Μιχαήλ Μαρμαρινός: «Αυτό που με ενδιαφέρει είναι να ενεργοποιηθεί η πόλη της Αρχαίας Επιδαύρου. Και η άυλη ταυτότητά της»

Το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου έχει ξεκινήσει δυναμικά στην Πειραιώς 260 αλλά και στο Ηρώδειο, που θα λειτουργήσει μόλις για έναν μήνα, μέχρι να κλείσει στο κοινό για τις εργασίες συντήρησής του. Μιλώντας με τον καλλιτεχνικό διευθυντή του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, Μιχαήλ Μαρμαρινό, η συζήτησή μας επικεντρώθηκε γύρω από τις «καινοτομίες» του φετινού προγραμματισμού. Ένα από τα βασικά θέματα και στοιχήματα της φετινής χρονιάς είναι η θέση του Μικρού Θεάτρου της Αρχαίας Επιδαύρου μέσα στο Φεστιβάλ και η προσπάθεια να μετακινηθεί ο κόσμος στην Επίδαυρο αποκλειστικά για το τις παραστάσεις που εκείνο φιλοξενεί. Γι' αυτό και ξεκινά δυναμικά με μια παραγωγή, «το Τουρνέ» του Ευριπίδη Λασκαρίδη (26& 27 Ιουνίου), ένα διήμερο που δεν υπάρχει προγραμματισμένη παράσταση στο Μεγάλο Θέατρο. Αντίθετα, το βάρος πέφτει στη Μικρή Επίδαυρο και στις νέες δράσεις που αναπτύσσονται, τις μεταμεσονύχτιες παραστάσεις στο Στάδιο. 

Με επίκεντρο τον προγραμματισμό στο αρχαίο θέατρο της Μικρής Επιδαύρου και τη σύνδεσή του με την τοπική κοινωνία, μιλήσαμε για τη θεραπευτική διάσταση του θεάτρου -που φιλοδοξεί να ενεργοποιήσει ο φετινός προγραμματισμός- καθιστώντας το ταξίδι στην Επίδαυρο μια ολιστική εμπειρία που περιλαμβάνει παραστάσεις στο Μεγάλο και το Μικρό Θέατρο, μεταμεσονύχτιες παραστάσεις στο Στάδιο, απογευματινές δράσεις αφηγηματικής αρχαιολογίας, μια έκθεση για τον Χορό στην αρχαία τραγωδία,  αλλά και δραστηριότητες σε σύνδεση με την πόλη και τους κατοίκους της παλιάς Επιδαύρου. 

Μιχαήλ Μαρμαρινός: Συνέντευξη με αφορμή το Μικρό Θέατρο της Αρχαίας Επιδαύρου και όχι μόνο

— Τι αλλάζει φέτος στη Μικρή Επίδαυρο;
Η Μικρή Επίδαυρος αποκτά για πρώτη φορά τη δική της αυτονομία μέσα στο φεστιβάλ, βγαίνοντας από τη σκιά της «μεγάλης αδελφής». Ταυτόχρονα όμως φιλοδοξεί να λειτουργήσει και ως «φεστιβάλ πόλης», να αποτελέσει δηλαδή έναν θεσμό που δεν περιορίζεται στη σκηνή, αλλά εμπλέκει ολόκληρη την περιοχή στην εμπειρία.
Στόχος είναι ο κόσμος να επιλέξει να ταξιδέψει στην Επίδαυρο ειδικά για όσα συμβαίνουν στη Μικρή Επίδαυρο. Αυτό που με ενδιαφέρει είναι να ενεργοποιηθεί η πόλη. Και η άυλη ταυτότητά της. 

— Πώς συνομιλεί το πρόγραμμα με τον τόπο και την τοπική κοινωνία;
Στο πρόγραμμα περιλαμβάνεται η μουσική παράσταση του Θοδωρή Γκόνη «Τα πορτοκάλια της Παλαιάς Επιδαύρου», βασισμένη σε τοπικό μύθο και στη γενικότερη μυθολογία που συνοδεύει τα σαγκουίνια της περιοχής. Παράλληλα παρουσιάζονται δύο έργα με έντονο χορικό χαρακτήρα. Το «Mothers» της Μάρτα Γκόρνιτσκα φέρνει στη σκηνή μητέρες από την Ουκρανία, τη Λευκορωσία και την Πολωνία. Πρόκειται για ένα μεγάλο τραγούδι που προσπαθεί να θεραπεύσει τον ιστορικό πόνο και να δημιουργήσει μια κοινότητα.

