Αφηγηματική αρχαιολογία στην Επίδαυρο: μια περιπατητική περφόρμανς στον αρχαιολογικό χώρο, σε σύλληψη του Μιχαήλ Μαρμαρινού
Από την Ελευσίνα στην Επίδαυρο: ο Μιχαήλ Μαρμαρινός, στην πρώτη του θητεία ως καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, φέρνει την αφηγηματική αρχαιολογία στον αρχαιολογικό χώρο της Επιδαύρου, στο Ασκληπιείο, αποδεικνύοντάς μας πώς το θέατρο ήταν -και είναι- ένα μέρος της θεραπευτικής διαδικασίας. Μέσα από μια περφόρμανς που διαρκεί σχεδόν δυο ώρες, οι επισκέπτες περιηγούνται στον αρχαιολογικό χώρο με οδηγούς τους περφόρμερ, οι οποίοι διηγούνται την ιστορία του χώρου μέσα από προσωπικές αφηγήσεις, ενώνοντας το χθες με το σήμερα με έναν σχεδόν μαγικό τρόπο. Η διαδικασία προς την ίαση περνά από διάφορα στάδια και το κλείσιμο της ιδιαίτερης αυτής περφόρμανς είναι και συγκινητικό αλλά και ελπιδοφόρο.
Παρακολούθησα την Αφηγηματική Αρχαιολογία το περασμένο Σαββατοκύριακο -το τελευταίο του προγραμματισμού της- ενώ στη συνέχεια είχα την ευκαιρία να συζητήσω και λίγο με μια από τις περφόρμερ, τη Χρυσιάννα Καραμέρη, που μου μετέφερε τόσο τον τρόπο που εργάστηκαν όλοι μαζί όσο και το πώς βίωσε η ίδια τη συγκεκριμένη εμπειρία.
Η θέα από το σημείο που μας άφησε το πουλμανάκι
Αφηγηματική Αρχαιολογία στην Επίδαυρο: Μια περιπατητική πορεία προς την ίαση
Η περφόρμανς ξεκινά με έναν παράδοξο τρόπο. Ενώ η συνάντηση πραγματοποιείται στην είσοδο του αρχαιολογικού χώρου, οι συμμετέχοντες, αφού έχουμε προμηθευτεί τον απαραίτητο εξοπλισμό, επιβιβάζόμαστε σε ένα vintage λεωφορείο, που μας μεταφέρει στην πίσω πλευρά του αρχαιολογικού χώρου. Καθώς περνάμε μέσα από τα δέντρα και τη φύση και μέχρι να φτάσουμε στον προορισμό μας, ακούμε τον Μιχαήλ Μαρμαρινό μέσα από τα ακουστικά μας να απαγγέλει ένα απόσπασμα από το βιβλίο «Το ελληνικό καλοκαίρι», όπου ο Ζακ Λακαριέρ αφηγείται την πρώτη του επίσκεψη στην Ελλάδα και την εμπειρία του στην Επίδαυρο, όταν έρχεται στο Αρχαίο θέατρο για να παίξει στους «Πέρσες» του Αισχύλου σε μια παράσταση στα γαλλικά. Αυτό που περιγράφει είναι ότι βλέπει κόσμο να σπεύδει από όλα τα μέρη της Πελοποννήσου για να παρακολουθήσει μια παράσταση σε γλώσσα που οι περισσότεροι δεν καταλαβαίνουν. Γύρω από το θέατρο έχει στηθεί μια γιορτή, με ανθρώπους να παίζουν τον αυλό τους, να ψήνουν. Θράκα, ζώα και άνθρωποι μπλέκονται σε αυτήν την ατμόσφαιρα πανηγυριού. Κάπως έτσι πρέπει να ήταν και στην αρχαιότητα, όταν έσπευδαν οι ασθενείς στο ιερό του Ασκληπειού, όπως αναφέρει. Και με αυτήν την εισαγωγή, κατεβαίνουμε από το λεωφορειάκι και ετοιμαζόμαστε να μπούμε στα Προπύλαια. Εκεί μας υποδέχονται οι περφόρμερ της αφηγηματικής αρχαιολογίας και το ταξίδι προς την ίαση ξεκινά...
