Καρκίνος: Γιατί αυξάνονται τα κρούσματα παγκοσμίως; Η γήρανση, η διάγνωση και οι ανισότητες που αλλάζουν την εικόνα της νόσου
Τα κρούσματα καρκίνου σε απόλυτους αριθμούς έχουν αυξηθεί παγκοσμίως, φτάνοντας πλέον τα 20,6 εκατομμύρια νέα περιστατικά τον χρόνο. Η αύξηση οφείλεται κυρίως στη δημογραφική γήρανση, στην αύξηση του παγκόσμιου πληθυσμού, στη σταδιακή εξάπλωση παραγόντων που ίσως ευνοούν την ανάπτυξη της νόσου και, προπάντων, στη συστηματική διάγνωση. Η εικόνα μεταξύ των περιοχών διαφέρει ριζικά: στην Ευρώπη, στη Βόρεια Αμερική και στην Ωκεανία σημειώνονται τα περισσότερα κρούσματα, αναλογικά με τον πληθυσμό, αλλά και η χαμηλότερη αναλογία θανάτων, με συχνότερους καρκίνους εκείνους του μαστού, του παχέος εντέρου, του παγκρέατος και του πνεύμονα. Η υψηλότερη επιβίωση σε αυτή την περιοχή του κόσμου εξασφαλίζεται χάρη στον οργανωμένο προσυμπτωματικό έλεγχο και τις προηγμένες θεραπείες, οι οποίες εξελίσσονται με ραγδαίο ρυθμό.
Η Κίνα, λόγω του μεγάλου πληθυσμού της, συγκεντρώνει περίπου το 25% (1 στα 4) των παγκόσμιων κρουσμάτων, με την επιβίωση να βελτιώνεται αλλά, προς το παρόν, μόνο στα αστικά κέντρα. Οι συχνότεροι καρκίνοι στην Κίνα είναι του πνεύμονα, του στομάχου και του ήπατος, ενώ αυξητική τάση παρατηρείται και στον καρκίνο του μαστού. Όσο για τον Παγκόσμιο Νότο, ο πληθυσμός είναι μεν νεότερος ηλικιακά, αλλά επικρατεί σημαντική υποδιάγνωση και υψηλή αναλογία θανάτων. Σε αυτή την περιοχή του κόσμου είναι πολύ συχνός ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας (κυρίως από HPV), του ήπατος και του στομάχου. Τα κρούσματα του καρκίνου του μαστού αυξάνονται κι εδώ, όπως παντού στον κόσμο.
Καθώς ο καρκίνος είναι νόσος της φθοράς του DNA, όταν το προσδόκιμο ζωής αυξάνεται, αυξάνεται και η πιθανότητα εμφάνισής του. Η ευρεία χρήση μαστογραφιών, κολονοσκοπήσεων, PSA και προηγμένων απεικονίσεων εντοπίζει όγκους που στο παρελθόν έμεναν αδιάγνωστοι. Οπότε, σε μεγάλο βαθμό, ο αριθμός των κρουσμάτων συνδέεται με τα ιατρικά ήθη: με το ότι οι άνθρωποι καταφεύγουν στην ιατρική πολύ συχνότερα από ό,τι στο παρελθόν. Επιβαρυντικοί παράγοντες —«καρκινογόνοι» κατά κάποιον τρόπο— είναι η αύξηση της παχυσαρκίας παγκοσμίως, η καθιστική ζωή, η υπερκατανάλωση επεξεργασμένων τροφίμων, το κάπνισμα και το αλκοόλ· η παρακμή του καπνίσματος στη Δύση είχε ως αποτέλεσμα σχετική μείωση των καρκίνων του αναπνευστικού συστήματος. Παρόμοια αποτελέσματα έφερε η παρακμή της «ηλιοθεραπείας», που προκαλούσε μελανώματα.
Ο Παγκόσμιος Νότος υφίσταται διπλό βάρος: διατηρεί υψηλά ποσοστά καρκίνων που οφείλονται σε ανεμβολίαστες ή ανεπαρκώς θεραπευμένες λοιμώξεις (π.χ. HPV, ηπατίτιδες Β και C), και παράλληλα σε εισαγόμενες ανθυγιεινές συνήθειες του δυτικού μοντέλου. Πρωτίστως, ενώ στη Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη πάνω από το 80-85% του πληθυσμού καλύπτεται από υψηλής πιστότητας απεικονιστικές εξετάσεις, στην Υποσαχάρια Αφρική και σε ορισμένα τμήματα της Νότιας Ασίας το ποσοστό κάλυψης πέφτει κάτω από 10%. Εξάλλου, στη Δύση η αναλογία ιστοπαθολόγων προς τον πληθυσμό είναι περίπου 1:15.000, ενώ σε πολλές χώρες του Παγκόσμιου Νότου είναι μικρότερη από 1:1.000.000. Χιλιάδες θάνατοι από κακοήθειες (π.χ. παγκρέατος, ήπατος, λευχαιμίες) καταγράφονται ως θάνατοι από «βαριά λοίμωξη», «γήρας» ή άγνωστη αιτία μέσω προφορικών νεκροψιών.
