Η πιο αυθεντική Κάρμεν της ιστορίας έρχεται στην Εθνική Λυρική Σκηνή

Στις 3 Μαρτίου του 1875, από τα σκοτεινά παρασκήνια  της παρισινής Οπερά Κομίκ, η Κάρμεν του Ζωρζ Μπιζέ όρμησε στη σκηνή σαν χορεύτρια φλαμένκο που ανατρέπει τους κανόνες της σύμβασης. Το παριζιάνικο κοινό, συνηθισμένο στην πουδραρισμένη ηθική ευπρέπεια της grande opéra, ανατρίχιασε μπροστά στην ιστορία αυτής της τσιγγάνας πυρπολήτριας, με το τσιγάρο στο στόμα και την απόλυτη ανεξαρτησία που αψηφούσε κάθε αστική προσδοκία. Ο Μπιζέ, που έδωσε όλη του την ψυχή στην παρτιτούρα αυτή και πέθανε τρεις μήνες μετά, στα 36 του –μετά από μόλις 33 παραστάσεις, χωρίς να υποψιάζεται την αθανασία που τον περίμενε – άφησε πίσω ένα έργο που άλλαξε το πρόσωπο της όπερας. Η Αμπανέρα, με το σαγηνευτικό «L'amour est un oiseau rebelle», έγινε ύμνος εξέγερσης. Το Τραγούδι του Ταυρομάχου, ένας βρυχηθμός στην αρένα. Η πρεμιέρα όμως εκείνο το βράδυ, ήταν παγωμένη. Οι κριτικοί καταδίκασαν την «ανήθικη» ηρωίδα, και τον θάνατό της από το μαχαίρι του ερωτευμένου εραστή υπερβολικά ωμό για την καλή κοινωνία. Η Βιέννη έσωσε το έργο αργότερα το ίδιο έτος, και το 1883 το Παρίσι λύγισε στην Κάρμεν, μετατρέποντας το σκάνδαλο σε σενσασιόν. Σήμερα, 150 χρόνια μετά, η Κάρμεν μετρά χιλιάδες ανεβάσματα παγκοσμίως, με τις άριές της να έχουν περάσει στην ποπ κουλτούρα, από τους Simpsons μέχρι ιαχές στα γήπεδα.

Οι παραγωγές της όπερας αυτής αντικατοπτρίζουν το ταραχοποιό πνεύμα της, χαράσσοντας και τις εμμονές κάθε εποχής. Το υπερθέαμα του Φράνκο Ζεφιρέλι στην Arena di Verona του 1970, με τις ηλιόλουστες ισπανικές εκτάσεις και την Άννα Κατερίνα Αντονάτσι ως φλογερή Κάρμεν, συνδύασε μια μεγαλειώδη, φαντασμαγορική παράσταση σαν παρέλαση, με χρώματα, σκηνικά και χορούς, με βαθιά συναισθηματική ένταση, γοητεύοντας 20.000 θεατές κάθε βράδυ κάτω από τα αστέρια – ένα μεσογειακό πυρετώδες όνειρο που εμπνέει αμέτρητες αναβιώσεις. Στη Μετροπόλιταν Όπερα το 2023, ο Earle Hines και η Carrie Cracknell το μετέφεραν σε κάποια σύγχρονη αμερικανική μεθοριακή πόλη, με τη μετζοσοπράνο Aigul Akhmetshina να σκίζει σαν ξυράφι τις εντάσεις απέναντι στους μετανάστες σε εκείνη την πόλη, πυροδοτώντας συζητήσεις για το αν η τσιγγάνα του Μπιζέ ενσαρκώνει σήμερα τον γεμάτο ελπίδα μετανάστη «χωρίς χαρτιά». Στην Κρατική Όπερα Βιέννης το 2019, η εκδοχή του Calixto Bieito παρουσίασε το έργο μπροστά σε μπετόν καλυμμένο με γκράφιτι, με την Κάρμεν ως προκλητική πανκ σε πόλεμο συμμοριών, σοκάροντας και πάλι τους συντηρητικούς αλλά ξεσηκώνοντας το νεότερο κοινό. Στο Φεστιβάλ του Σάλτσμπουργκ το 2018, ο Damiano Michieletto μετέτρεψε την αρένα σε σουρεαλιστική κρεαταγορά, με σώματα σωρευμένα σαν αφηρημένα γλυπτά, ενώ η αναβίωση του 2006 στο Royal Opera House με τον Antonio Pappano και τον Jonas Kaufmann ως μελαγχολικό Δον Χοσέ ξύπνησε μνήμες βικτωριανής καταπίεσης κάτω από το πυρωμένο φλαμένκο. Όλα τα παραπάνω ήταν εντυπωσιακές προτάσεις επανεφεύρεσης του έργου, αποδεικνύοντας ότι το λιμπρέτο –από τη νουβέλα του Prosper Mérimée του 1845, προσαρμοσμένο από τους Henri Meilhac και Ludovic Halévy– συγκινεί το κοινό σε κάθε είδους ματιά του: από φεμινιστικό μανιφέστο μέχρι αποικιοκρατική κριτική.