Κι ενώ ακούμε από το μικρόφωνό μας τη διάκριση που κάνει ο Μιχαήλ Μαρμαρινός ανάμεσα στις ουτοπίες και τις ετεροτοπίες, οι περφόμερ μας καλωσορίζουν στον χώρο και μας εκθέτουν τους κανόνες του, προτού εισέλθουμε σε αυτόν. Μας τονίζουν ότι πρόκειται για έναν χώρο λατρείας και θεραπείας, όπου είναι καλό να ακολουθούμε τον εκάστοτε οδηγό μας, ανάλογα με τον δικό του ρυθμό βαδίσματος -που αλλάζει συχνά στον χώρο, άλλοτε γρήγορο, άλλοτε πιο αργό, ενίοτε μας καλεί να τρέξουμε, κάποια στιγμή ακόμη και να χορέψουμε- να κρατάμε μια απόσταση από εκείνον και να μην απομακρυνόμαστε από την ομάδα.
Οι οδηγοί μας εναλλάσσονται συνεχώς στον χώρο και συχνά πρέπει να κοιτάξουμε πίσω μας ή ανάμεσά μας για να βρούμε ποιος μας μιλά. Μια καλοκουρδισμένη «παράσταση» που ο κάθε περφόρμερ δίνει τη σκυτάλη στον επόμενο που μπορεί να βρίσκεται πολύ πιο μακριά στον χώρο ή ακόμη και να κρύβεται ανάμεσα στους επισκέπτες. Ίσως γιατί, όπως κάποιος μας αναφέρει κατά τη διάρκεια της διαδρομής, «σε έναν αρχαιολογικό χώρο ποτέ δεν ξέρεις τι κρύβεται κάτω από τα πόδια σου». Κατά τη διάρκεια της διαδρομής, υπάρχουν διάφοροι σταθμοί και πολλές και διαφορετικές εκπλήξεις. Μας καλούν να ακούσουμε, να δούμε, να αισθανθούμε, να συμμετέχουμε, να έρθουμε σε επαφή με τον χώρο όπου πατάμε, την ιστορία του και την ενέργειά του, άρρηκτα συνδεδεμένη.
Μια διαφορετική περιπατητική περιήγηση στον αρχαιολογικό χώρο του Ασκληπιείου συνδεδεμένη πολύ βαθιά με την αποστολή του θεάτρου ως θεραπευτικού μέσου. Οι ιστορικές πληροφορίες του χώρου μπλέκονται με τις προσωπικές ιστορίες των περφόρμερ, συνδέοντας την αρχαιότητα με το σήμερα και προσφέροντας στο κοινό μια εμπειρία εμβύθισης στον χώρο και τον χρόνο που πάει πολύ βαθιά, ανάλογα με το τι συνειρμούς γεννώνται στο μυαλό του κάθε θεατή τη στιγμή που λαμβάνει τα ερεθίσματα γύρω του. Η περιήγηση έχει τα πάντα: πληροφορίες για τον χώρο, τη σημασία του και τη μυθολογική λατρεία του Ασκληπιού, της συζύγου του και των τέκνων του, λεπτομέρειες σχετικά με τις ανασκαφές που συνεχίζονται ακόμα και αυτήν την περίοδο -σε συγκεκριμένες ημερομηνίες- παραδείγματα χρήσης του χώρου ανά τους αιώνες -όπως πχ. η εκκλησία που υπήρχε εκεί για δεκαετίες-, λεπτομέρειες σε σχέση με το πώς λάτρευαν τον θεό και πώς ερχόταν η ίαση, αναθύματα, εμπορευματοποίηση του χώρου, συχνές μεταφορές στο σήμερα, σχετικά με την αρρώστια, την ίαση και το πένθος, μουσική υπόκρουση σε διάφορα σημεία είτε live στο κονταμπάσο που βρισκόταν στον χώρο είτε μέσα από τα μεγάφωνα, συμμετοχικές δράσεις...