Το δεύτερο είναι το «Choreka» του Χαράλαμπου Γωγιού, μια σύνθεση βασισμένη σε χορικά που έχει γράψει ο ίδιος για αρχαίες τραγωδίες και τα οποία παρουσιάζονται σε θεατροποιημένη μορφή.

Στη Μικρή Επίδαυρο θα παρουσιαστεί επίσης η παγκόσμια πρώτη του νέου έργου του Ιβάν Βιριπάγεφ, σε σκηνοθεσία του στενού συνεργάτη του Γκαλίν Στόεφ, ενώ ξεχωρίζει και το έργο «1961» του Κορνήλιου Σελαμσή σε σκηνοθεσία Χάρη Φραγκούλη.
Είναι ένα ζηλευτό φεστιβάλ και ο θεατής δεν θα ξέρει πού να πρωτοπάει. Αυτός είναι ο σκοπός μας.

— Υπάρχουν και κάποια ακόμα μυστικά που θα συνοδεύουν το φεστιβάλ;
Ναι υπάρχουν δύο δράσεις που θα λάβουν χώρα στην πόλη της Αρχαίας Επιδαύρου και θα διευρύνουν την εμπειρία του επισκέπτη.
Η πρώτη είναι μια μικρή γιορτή που προκύπτει από την άλλη δραστηριότητα και λέγεται «Επίδαυρος – Τα μαθήματα», η οποία απευθύνεται σε επαγγελματίες. Στο πλαίσιο αυτής της δράσης θα προκύψει μια εκδήλωση ανοιχτή για όλο το κοινό, που θα πραγματοποιηθεί στην πόλη της Αρχαίας Επιδαύρου. Το δεύτερο που επιδιώκουμε, και το φροντίζουμε, είναι μια μικρή, αρχαιολογικού ενδιαφέροντος περιήγηση με πλοίο στους όρμους της Αρχαίας Επιδαύρου.
Είναι δύο πιλοτικές για φέτος πρωτοβουλίες και ελπίζουμε από του χρόνου να έχουμε περισσότερες τέτοιου είδους δράσεις. Να τονίσουμε ότι όλα αυτά συμβαίνουν πάντα σε συνεργασία με τον Δήμο Επιδαύρου, που μας στηρίζει για λόγους όχι ωφελιμιστικούς αλλά ουσιαστικούς.

— Περνάμε τώρα ίσως στη μεγαλύτερη καινοτομία του φετινού φεστιβάλ, που συνδέεται και έμμεσα με τη Μικρή Επίδαυρο: τις μεταμεσονύχτιες παραστάσεις στο Ασκληπιείο. Πώς προέκυψε αυτή η ιδέα;
Για πρώτη φορά ο αρχαιολογικός χώρος του Ασκληπιείου ανοίγει τη νύχτα στο κοινό, φιλοξενώντας δύο μεταμεσονύχτιες παραστάσεις στο Αρχαίο Στάδιο. Οι δράσεις αυτές εντάσσονται στον νέο άξονα 1-1-1: ένας συνθέτης, ένα έργο, ένας περφόρμερ. Πρόκειται για μουσικές επισκέψεις σε κλασικά κείμενα από δημιουργούς που έχουν ήδη συνομιλήσει με το αρχαίο δράμα.
Το πρότζεκτ προέκυψε από τη σύμπραξη με το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο και φυσικά την Εφορία Αρχαιοτήτων Αργολίδας, που συνεργάζονται με πολύ ανοιχτό πνεύμα γι’ αυτές τις δράσεις. Ήταν δύσκολο να ανοιχτούν οι αρχαιολογικοί χώροι τη νύχτα, διότι απαιτείται ειδικός φωτισμός και ειδική φύλαξη. Και μην ξεχνάτε πως ό,τι εκφεύγει της συνήθειας είναι δύσκολο και πιο περίπλοκο…
Η αρχή γίνεται με την «(Άλκηστις) Τοπίο μετά την υπόσχεση» του Δημήτρη Καμαρωτού και ακολουθεί το «Oedipus Steps» του Ζήση Σέγκλια. Το να ζήσει κανείς αυτούς τους αρχαιολογικούς χώρους τη νύχτα είναι μια μοναδική εμπειρία κι ένα προνόμιο που δίνεται σε όλους αυτή τη στιγμή.

