Γραφή με το χέρι, ο γραφικός μας χαρακτήρας και ένα βιβλίο της Βιρτζίνια Έβανς που ξυπνάει αναμνήσεις
Γράφω αυτά τα λόγια χειρόγραφα, όπως γράφω τα περισσότερα άρθρα μου, και όπως γράφω πάντα τη μυθοπλασία μου. Έχω γράψει αμέτρητα γράμματα στη ζωή μου και έχω λάβει εξίσου πολλά, αν όχι περισσότερα. Έχω επίσης πολλά ημερολόγια που είχα και ως παιδί, και έφηβη, και ως ενήλικας. Η τελευταία φορά που έγραψα μια καταχώρηση ημερολογίου πρέπει να ήταν το 2018. Κάτω από το τραπεζάκι του σαλονιού μου έχω δύο κουτιά παπουτσιών μέσα στα οποία έχω στοίβες από γράμματα ― από φίλους, οικογένεια, γνωστούς, συντρόφους. Έχω πολύ καιρό να γράψω κάτι περισσότερο από μια ευχετήρια κάρτα―το οποίο φροντίζω σχεδόν πάντα να κάνω όταν δίνω ένα δώρο, και για το οποίο οι φίλοι μου ανυπομονούν όσο και για το δώρο.
Γεννήθηκα το 1982 και μεγάλωσα μέσα σε αυτή και την επόμενη δεκαετία―δύο δεκαετίες, ίσως οι τελευταίες όπου τα γράμματα ήταν, μετά το τηλεφώνημα, ο μοναδικός τρόπος να επικοινωνήσεις με κάποιον. Όταν, δε, ήσουν μακριά, λόγω του κόστους του τηλεφωνήματος, ήταν ο μόνος τρόπος.
Δεν επιθυμώ να φανώ παρελθοντολάγνα, αν και εγώ και οι άνθρωποι της γενιάς μου τείνουμε να έχουμε μια μερικές φορές ανθυγιεινή νοσταλγία για το παρελθόν. Εκτιμώ απίστευτα όλα όσα μας έχει προσφέρει η επιστήμη και η τεχνολογία και κάνω καθημερινή χρήση όλων αυτών των ευκολιών και πλεονεκτημάτων, αλλά υπάρχουν φορές, όπως σήμερα, που, ναι, νοσταλγώ κάποια πράγματα―όχι ως αυτοσκοπός, αλλά γιατί πραγματικά μου λείπουν, και η συγγραφή γραμμάτων είναι ένα από αυτά.
Τελείωσα να διαβάζω το βιβλίο «The Correspondent» της Βιρτζίνια Έβανς, το οποίο δημοσιεύθηκε ακριβώς ένα χρόνο πριν, τον Απρίλιο του 2025. Είχε τύχει τον τελευταίο καιρό να ακούσω πολλές καλές κριτικές και έτσι αποφάσισα να το ακούσω σε ακουστικό βιβλίο. Τα συναισθήματά μου για το βιβλίο, αλλά και για την πρωταγωνίστριά μας άλλαξαν αρκετά κατά τη διάρκεια της ανάγνωσής μου. Αρχικά βρήκα την πρωταγωνίστρια, Σίμπιλ, μια μεγάλη σε ηλικία γυναίκα, χωρισμένη εδώ και τρεις δεκαετίες με δύο παιδιά, έξυπνη, ξεροκέφαλη, λίγο ξερόλα, αλλά ευθύ και αποφασιστική―στο τι θέλει, τι είναι, τι της αρέσει και τι όχι. Από κάποια στιγμή και μετά, τα συναισθήματά μου άλλαξαν και αναδύθηκε μια αντιπάθεια προς τη Σίμπιλ, κυρίως γιατί σε κάποιες καταστάσεις και συνθήκες ήταν άκαμπτη και έγραφε χωρίς συμπόνια, ενσυναίσθηση ή κατανόηση. Είπα «έγραφε» γιατί σε αυτό το βιβλίο δεν «ακούμε» ποτέ τη Σίμπιλ να μιλάει―ούτε εκείνη ούτε κανέναν άλλον χαρακτήρα. Ό,τι διαβάζουμε είναι κομμάτια αλληλογραφίας―κυρίως γράμματα και μερικές φορές email.