Οι περφόρμερ είναι παντού. Κινούνται στον χώρο από τη μια άκρη στην άλλη, σχεδόν αθόρυβα, ώστε να μας δείξουν τον δρόμο, με όλο τους το είναι και όλη τους την ενέργεια. Άλλοτε περπατούν αργά και τελετουργικά, άλλοτε πιο γρήγορα ενώ κάποιες φορές τρέχουν πάνω κάτω σχεδόν εξαντλητικά, άλλες φορές ξαπλώνουν, έπειτα κάθονται ακίνητοι, μετατρέπονται σε αγάλματα, έπειτα μας προσφέρουν νερό, μας καλούν να πλύνουμε στην κρήνη τα χέρια μας, ώστε να επέλθει η κάθαρση ή να δοκιμάσουμε να χορέψουμε μαζί τους έναν συμμετοχικό χορό, σε σχήμα κυκλικού μαιάνδρου που ονομάζεται «γερανός». Ύστερα μας μιλούν για τις θυσίες των ανθρώπων στον Ασκληπιό, για το συμπόσιο ή τραπέζωμα με τον θεό... Ότι όλοι έτρωγαν από το ίδιο πιάτο και αφού θυσίαζαν τα βόδια, τα έψηναν και τα έτρωγαν όλοι μαζί με τον θεό παρέα...
Κι ύστερα βρισκόμαστε στο Άβατον και ερχόμαστε σε επαφή με όλους τους θεραπευόμενους ή θεραπευμένους που βρέθηκαν εκεί και μας διηγούνται τις ιστορίες τους, για το πώς γιατρεύτηκαν ή πώς βρίσκονται κοντά στη θεραπεία.
Τι σου αφήνει στο τέλος; Μια γλυκόπικρη εμπειρία -γεμάτη πόνο αλλά και ελπίδα- που οριακά μπορεί να σε συγκινήσει, αν έχεις ζήσει παρόμοιες ιστορίες από αυτές που αφηγούνται οι περφόρμερ, ή όταν δεις στο τέλος τον παραολυμπιονίκη Θοδωρή Αλεξά να περπατά με το μηχανικό μέλος του στο Στάδιο της Επιδαύρου...
Μετά το πέρας της εμπειρίας αυτής είχα την ευκαιρία να μιλήσω με τη Χρυσιάννα Καραμέρη που μοιράστηκε μαζί μου την εμπειρία της.
Η Χρυσιάννα Καραμέρη μάς μιλά για την εμπειρία της ως περφόρμερ στην αφηγηματική αρχαιολογία
Η Χρυσιάννα εντάχθηκε στην ομάδα έπειτα από το open call που έγινε από το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου. Βρήκε ήδη κάποια άτομα εκεί, που είχαν ξεκινήσει νωρίτερα. Αυτό που μου έκανε εντύπωση είναι ότι το κείμενο είναι γραμμένο συλλογικά από τους ίδιους τους περφόρμερ και προέκυψε έπειτα από την επαφή με τον χώρο, από συζητήσεις, από τις υποδείξεις των αρχαιολόγων... Οπότε η όλη διαδικασία περιελάμβανε πολύ διάβασμα και πολύ μεγάλη εμβάθυνση στον χώρο, την ιστορία του και την ενέργειά του.
«Όταν μπήκαμε στο πρότζεκτ αρχικά δεν είχαμε επαφή με τον χώρο. Κάποιοι είχανε πάει. Εγώ όχι. Εγώ είχα πάει μόνη μου το 2018 αλλά όταν ξεκινήσαμε αρχικά δουλεύαμε εκτός πεδίου. Μαθαίναμε σιγά σιγά το ιστορικό πλαίσιο, τα αρχαιολογικά ευρήματα. Η Αλεξάνδρα Σφυρόερα -που είχε δουλέψει στον χώρο μαζί με τον Βασίλη Λαμπρινουδάκη τον καθηγητή, ήταν ο διαμεσολαβητής -θα λέγαμε- μεταξύ της αρχαιολογικής πληροφορίας και του τι κάναμε εμείς με αυτή.