— Τι είναι αυτό που κάνει τη νύχτα της Επιδαύρου τόσο ιδιαίτερη;
Έχω ζήσει την Επίδαυρο ως καλλιτέχνης σε σχεδόν όλες τις ώρες της ημέρας. Κάποτε, στη «Λυσιστράτη», έσβησα εντελώς τα φώτα για να αναδειχθεί η ίδια η νύχτα της Επιδαύρου και η συνταρακτική σιωπή του τοπίου. Θυμάμαι επίσης την πρώτη μου σκηνοθεσία εκεί, την «Ηλέκτρα». Επειδή το θέατρο λειτουργεί ως αρχαιολογικός χώρος και παραδίδεται στους καλλιτέχνες το βράδυ, δουλεύαμε από τις 8 το βράδυ μέχρι τις 8 το πρωί. Έτσι γνώρισα την Επίδαυρο σε ώρες που συνήθως ανήκουν μόνο στους ανθρώπους του θεάτρου. Κάποια στιγμή σκέφτηκα: γιατί να είμαστε τόσο εγωιστές εμείς οι καλλιτέχνες και να βιώνουμε μόνοι μας αυτή την εμπειρία; Δεν θα έπρεπε, έστω κατ’ εξαίρεση, να τη μοιραστεί και το κοινό;
Το ίδιο αίσθημα επανήλθε όταν παρουσιάσαμε τη «Νέκυια» με το Θέατρο ΝΟ της Ιαπωνίας. Τότε πραγματοποιήσαμε και το Όκινα, μια τελετή της ανατολής του ήλιου που στην Ιαπωνία πλέον διδασκόταν αλλά δεν παιζόταν, επειδή είχε χαθεί ο φυσικός τόπος της. Όταν ο δάσκαλος του ΝΟ είδε την Επίδαυρο, είπε αμέσως: «Εδώ πρέπει να γίνει». Η παράσταση ξεκινούσε, ώστε να συμπέσει με ακρίβεια με την ανατολή, στις 6.02 το πρωί. Αργότερα, στο Τόκιο, συνειδητοποιήσαμε ότι αυτή ήταν και η παραδοσιακή ώρα τέλεσής της. Σαν να μας είχε οδηγήσει εκεί το ίδιο το έργο.
Όταν τηλεφώνησα στον Γιώργο Λούκο για να του προτείνω την ιδέα, η απάντησή του ήταν άμεση. Αυτή η ανοιχτότητα, αυτή η άνοιξη στη σκέψη του είναι που έδωσε στο Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου τη μοναδικότητα των χρόνων της διεύθυνσής του και είναι ένας από τους λόγους που τον τιμούμε φέτος.

— Μία ακόμη νέα δράση είναι η Αφηγηματική Αρχαιολογία. Μεταφέρετε την εμπειρία της Ελευσίνας στην Επίδαυρο;
Είναι ένα έργο για το οποίο είμαι πάρα πολύ περήφανος. Μια σπάνια σύμπραξη και συνομιλία της αρχαιολογίας ως επιστήμης και της αρχαιολογίας ως παραστατικότητας.
Η ιδέα γεννήθηκε στην Ιταλία, μέσα από ένα πρόγραμμα της Αρχαιολογικής Εταιρείας της Φλωρεντίας, που στόχευε στην αύξηση της επισκεψιμότητας μιας νεκρόπολης. Η βασική πρόταση ήταν να μελετήσουμε πώς το αφήγημα ενός αρχαιολογικού χώρου μπορεί να γίνει πιο διαδραστικό. Πώς μπορεί να επιτρέψει την ήπια παρέμβαση των παραστατικών τεχνών. Εκεί είναι που η αρχαιολογική πληροφορία γίνεται βίωμα.
Στην Επίδαυρο το εγχείρημα υλοποιείται με τη συμμετοχή αρχαιολόγων, μουσικών, εικαστικών και περφόρμερ. Μάλιστα, ορισμένοι από τους περφόρμερ είναι και οι ίδιοι αρχαιολόγοι. Το ζητούμενο είναι πώς μετατρέπεται η αρχαιολογική πληροφορία σε εμπειρία για τον επισκέπτη. Αν το δοκιμάσετε, δεν θα το ξεχάσετε. Δεν θα ξεχάσετε ποτέ αυτόν τον αρχαιολογικό χώρο.