Περίπου στα μισά του βιβλίου, όπου η αντιπάθειά μου είχε γίνει έντονη, ένιωθα παρ’ όλα αυτά μια ζεστασιά μέσα μου, και μια νοσταλγία, και μια ευγνωμοσύνη για το βιβλίο αυτό γιατί, αν μη τι άλλο, με είχε ταξιδέψει στο παρελθόν και μου είχε θυμίσει―γιατί πραγματικά είχα ξεχάσει―την τέχνη, την ομορφιά, την ευαισθησία, και τη διαδικασία της συγγραφής γραμμάτων, η οποία δεν αποτελείται απλά από την πράξη καθαυτή του να κάτσει κάποιος κάτω και να γράψει λίγα ή πολλά σε ένα φύλλο χαρτί και μετά να το βάλει σε έναν φάκελο και να πάει να το στείλει. Όχι. Αυτό είναι. Μόνο ένα μικρό κομμάτι αυτού.
Όταν ήσουν ικανοποιημένος με ό,τι είχες δημιουργήσει, το ότι το έστειλες δεν έφερνε κάποιου είδους τέλος, αλλά αντιθέτως ήταν μόνο η αρχή. Το γράμμα αυτό έπρεπε να φτάσει στον παραλήπτη, να το διαβάσει, να σου απαντήσει, εφόσον επιθυμούσε, και αν στο στείλει. Η απάντηση αυτή ερχόταν συνήθως εβδομάδες μετά, και ενώ τη διάβαζες δεν είχες μπροστά σου τα δικά σου λόγια, αλλά βασιζόσουν μονάχα στη μνήμη σου.
Το 1998, έχοντας μόλις τελειώσει την πρώτη Λυκείου, η οικογένειά μου και εγώ μετακομίσαμε στην Οτάβα του Καναδά λόγω της δουλειάς του πατέρα μου. Οι τηλεφωνικές χρεώσεις τότε, ειδικά για υπερατλαντικές κλήσεις, ήταν εξωφρενικές, και έτσι οι φίλες μου και εγώ είχαμε μόνο έναν τρόπο επικοινωνίας: το γράμμα. Μου πήρε μήνες να κάνω φίλους―δεν ήταν τότε ότι πιο εύκολο για μένα, και τα γράμματα που έστελνα και λάμβανα ή περίμενα να λάβω ήταν, χωρίς ίχνος υπερβολής, μια σωσίβια λέμβος για ένα 16χρονο, εσωστρεφές παιδί που μετακόμισε στην άλλη άκρη του κόσμου και έχασε σε μια μέρα ό,τι γνώριζε.
Το πρώτο πράγμα που έκανα όταν γυρνούσα από το σχολείο ήταν να ελέγχω το γραμματοκιβώτιο για να δω εάν είχα λάβει κάτι, και η χαρά εάν όντως υπήρχε κάτι εκεί ήταν απερίγραπτα μεγάλη, γιατί οι λίγες αυτές σελίδες ήταν μια σύνδεση. Γράμματα όμως, έγραφα και πριν φύγω για τον Καναδά, όπως και αφού επέστρεψα, παρά την εισαγωγή του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στη ζωή μας. Όταν ήμουν στο δημοτικό, οι φίλες μου και εγώ κάναμε συλλογή από σετ αλληλογραφίας: κόλλες χαρτί, φάκελοι και αυτοκόλλητα με διάφορα σχέδια και χρώματα, και πολλές φορές όλα αυτά ήταν και αρωματισμένα. Η συλλογή αυτή συνέχισε μέχρι και το πέρας του προπτυχιακού.