Οι περισσότεροι που απασχολούνται σε αυτό το πρότζεκτ έχουν πολλές ιδιότητες. Νομίζω ότι αυτό ήταν και το ζητούμενο. Και εγώ ανήκω σε αυτήν την κατηγορία. Έχω τελειώσει αρχιτεκτονική και στη συνέχεια έχω κάνει μεταπτυχιακό στη Μουσικολογία και την Εθνομουσικολογία. Για μένα αυτά λειτούργησαν συμπληρωματικά. Δεν είναι ότι εγκατέλειψα το ένα και πήγα στο άλλο. Χώρος είναι το ένα, χώρος είναι και το άλλο. Όσον αφορά για την αρχαιολογία, εμένα μου φάνηκε εντυπωσιακό πόσο ζωντανή επιστήμη είναι. Δεν το είχα έτσι στο μυαλό μου.
Θεωρώ ότι έχει πολύ σασπένς όλη η διαδικασία. Να σου δώσω ένα παράδειγμα: Στο σημείο που λέει ο Φοίβος για τις ανασκαφικές τομές που γίνονταν στο σημείο, εκείνοι είδαν από αεροφωτογραφία ότι κάτι πρέπει να υπάρχει εκεί και γι' αυτό και άρχισαν να σκάβουν. Ωστόσο, διά νόμου η ανασκαφική περίοδος είναι πολύ συγκεκριμένη. Οπότε έπρεπε να οργανώσουν τον χρόνο τους, το πού θα σκάψουν και γιατί και όταν βρήκαν κάτι, τελείωσε ο χρόνος που είχαν στη διάθεσή τους. Οπότε έπρεπε να περιμένουν έναν χρόνο για να κάνουν την επόμενη τομή. Και όταν βρήκαν το πάτωμα, -δίπλα στη Θόλο- κατάλαβαν ότι αυτό ήταν κτίριο.
Όλα αυτά που βρίσκουν τα καταγράφουν σε ημερολόγια. Και εμείς είδαμε στα ημερολόγιά τους όλο το σασπένς αυτού που περιγράφω. Η ανασκαφή κράτησε 4 χρόνια και μάλιστα τον δεύτερο χρόνο δεν βρήκαν τίποτα στην ανασκαφική περίοδο... Όταν ξεκινήσαμε να δουλεύουμε πάνω στις ιστορίες μας, η Αλεξάνδρα Σφυρόερα ήταν πολύ παρεμβατική όσον αφορά την αρχαιολογική ακρίβεια και λεπτομέρεια των όσων θα λέγαμε, σε σχέση με τον χώρο. Αλλά όσο αλληλο-διαπλεκόμασταν, εμείς γινόμασταν όλο και πιο λεπτομερείς και εκείνη όλο και πιο αφαιρετική».
Η Χρυσιάννα Καραμέρη στην Αφηγηματική Αρχαιολογία στον Αρχαιολογικό Χώρο της Επιδαύρου
Και το τελικό κείμενο πώς διαμορφώθηκε;
Η πρώτη φορά που επισκεφθήκαμε τον χώρο ήταν αρκετά νωρίς. Στην ομάδα υπήρχαν κάποιοι πιο παλιοί από εμάς, που τον είχαν ήδη επισκεφθεί και είχαν ενταχθεί νωρίτερα στην ομάδα. Και μας ζητήθηκε να φτιάξουμε μια αφήγηση σε σχέση με κάτι που μας είχε κάνει εντύπωση στον χώρο. Από εκεί και πέρα δουλεύαμε παράλληλα σε διάφορα επίπεδα. Δηλαδή είχαμε ένα υλικό που διαβάζαμε -μας το είχε φτιάξει η προπαρασκευαστική ομάδα-, είχαμε την Αλεξάνδρα Σφυρόερα που ήταν ο διαμεσολαβητής μας με τον χώρο και τέλος ήρθαν και κάποιοι άλλοι αρχαιολόγοι-επισκέπτες. Οπότε από αυτά που είχαμε ακούσει -και με μια βόλτα στον χώρο- ξεκινήσαμε να γράφουμε ό,τι μας είχε κάνει εντύπωση.