© Julien Benhamou

Τώρα η Εθνική Λυρική Σκηνή ΕΛΣ δίνει τη δική της εκδοχή: μία πιστή «ανακατασκευή» της μοιραίας εκείνης πρεμιέρας του 1875 στο Παρίσι. Δώδεκα παραστάσεις, από 30 Απριλίου έως 4 Ιουνίου 2026 στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος του Κέντρου Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος βάζοντας την Κάρμεν σε μία χρονομηχανή, συναρμολογημένη από σκηνοθετικά εγχειρίδια, σκίτσα κοστουμιών και σχέδια σκηνικών εποπτευμένα από τον ίδιο τον Μπιζέ πριν τον θάνατό του. Συμπαραγωγή με το Théâtre Brou της Γαλλίας, τη Βασιλική Όπερα Βερσαλλιών, την Όπερα Νορμανδίας Ρουέν και το Palazzetto Bru Zane – Κέντρο Γαλλικής Ρομαντικής Μουσικής – η παράσταση ανασταίνει την αυθεντική πρωτότυπη όπερα σε 4 πράξεις της Opéra-Comique, με ζωγραφισμένα πανιά που θυμίζουν Σεβίλλη, με φωταέριο και υφές βαμμένες σύμφωνα με δείγματα του 19ου αιώνα. Σκηνοθετεί ο Ρομάν Ζιλμπέρ, με τους χορωδούς να στέκονται με ακρίβεια σε συγκεκριμένα σχήματα επί σκηνής, όπως σε παρέλαση ή μπαλέτο, για εντυπωσιακό οπτικό αποτέλεσμα -κάτι που ήταν χαρακτηριστικό στο ρομαντικό θέατρο του 1875, και «ζωντανεύοντας» (sic) τα tableau vivant της εποχής, αλλά αφήνοντας και χώρο για σύγχρονη λεπτομέρεια σε βλέμματα και χειρονομίες. Τα σκηνικά του Αντουάν Φονταίν συνδυάζουν ιστορική πιστότητα με οπτικές ψευδαισθήσεις, φωτισμένα από τον Ερβέ Γκαρύ με λάμπες που μιμούνται τρεμάμενο αέριο. Τα κοστούμια του (εμβληματικού Γάλλου couturier)  Κριστιάν Λακρουά, φτιαγμένα σε εργαστήρια που θυμίζουν τα πρωτότυπα, ξεχωρίζουν με την ξέφρενη τσιγγάνικη ζωντάνια της ιστορίας του Μερμέ.

Στο μουσικό σκέλος, την Ορχήστρα της ΕΛΣ διευθύνει ο Κωνσταντίνος Τερζάκης, ένας αρχιμουσικός που έχει ήδη χαράξει μια σταθερή πορεία στη Λυρική, συνδέοντας το όνομά του με παραγωγές που ισορροπούν ανάμεσα στην ακρίβεια και τη δραματουργική ένταση. Η συμβολή του εδώ είναι κρίσιμη, καθώς η μουσική της Κάρμεν απαιτεί όχι μόνο τεχνική επάρκεια, αλλά και μια λεπτή κατανόηση του ρυθμού της αφήγησης. Η Χορωδία υπό τον Αγαθάγγελο Γεωργακάτο και η Παιδική Χορωδία με την Κωνσταντίνα Πιτσιάκου δίνουν το βάθος και την ένταση στην εξωτική Αμπανέρα του Μπιζέ και στα τσιγγάνικα τραγούδια εποχής. Το καστ ξεχωρίζει με διεθνή αστέρια: Γκαέλ Αρκέζ, Ανίτα Ρατσβελισβίλι και Μαρίνα Βιόττι μοιράζονται την Κάρμεν, με μετζο φωνές. Τσαρλς Καστρονόβο και Αντρέα Καρέ εναλλάσσονται ως Δον Χοσέ που βλέπει τη ζωή του να καταστρέφεται βήμα-βήμα από την εμμονή του με την Κάρμεν. Οι βαρύτονοι Διονύσης Σούρμπης, Τάσος Αποστόλου και Νίκος Κοτενίδης ταυρομαχούν ως Εσκαμίγιο. Οι Ελληνίδες υψίφωνες Βασιλική Καραγιάννη, Μαριλένα Στριφτόμπολα και Μαρία Μητσοπούλου δίνουν ζωή στη Μικαέλα ενώ ην παράσταση συμπληρώνεται από έναν καλό, ποιοτικό θίασο ερμηνευτών όπως ο Γιάννης Σελητσανιώτης και ο Γιώργος Ιατρού.

Αυτό που κάνει τις παραγωγές της ΕΛΣ δημοφιλείς είναι η ικανότητά τους να κρύβουν εκπλήξεις, παρουσιάζοντας μουσική καινοτομία, ιστορικό βάθος, θεατρικό θάρρος, αισθητική λάμψη και καλλιτεχνικό ρίσκο. Στο πλαίσιο του θεματικού άξονα 2025/26 «Η όπερα του μέλλοντος από τη μήτρα του παρελθόντος», αυτή η Κάρμεν επαναφέρει την αρχική, νεανική Κάρμεν του Μπιζέ, ζωντανεύοντας τις όσες πληροφορίες λείπουν από τα ιστορικά έγγραφα του 1875 με μία σύγχρονη ματιά.