Διαβάζοντας την έκθεση του Eurasia Group για τους 10 κορυφαίους γεωπολιτικούς κινδύνους
Δεν χρειάζεται να είσαι ειδικός. Σαν να έχει περάσει ανεπιστρεπτί η εποχή που η διεθνής πολιτική αφορούσε μόνο τους αναλυτές διεθνών σχέσεων. Όπως τη δεκαετία της οικονομικής κρίσης πολιτικοποιηθήκαμε και στην εποχή του κορωνοϊού αυξήθηκε ο εγγραμματισμός στην υγεία (μαζί και οι θεωρίες συνωμοσίας), έτσι και η νέα αυτή εποχή μάς καλεί να στρέψουμε το βλέμμα στον κόσμο. Να καταλάβουμε τι είναι το Δόγμα Μονρόε. Τι κινδύνους εγκυμονεί η μη εφαρμογή του διεθνούς δικαίου. Τι σημαίνει μια υπερδύναμη που μέχρι πρότινος λειτουργούσε ως παράγοντας σταθερότητας να απειλεί ξένα εδάφη, στο πλαίσιο μιας συναλλακτικής διακυβέρνησης – μιας διακυβέρνησης, δηλαδή, που στηρίζεται στον πλουτισμό των κυβερνώντων. Ποια είναι η θέση μας, η θέση της Ευρώπης.
Μετά τη Βενεζουέλα, ακολουθεί η Γροιλανδία: μια αυτόνομη επικράτεια που ανήκει στο Βασίλειο της Δανίας, χώρας-μέλους του ΝΑΤΟ: «Θα σας αγοράσουμε ή θα σας πάρουμε με τα όπλα». Σαν να μην έχουμε δηλαδή πια την πολυτέλεια να σφυρίζουμε αδιάφορα.
Όπως όταν η Ρωσία εισέβαλε σε μια κυρίαρχη ευρωπαϊκή χώρα, ξεκινώντας έναν αιματηρό πόλεμο που μας γύρισε πίσω στα πιο σκοτεινά χρόνια του 20ού αιώνα. Κάποιοι προειδοποιούσαν τότε ότι ο κόσμος μετά τις 14 Φεβρουαρίου 2022 δεν θα είναι πια ο ίδιος. Ακόμη όμως κι όσοι νοιαζόμασταν κι ανησυχούσαμε, είχαμε –μαζί με τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις– το περιθώριο μιας σχετικής ησυχίας. Η Αμερική του Μπάιντεν λειτουργούσε ως τροχονόμος υπέρ των δυνάμεων του καλού, προμηθεύοντας την Ουκρανία με πυραύλους και αμυντικά συστήματα. Βάζοντας πλάτη στην Ευρώπη. Τώρα;
Στην εποχή που ο Πούτιν και ο Τραμπ δίνουν τα χέρια, δεν ισχύει κανένας κανόνας. Οι κακοί είναι με τους κακούς και οι δυνάμεις του δημοκρατικού κόσμου σε υποχώρηση. Τα πάντα μπορούν να συμβούν. Γι’ αυτό και η διεθνής πολιτική, ίσως για πρώτη φορά μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, παράγει σε τέτοιο βαθμό συναισθήματα ανησυχίας και αβεβαιότητας. Όπως λένε οι ειδικοί, πλέουμε σε αχαρτογράφητα νερά. Με την Ευρώπη να παραμένει ένα από τα ελάχιστα κάστρα της φιλελεύθερης δημοκρατίας, μαζί με τον Καναδά, την Αυστραλία, την Ιαπωνία, που δεν έχουν –ακόμη;– πέσει. Η φράση, έτσι διατυπωμένη, ακούγεται δραματική, στα όρια της υπερβολής. Κι αν δεν είναι;
Η Ευρώπη παραμένει ένα από τα ελάχιστα κάστρα της φιλελεύθερης δημοκρατίας που δεν έχουν –ακόμη; – πέσει
Την αίσθηση ενός επερχόμενου κινδύνου μπορούσε να αισθανθεί κανείς παρακολουθώντας τις πολιτικές εξελίξεις στο εσωτερικό των ευρωπαϊκών χωρών το 2025. Όπως, για παράδειγμα, την πολιτική αστάθεια στη Γαλλία, με τις αλλεπάλληλες αλλαγές πρωθυπουργών, ή την άνοδο της Εναλλακτικής για τη Γερμανία (AfD) στις τοπικές εκλογές, ενός δεξιού εξτρεμιστικού, εθνολαϊκιστικού κόμματος. Η αίσθηση αυτή αποτυπώνεται, τεκμηριωμένα, στην ετήσια έκθεση του Ian Bremmer και της Eurasia Group για τους 10 κορυφαίους γεωπολιτικούς κινδύνους του 2026. Μια έκθεση που δημοσιεύεται κάθε χρόνο τέτοια εποχή και επιχειρεί να χαρτογραφήσει τους βασικούς παράγοντες παγκόσμιας αστάθειας για τη χρονιά που έρχεται.
