθαρότητα. Ίσως επειδή, όπως λέει και το ίδιο της το κείμενο: «η μουσική κάνει την καρδιά να φωτίζεται». Ίσως γιατί πίστεψε, όπως η ηρωίδα της, πως το να ακολουθείς αυτό που θέλει η καρδιά σου δεν είναι πολυτέλεια, αλλά ανάγκη.

Και μπορεί να μην έχουμε πια κάστρα, μπορεί τα μαγεμένα αηδόνια να σπάνε τον λαιμό τους για να ακουστούν μέσα στον θόρυβο, αλλά το φως το κουβαλάμε ακόμη μέσα μας. Το παραμύθι αυτό έρχεται απλώς να το θυμίσει. Όχι με υψωμένο δάχτυλο, αλλά με ανοιχτή παλάμη. Όχι με βιασύνη, αλλά με ήσυχη δύναμη.

Αν με ρωτούσατε τώρα λοιπόν, αν ένα παραμύθι μπορεί να απευθύνεται σε μαθητές λυκείου, θα σας έλεγα πως πρέπει. Και αν ένας μεγάλος άνθρωπος το κλείσει με ένα μικρό κόμπο στον λαιμό, ε, τόσο το καλύτερο.

Και κάπως έτσι, σχεδόν ανεπαίσθητα, η πρωτοεμφανιζόμενη Μαρία Λάκατα καταφέρνει με την «Τζιβαγιέρα και το μαγεμένο αηδόνι» να φυτέψει έναν σπόρο φωτός μέσα στην καρδιά του αναγνώστη - ανεξαρτήτως ηλικίας. Έναν σπόρο που μεταμορφώνεται σε τραγούδι.

Η «Τζιβαγιέρα και το μαγεμένο αηδόνι» δεν είναι το παραμύθι που θα αφήσεις κλειστό στο ράφι, δίπλα στα άλλα. Είναι το βιβλίο που διαβάζεις σε ένα παιδί που φοβάται να χορέψει, και πριν τελειώσεις, έχει ήδη αρχίσει να σιγομουρμουρίζει. Από εκεί και πέρα, η μουσική αναλαμβάνει.

Μαρία Λάκατα, «Η Τζιβαγιέρα και το Μαγεμένο Αηδόνι», εικονογράφηση Danijela Palapani Ćurčić, επιμέλεια Αριστέα Ηλιουπούλου, εκδόσεις Έναστρον