Επειδή έβρεχε, η πρώτη αναπαράσταση έγινε στον χώρο που φιλοξενείται τώρα η έκθεση, που είναι κλειστός. Μετά βγήκαμε έξω, το κάναμε λίγο στον χώρο. Και μετά τα παιδιά που είχαν επισκεφθεί τον χώρο, μας κάνανε τη δική τους ξενάγηση. Η κατεύθυνση που είχαμε είναι ότι έπρεπε να ξεχωρίσουμε το «punctum», με βάση τη θεωρία του Ρολάν Μπαρτ. Η αλήθεια είναι στην πορεία άρχιζε να διαλευκανόταν για τον καθένα. Ειδικά σε κάποιον σαν και εμένα που δεν το είχε ξανακάνει. Επίσης ένιωθα και ματαίωση πολλές φορές καθώς δεν λειτουργούσε πολλές φορές αυτό που είχαμε φτιάξει. Σιγά σιγά έμπαινες. Στην αρχαιολογική πληροφορία άλλωστε δεν είναι γραμμικά τα πράγματα. Αυτό που βλέπεις πριν μερικά χρόνια δεν υπήρχε, μετά υπήρχε, καταστράφηκε, αντικαταστάθηκε από κάτι άλλο... Και είναι και αυτό μια πρόκληση, το πώς θα αφηγηθείς κάτι που έχει πολύ μπρος-πίσω στον χρόνο. Αυτή η πληροφορία πρέπει να συμπιεστεί πολύ ώστε να χωρέσουν όλα αυτά τα επίπεδα... Και φυσικά υπήρχαν ιδέες που ενώ ήταν ενδιαφέρουσες, δεν χώρεσαν στο όλο πρότζεκτ.
Εδώ η αφήγηση δεν είχε μόνο ένα δεύτερο επίπεδο, θα έλεγα. Είχε πολλαπλά επίπεδα.
Ναι, ακριβώς, διότι είχε και τα δικά μας επίπεδα. Καθένας φέρει τα δικά του «εργαλεία» και τις δικές του ιστορίες. Άλλωστε όλες οι ιστορίες είναι αληθινές.
Και εντέλει πώς ενώθηκαν οι ιστορίες;
Ο χώρος λίγο τις ένωνε. Μετά έπρεπε να καταλήξουμε ποια θα ήταν η διαδρομή που θα ακολουθηθεί. Ο Μιχαήλ Μαρμαρινός είχε ορίσει την αρχή και το τέλος της. Όλα τα ενδιάμεσα στάδια ήταν κάτι που θα αποφασίζαμε. Και κάποια στιγμή καταλήξαμε. Η είσοδος στο δασάκι για παράδειγμα, εκεί που κάνουμε μια στάση και προσφέρουμε νερό στον κόσμο, ήταν μια από τις τελευταίες προσθήκες. Και μπήκε κυρίως για λόγους ανάγκης διότι βλέπαμε ότι είχε τόσο ζέστη... Επίσης θεωρώ ότι είναι φοβερό σημείο γιατί από εκεί βλέπεις τα πάντα και είναι ένα ωραίο διάλειμμα. Και αυτό είναι φοβερό. Ότι ο χώρος σε καθοδηγεί. Γιατί είναι το πιο αληθινό πράγμα.
Πώς παρενέβαινε ο Μιχαήλ Μαρμαρινός; Υπήρχε σκηνοθεσία στο όλο πρότζεκτ;
Όταν κάναμε μια παρουσίαση, είχαμε αποφασίσει να έχει κάποια παραστατικότητα όλο αυτό. Και στις πρόβες είχαμε υπολογίσει πού θα ήταν το κοινό και πώς θα το διαχειριζόμασταν. Ο Μιχαήλ Μαρμαρινός ερχόταν όταν βρισκόμασταν στον χώρο. Έκανε κάποιες παρεμβάσεις. Στο τέλος μας βοηθούσε σε τονισμούς, στην εκφορά του λόγου. Ήταν πολύ βοηθητικά αυτά. Είναι ένας άνθρωπος με τόση εμπειρία και διορατικότητα που καταλαβαίνει αμέσως τι δεν λειτουργεί. Μπορεί να μη σου δώσει τη λύση αλλά σε κατευθύνει. Επίσης οι οδηγίες του ήταν απίστευτα ακριβείς. Και αυτό ζητούσε και από εμάς. Να έχουμε ακρίβεια σε αυτό που κάνουμε. Και ειδικά σε αυτό το πρότζεκτ που η πληροφορία είναι τόσο χαοτική, αν δεν υπήρχε αυτό το στοιχείο της ακρίβειας, θα ήταν μπερδεμένο, δεν ξέρω αν θα μπορούσε να δουλέψει.