Ο καρκίνος του πνεύμονα και ο καρκίνος του μαστού είναι οι συχνότερα διαγνωσμένοι τύποι καρκίνου παγκοσμίως, αν εξαιρεθούν οι μη μελανωματικοί καρκίνοι του δέρματος (οι οποίοι παρουσιάζουν τα υψηλότερα ποσοστά περιστατικών αλλά σπάνια είναι θανατηφόροι). Ο καρκίνος του πνεύμονα αντιπροσωπεύει το 12,8% των περιστατικών και αποτελεί την πρώτη αιτία θνησιμότητας από καρκίνο. Δεύτερος συνολικά (περίπου 11,8%) είναι ο καρκίνος του μαστού: η συχνότερη κακοήθεια στις γυναίκες. Τρίτος σε συχνότητα (9,9%) και στις δύο ομάδες πληθυσμού είναι ο καρκίνος του παχέος εντέρου. Τέταρτος συνολικά (7,5%) είναι ο καρκίνος του προστάτη, ο συχνότερος καρκίνος στους άνδρες.
Οι άνδρες είναι συνολικά πιο επιρρεπείς στην εμφάνιση καρκίνου συγκριτικά με τις γυναίκες, τόσο σε συνολικό αριθμό διαγνώσεων όσο και σε ποσοστά θνησιμότητας. Έχουν περίπου 20% έως 30% μεγαλύτερη πιθανότητα να διαγνωστούν με καρκίνο κατά τη διάρκεια της ζωής τους σε σχέση με τις γυναίκες (εξαιρουμένων των μη μελανωματικών καρκίνων του δέρματος). Στις ηλικίες 20–50 ετών, οι γυναίκες καταγράφουν υψηλότερα ποσοστά καρκίνου, κυρίως λόγω του καρκίνου του μαστού και του γυναικείου αναπαραγωγικού συστήματος, αλλά μετά τα 50–60 έτη, η επίπτωση νόσησης στους άνδρες αυξάνεται ραγδαία και ξεπερνά αισθητά αυτή των γυναικών: οι άνδρες παρουσιάζουν υψηλότερα ποσοστά θνησιμότητας διότι εμφανίζουν συχνότερα τύπους με χαμηλότερα ποσοστά επιβίωσης (όπως ο καρκίνος του πνεύμονα, του ήπατος και του οισοφάγου).
Ανάμεσα στους παράγοντες που εξηγούν τη διαφορά είναι το ότι οι γυναίκες διαθέτουν δύο χρωμοσώματα Χ (τα οποία φέρουν γονίδια καταστολής όγκων) και διαφορετικά επίπεδα ορμονών που προσφέρουν προστατευτική δράση. Επίσης, το γυναικείο ανοσοποιητικό σύστημα τείνει να ανταποκρίνεται πιο δραστικά στην ανίχνευση βλαβών στα κύτταρα. Οπωσδήποτε, ιδιαίτερα σε παραδοσιακές κοινωνίες, οι άνδρες εμφανίζουν υψηλότερα ποσοστά καπνίσματος, κατανάλωσης αλκοόλ και επαγγελματικής έκθεσης σε καρκινογόνες ουσίες (π.χ. αμίαντος, χημικά). Τέλος, κι αυτό είναι το σημαντικότερο, οι γυναίκες στατιστικά συμμετέχουν συχνότερα σε προγράμματα προληπτικού ελέγχου (screening) και επισκέπτονται νωρίτερα τους γιατρούς.
Η Αυστραλία καταγράφει τον υψηλότερο σταθμισμένο δείκτη εμφάνισης καρκίνου αναλογικά με τον πληθυσμό της (περίπου 462 περιστατικά ανά 100.000 κατοίκους), με δεύτερη τη Νέα Ζηλανδία, τρίτη τη Δανία και τέταρτες τις ΗΠΑ. Ακολουθούν η Νορβηγία, ο Καναδάς και η Ιρλανδία. Η Ελλάδα βρίσκεται χαμηλότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο στη συνολική εικόνα, καταλαμβάνοντας περίπου την 20ή–25η θέση ανάμεσα στις ευρωπαϊκές χώρες: στη χώρα μας καταγράφονται περίπου 270–290 περιστατικά ανά 100.000 κατοίκους ετησίως, δείκτης αισθητά χαμηλότερος από αυτόν της Βόρειας και Κεντρικής Ευρώπης. Υπάρχουν κάποιες ιδιαιτερότητες: παρά τη χαμηλότερη συνολική επίπτωση του καρκίνου του πνεύμονα στους άνδρες στην Ευρώπη, η Ελλάδα διατηρεί ακόμα από τα υψηλότερα ποσοστά, λόγω των ιστορικά υψηλών ποσοστών καπνίσματος. Ωστόσο, μέρος της στατιστικής απόκλισης αποδίδεται στο ότι οι βόρειες χώρες διαθέτουν εξαιρετικά ψηφιοποιημένα και πλήρη εθνικά μητρώα νεοπλασιών, όπου σημειώνονται ακόμα και οι πιο ήπιες μορφές.
Μέχρι το 2050, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (IARC) προβλέπει ότι τα νέα περιστατικά θα φτάσουν τα 34,4 εκατομμύρια (αύξηση 67% μέσα σε 25 χρόνια), με τη μεγαλύτερη σχετική αύξηση να αναμένεται στις χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος. Παρ’ όλα αυτά, η φαινομενική έκρηξη κρουσμάτων, ιδιαίτερα στη Δύση, είναι, εν μέρει τουλάχιστον, προϊόν διαγνωστικής υπερπροσπάθειας (overdiagnosis) —όπως η ανίχνευση βραδέως αυξανόμενων καρκίνων του προστάτη ή του θυρεοειδούς που δεν θα προκαλούσαν ποτέ συμπτώματα.
11 ερωτήσεις και απαντήσεις για τα αυξημένα κρούσματα στην Αττική, για το πόσο κινδυνεύουμε πραγματικά, τον ρόλο της κλιματικής αλλαγής και τα μέτρα προστασίας
17°