— Μέσα από αυτή τη διαδικασία επανέρχεται και η συζήτηση για τη θεραπευτική διάσταση της Επιδαύρου;
Αναπόφευκτα. Άλλωστε το Ασκληπιείο ήταν ένα θεραπευτικό ιερό όπου συνέρρεε κόσμος από διάφορα μέρη της Ελλάδας. Η θεραπεία περιλάμβανε τα πάντα: σωματική άσκηση, διατροφή, ύπνο αλλά και θέατρο. «Συνταγογραφούσαν» παραστάσεις που έπρεπε να δεις αν είχες μια ψυχική, συναισθηματική ή πνευματική διαταραχή. Το θέατρο ήταν μια πολιτιστική συνταγογράφηση της εποχής.
Ακόμη και σήμερα, όταν πηγαίνουμε στην Επίδαυρο, πηγαίνουμε για θεραπευτικούς λόγους. Δεν υπάρχει κανένας που να πηγαίνει εκεί για να νιώσει χειρότερα. Πηγαίνει για να νιώσει καλύτερα». Ακόμη και η διαδρομή μέχρι να φτάσεις στο θέατρο συμπεριλαμβάνεται στην τελετουργία της θεραπείας».

— Φέτος παρουσιάζεται και η έκθεση «Χορών Χώρος». Γιατί επιλέγετε να εστιάσετε στον χορό, ένα απαραίτητο στοιχείο της τραγωδίας που δεν τονίζεται συνήθως;
Ο χορός είναι το πιο μυστήριο, το πιο αινιγματικό στοιχείο της τραγωδίας. Αν χωρίσουμε τον χορό από την τραγωδία, θα έχουμε ένα αστικό δράμα, δηλαδή ένα έργο όπου κάποιοι μαλώνουν για κάτι.
Μόνο δύο μεγάλες θεατρικές παραδόσεις διατήρησαν τον χορό ως οργανικό στοιχείο: το αρχαίο ελληνικό δράμα και το ιαπωνικό Θέατρο ΝΟ. Αυτή η αντιδιαμετρική σε επίπεδο χωρών στον πλανήτη συγγένεια νομίζω πως καταρχήν έχει μια σχέση με το γεγονός ότι οι δύο λαοί ήταν ανιμιστές. Δηλαδή έδιναν οντότητα, πνεύμα και θεότητα στο καθετί, σε κάθε φυσική οντότητα, στο κοινό τους υπόστρωμα. Όλες οι τελετές γίνονταν δίπλα σε νερό, ποτάμια, λίμνες, δάση. Κι εκεί έκαναν και τα ιερά τους.
Η έκθεση λοιπόν δεν εξετάζει απλώς τον χορό ως σκηνική πρακτική, αλλά ως έννοια. Με ενδιαφέρει η καταγωγή του χορού, οι πηγές του, η έννοιά του, πού εμφανίζεται, τι σχέση έχει με το παρόν και την καθημερινότητα.
Ταυτόχρονα, ο τίτλος «Χορών Χώρος» λειτουργεί και κυριολεκτικά και μεταφορικά. Η έκθεση δεν περιορίζεται σε ένα κτίριο. Απλώνεται στην πόλη, εμπλέκει κατοίκους και αποκτά περφόρματιβ χαρακτήρα. Μάλιστα, μέσα από αυτήν επανέρχεται και η μνήμη των κατοίκων του Λιγουριού, που το 1879 παραχώρησαν γη στο ελληνικό κράτος για να πραγματοποιηθούν οι ανασκαφές.
Αισθάνομαι ευγνωμοσύνη γι’ αυτούς τους ανθρώπους. Είναι ένα ευχαριστώ προς εκείνους αλλά και προς αυτούς που συνεχίζουν να ζουν εδώ.

— Πώς προέκυψε η ιδέα του C_Music now, που συνδέεται κυρίως με την Πειραιώς αλλά θα δούμε και τρεις παραστάσεις του στην Επίδαυρο (μια στο Μικρό Θέατρο της Αρχαίας Επιδαύρου και τις δυο παραστάσεις στο Στάδιο);
Υπάρχει μια διάθεση να ανιχνεύσουμε ξανά την οργανική σχέση του αρχαίου δράματος με τη μουσική. Δίνουμε σε έναν συνθέτη τη δυνατότητα να επισκεφτεί το αρχαίο δράμα μέσα από τη δική του γλώσσα και να δούμε τι καρπούς μπορεί να δώσει αυτή η συνάντηση.
Η αφετηρία έχει να κάνει και με μια προσωπική «ζήλια» που νιώθω για το θέατρο ΝΟ της Ιαπωνίας. Επειδή η παράδοσή του υπήρξε σχεδόν αδιάκοπη, μπορούμε ακόμη να ανιχνεύσουμε τη μουσική του. Η εξέλιξή του ενσωμάτωνε κάθε προηγούμενη φάση, δεν χάθηκε τίποτα. Στην περίπτωση του αρχαίου δράματος, αντιθέτως, μας λείπει ένα σημαντικό κομμάτι αυτής της μουσικής μνήμης.