Τι σου αφήνει εσένα όλη η εμπειρία; Πώς τη βίωσες;
Ένα πράγμα που μου έκανε τρομερή εντύπωση όταν το έμαθα ως πληροφορία είναι ότι σε αυτό το μέρος -που ήταν σαν θεραπευτήριο- ήταν όλοι μαζί, δεν φοβόντουσαν μήπως κολλήσουν ο ένας από τον άλλον. Εμείς πλέον τον απομονώνουμε τον ασθενή. Αυτοί τρώγανε μαζί, ανταλλάζανε μικρόβια μαζί, κοιμόντουσαν μαζί, τα κάνανε όλα μαζί και λειτουργούσε και ιαματικά αυτό. Υπάρχουν πολλά στάδια ίασης που προσεγγίζονται μέσα στο Ασκληπιείο. Η θεραπεία μέσω του άλλου είναι ένα από αυτά. Γιατί έβλεπες ότι ο άλλος πονάει όπως κι εσύ. Με άλλο τρόπο μεν αλλά συμπάσχεις. Κι έβλεπες ότι είχε έρθει από την Τροιζήνα κι είχε κάνει με τα πόδια όλον αυτόν τον δρόμο για να μείνει μαζί με άλλους και να θεραπευτεί. Έτσι για μένα λειτουργεί και αυτή η παράσταση. Γιατί τώρα έτυχε μόλις ξεκίνησε το πρότζεκτ έπειτα από λίγο έχασα τον μπαμπά μου. Οπότε ήταν πολύ αντικρουόμενο ότι έπρεπε να μιλήσω για ίαση την ώρα που εγώ ήμουν σε πένθος. Και πάλευα μέσα μου πολύ με αυτά. Αλλά κάπως έτσι άρχισε να μαλακώνει σιγά σιγά. Και από την ιστορική πληροφορία αλλά και από την ομάδα. Έβλεπες ότι υπάρχουν άνθρωποι που θα σε ακούσουν, να ακουμπήσεις τη σκέψη σου, τον πόνο σου. Και αυτό είναι σπουδαίο.
Όταν βλέπεις τον Θοδωρή Αλεξά τον παραολυμπιονίκη, που και σαν άνθρωπος είναι φωτεινός, αλλά όταν μαθαίνεις την ιστορία του δεν είναι δυνατόν να μη σε αγγίξει. Διότι δεν ήταν πριν αθλητής. Ένα τρακάρισμα του στέρησε το πόδι του αλλά τον οδήγησε να γίνει παραολυμπιονίκης. Και σε αυτό τον οδήγησε η δική του στάση. Ο ίδιος δεν κράτησε κακία για τη γυναίκα που τον τράκαρε. Έλεγε για αυτήν ότι ο οποιοσδήποτε μπορεί να κάνει λάθος. Κι όταν ξεκίνησε την αποκατάσταση, άρχισε το κολύμπι και αυτό τον οδήγησε στην ιστιοπλοια, γνώρισε τη γυναίκα του και έγινε τελικά παραολυμπιονίκης με σύζυγο και δυο παιδιά...
Επίσης έχει τύχει στην ομάδα όλοι να έχουμε βιώσει μια απώλεια είτε πολύ κοντινού ανθρώπου είτε λίγο πιο μακρινού, είτε μια ασθένεια... Οπότε όλοι έχουν μια ευαισθητοποίηση σε όλο αυτό το κομμάτι. Οπότε για μένα ήταν μια δύσκολη εμπειρία αλλά πολύ γλυκιά. Ο στόχος μας γενικά και της παράστασης άλλωστε ήταν να κοιτάμε το φως. Κι ο Θοδωρής ήταν το κατάλληλο άτομο για ένα φωτεινό κλείσιμο.
Παρακάτω παραθέτω τους συντελεστές του όλου πρότζεκτ:
Ο βραβευμένος σεναριογράφος, ποιητής και φωτογράφος μιλά για την ασπρόμαυρη αισθητική, τη ζωή στην Ισλανδία και τη δύναμη της εικόνας να αφηγείται όσα δεν μπορούν να ειπωθούν με λόγια
17°