Δεν ήταν απλά θέμα επικοινωνίας―ένα γράμματα ήταν μια πράξη αγάπης, επιμελημένης με προσοχή στη λεπτομέρεια. Ήταν αμφίδρομη αγάπη και ήταν μια ιεροτελεστία που βασιζόταν τόσο στην επιθυμία μοιράσματος, όσο και στην υπομονή.
Έχουν γίνει αρκετές έρευνες τα τελευταία χρόνια και τη συγγραφή γραμμάτων και σημειωμάτων, όσο και για τη γενικότερη διαδικασία γραφής με το χέρι σε αντίθεση με την δακτυλογράφηση κειμένων ή προσωπικών επιστολών, και έχουν δείξει ότι όταν γράφουμε με το χέρι, ενεργοποιείται αυτόματα ένα μοναδικό νευρωνικό δίκτυο, περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη δημιουργικότητα, τη μνήμη και τις αισθήσεις σας. Κάτι που δεν συμβαίνει με τα email. Η κίνηση καθαυτή προσφέρει επίσης περισσότερη χαρά και για τον δημιουργό αλλά και για τον παραλήπτη, καθότι ο τελευταίος γνωρίζει ότι αφιερώσαμε χρόνο, σκέψη και δημιουργικότητα για να το ετοιμάσουμε και να το προσφέρουμε. Τέλος, το γράμμα είναι κάτι που φυλάσσεται, που τοποθετείται σε ένα κουτί ή ένα συρτάρι, και χρόνια μετά το επαναφέρουμε και το ξαναδιαβάζουμε, σε αντίθεση με μια ηλεκτρονική καταχώρηση κάπου σε έναν σκληρό δίσκο που «θάβεται» κάτω από έναν καταιγιστικό αριθμό πληροφοριών και μηνυμάτων, το συντριπτικό ποσοστό των οποίων είναι άνευ σημασίας.
Το βιβλίο αυτό, λοιπόν, της κυρίας Έβανς, μεταξύ άλλων, κατάφερε να με μεταφέρει και πάλι εκεί. Κατάφερε να μου θυμίσει μια συνθήκη δεκαετιών που σχεδόν είχε εξαλειφθεί με την ευκολία, την ταχύτητα και την αμεσότητα με την οποία τώρα ανταλλάζουμε και μοιραζόμαστε την παραμικρή μας σκέψη. Και ενώ επ’ ουδενί δεν θα ήθελα να αφαιρέσω από τη ζωή μου την πολυτέλεια αυτή που τώρα ονομάζουμε καθημερινότητα, θα ήθελα ωστόσο να αποδώσω έναν φόρο τιμής σε αυτές τις κόλλες χαρτί που με βοήθησαν να μοιράζομαι στιγμές με αγαπημένους ανθρώπους που ήταν τόσο μακριά μου, γιατί ενώ έγραφα και διάβαζα ήμουν φαινομενικά μόνη μου, αλλά στην πραγματικότητα δεν ήμουν. Είχα πάντα τον παραλήπτη δίπλα μου, ακόμα και αν το γράμμα που έγραφα δεν είχα ποτέ σκοπό να το στείλω.
Ντιπ τίποτα δεν μου έμαθαν οι έρωτες, εμένα προσωπικά – αλλά στη Δήμητρα Ζάφειρα έμαθαν διάφορα πράγματα, τα οποία μοιράζεται μαζί μας με το χρήσιμο, τελικά, βιβλίο της.
Με το μυθιστόρημα «Η Βιβλιοθήκη των Ανήσυχων Κόσμων» συμμετέχει ενεργά στη συζήτηση για τα οφέλη και τους κινδύνους της τεχνητής νοημοσύνης και προσφέρει άφθονο υλικό για σκέψη
Ο πεζογράφος, θεατρικός συγγραφέας και μεταφραστής μιλάει με αφορμή την επανακυκλοφορία του βιβλίου του «Η πόρτα – Una comedia humana» από τις εκδόσεις Βακχικόν
17°