— Γιατί είναι σημαντική αυτή η επιστροφή στη μουσική διάσταση του αρχαίου δράματος;
Γιατί το μέλος ήταν θεμελιώδες στοιχείο του. Ο χορός ήταν κατεξοχήν μουσική αντήχηση των πραγμάτων. Και η ίδια η κίνηση είναι μουσική.
Με στοιχειώνει μια φράση που αποδίδεται στον Νίτσε: «Those who were dancing were thought insane by those who could not hear the music» (Αυτοί που χόρευαν θεωρούνταν τρελοί από εκείνους που δεν μπορούσαν να ακούσουν τη μουσική). Κάπως έτσι στεκόμαστε κι εμείς σήμερα απέναντι στο αρχαίο δράμα. Βλέπουμε την κίνηση, αλλά δεν ακούμε πάντα τη μουσική που τη γέννησε. Με το C_Music now επιχειρούμε να πλησιάσουμε ξανά αυτό το χαμένο κομμάτι.

— Δεν γίνεται να μην αναφερθούμε στο αφιέρωμα στον Γιώργο Λούκο...
Το αφιέρωμα, και μόνο ως λέξη, κάτι σημαίνει. Δεν είναι μια τυπική πράξη. Ένα φεστιβάλ πρέπει να ενεργοποιεί λέξεις που έχουν χαθεί στην καθημερινότητά μας, όπως η ευγνωμοσύνη. Για μένα, το αφιέρωμα είναι ακριβώς αυτό: συνώνυμο της ευγνωμοσύνης. Ένας τρόπος να αισθανθείς ότι μπορείς να επιστρέψεις κάτι σε ανθρώπους απέναντι στους οποίους έχεις ένα χρέος. Και με έναν τρόπο, το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου οφείλει να έχει αυτή τη διάσταση. Είναι ένα χρέος απέναντι σε έναν ελληνικό πόνο· σε αυτή τη συνθήκη όπου, όπως λέω συχνά, «η Ελλάδα τρώει τα παιδιά της». Το αφιέρωμα είναι μια απόπειρα να αντιστρέψεις έστω λίγο αυτή τη ροπή, να επιστρέψεις μια ευγνωμοσύνη εκεί που πραγματικά ανήκει. Ο Γιώργος Λούκος, για μένα, είναι ένας άνθρωπος που έβαλε το φεστιβάλ σε άλλη σφαίρα. Δεν είναι απλώς μια διοικητική ή καλλιτεχνική περίοδος· είναι μια τομή: Προ Λούκου και μετά Λούκου εποχή για το ίδιο το φεστιβάλ.

Και αυτό το αφιέρωμα ξεκινάει με δύο «χειρονομίες». Η μία είναι το ντοκιμαντέρ του Ηλία Γιαννακάκη «2005-2025. Στα χρόνια του Λούκου». Η άλλη είναι η ενεργοποίηση του Τροχόσπιτου: ενός πρότζεκτ που είχε ξεκινήσει από τον Λούκο, βασισμένο σε μια ιδέα της Όλιας Λαζαρίδου. Φέτος το επισκευάσαμε και βρίσκεται στον κήπο στην Πειραιώς. Είναι αυτό που ονομάζω «η κινούμενη παρηγοριά της τέχνης» – για περιοχές χωρίς προνόμια, ή αλλιώς «μη μου στενοχωριέσαι». Του χρόνου θα συνεχίσει και εκτός των τειχών.
Το τροχόσπιτο μαζί με το ντοκιμαντέρ θα παρουσιαστούν στη βραδιά για τον Γιώργο Λούκο με τίτλο «Μια νύχτα χάρισμά σου», όπου θα παρελάσουν διάφοροι άνθρωποι, τραγουδώντας ο καθένας ένα τραγούδι αφιερωμένο στον Γιώργο. Που νομίζω πως θα είναι εκεί παρών.

— Άλλη μια καινοτομία του φετινού προγράμματος είναι οι βραδιές προβολών, που φέρουν τον τίτλο «Έναστρος Ουρανός». Πώς γεννήθηκε αυτή η ιδέα και τι θα δούμε σε αυτές τις βραδιές;
Έχω την τύχη να έχω δει εξαιρετικές κινηματογραφικές καταγραφές σπουδαίων παραστάσεων. Αυτές οι παραστάσεις δεν έχουν καμία πιθανότητα να «ξανασυμβούν». Είναι στη φύση των παραστατικών τεχνών το εφήμερο. Είναι ένα τσαφ στη ζωή· όποιος είδε είδε. Εδώ επιχειρούμε, κατά κάποιον τρόπο, να παραβούμε έναν νόμο του Δία. Να διασώσουμε κάτι από αυτό το εφήμερο που έχει αποτυπωθεί κινηματογραφικά.
Από αυτή τη σκέψη γεννήθηκε ο «Έναστρος ουρανός»: Μια σειρά επιλεγμένων παραστάσεων που δεν μπορούν να αναβιώσουν, αλλά μπορούν να προβληθούν ως κινηματογραφικές καταγραφές στον χώρο Δ της Πειραιώς 260. Ο χώρος έχει μια ιδιαίτερη ιδιότητα: ανοίγει η οροφή του. Έτσι οι προβολές θα γίνονται κάτω από τον αθηναϊκό καλοκαιρινό ουρανό, όπως στα θερινά σινεμά. Ίσως κάποιες βραδιές να μας ενοχλήσει λίγο το φεγγάρι, αλλά κι αυτό μέρος της εμπειρίας είναι.

— Θα δούμε μόνο παραστάσεις του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου;
Όχι απαραίτητα. Θέλουμε να διευρύνουμε το πεδίο. Υπάρχουν παραστάσεις που έχουν παρουσιαστεί στο Φεστιβάλ, υπάρχουν όμως κι άλλες που δεν έχουν καμία άμεση σχέση με αυτό. Μπορεί να αφορούν καλλιτέχνες που έχουν περάσει από το Φεστιβάλ ή ακόμα και δημιουργούς που δεν πρόλαβαν ποτέ να έρθουν στην Ελλάδα, αλλά το έργο τους αποτελεί σημείο αναφοράς για το παγκόσμιο θέατρο. Θέλουμε να προσφέρουμε μια σπάνια αισθητική και μορφωτική απόλαυση.

— Τι είναι οι «Πυγολαμπίδες» που συναντάμε φέτος στο πρόγραμμα;
Οι Πυγολαμπίδες είναι παραστατικές μορφές διάλεξης. Δεν πρόκειται για συμβατικές ομιλίες ούτε για κλασικές performances. Η μορφή τους προσδιορίζεται κάθε φορά από τους ίδιους τους συμμετέχοντες. Με ενδιαφέρει αυτή η ενδιάμεση περιοχή όπου η σκέψη συναντά την παραστατικότητα. Εκεί όπου η γνώση δεν μεταδίδεται μόνο με πληροφορίες, αλλά και ως εμπειρία. Ανοίγουν έναν διαφορετικό τρόπο επικοινωνίας με το κοινό. Δεν παρουσιάζουν απλώς ένα θέμα· δημιουργούν μια συνθήκη συνάντησης γύρω απ’ αυτό. Είναι μια μορφή που δεν υπήρχε μέχρι σήμερα στο φεστιβάλ με αυτή τη συγκεκριμένη ταυτότητα.

Καθώς η συζήτηση φτάνει στο τέλος της, η αίσθηση είναι ότι ο Μιχαήλ Μαρμαρινός δεν μιλά απλώς για ένα πρόγραμμα παραστάσεων. Μιλά για έναν τρόπο να κατοικείς σ’ έναν τόπο. Για έναν αρχαιολογικό χώρο που γίνεται εμπειρία. Για μια πόλη που ξαναβρίσκει την ταυτότητά της. Για τη νύχτα της Επιδαύρου, που ανοίγει για πρώτη φορά στο κοινό. Για τη θεραπευτική δύναμη της τέχνης. Ίσως γι’ αυτό η φράση που επιστρέφει περισσότερο από κάθε άλλη στη συζήτηση είναι η πιο απλή: «Αυτό που με ενδιαφέρει είναι να ενεργοποιηθεί η πόλη».