«Η Γαλλία, η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο εισέρχονται στο 2026 με αδύναμες και αντιδημοφιλείς κυβερνήσεις, οι οποίες βρίσκονται υπό πολιορκία τόσο από τη λαϊκιστική δεξιά όσο και από τη λαϊκιστική αριστερά, αλλά και από μια αμερικανική κυβέρνηση –μαζί με κρατικά ευθυγραμμισμένα μέσα κοινωνικής δικτύωσης– που υποστηρίζουν ανοιχτά την κατάρρευσή τους.
Καμία από τις τρεις χώρες δεν έχει προγραμματισμένες εθνικές εκλογές. Παρ’ όλα αυτά, και οι τρεις αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο πολιτικής παράλυσης, στην καλύτερη περίπτωση, και αποσταθεροποίησης, στη χειρότερη – ενώ τουλάχιστον ένας ηγέτης ενδέχεται να πέσει. Οι συνέπειες δεν θα περιοριστούν εντός των συνόρων τους: η ικανότητα της Ευρώπης να αντιμετωπίσει τη χρόνια οικονομική της αδυναμία, να καλύψει το κενό ασφάλειας που αφήνει η υποχώρηση των Ηνωμένων Πολιτειών και να διατηρήσει την Ουκρανία στον αγώνα θα πληγεί».
Στις επόμενες σελίδες της ανάλυσης της Eurasia Group για τον τέταρτο κίνδυνο αποτυπώνεται αναλυτικά η κατάσταση σε καθεμία από τις τρεις χώρες:
Οι τοπικές εκλογές του Μαΐου στη Βρετανία θα αποτελέσουν την πρώτη δοκιμασία. Όχι για το Εργατικό Κόμμα, το οποίο προετοιμάζεται για απώλειες, αλλά για το Reform UK του Νάιτζελ Φάρατζ. Το ανατρεπτικό αυτό κόμμα προηγείται στις εθνικές δημοσκοπήσεις για μεγάλο μέρος του τελευταίου έτους. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν μπορεί να μετατρέψει τη δημοσκοπική του ισχύ σε πραγματικές ψήφους. Μια ισχυρή επίδοση του Reform θα παγιώσει τον κατακερματισμό της βρετανικής πολιτικής σκηνής, θα δώσει δυναμική στον Φάρατζ ενόψει των επόμενων εθνικών εκλογών και θα απομακρύνει τόσο τους Συντηρητικούς όσο και τους Εργατικούς από το πολιτικό κέντρο. Ο ίδιος ο πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ πιθανότατα δεν θα αντέξει μέχρι την άνοιξη. Είναι βαθιά αντιδημοφιλής και μια επιτυχημένη εσωκομματική αμφισβήτηση από την αριστερή του πτέρυγα θεωρείται σχεδόν βέβαιη. (...)
Η Γαλλία είναι ήδη ακυβέρνητη. Έως τον Οκτώβριο του 2025, η χώρα είχε αλλάξει τρεις πρωθυπουργούς μέσα σε δώδεκα μήνες, χωρίς κανένας να καταφέρει να περάσει προϋπολογισμό από ένα κατακερματισμένο κοινοβούλιο – η δεύτερη συνεχόμενη χρονιά χωρίς κανονική συμφωνία για τον προϋπολογισμό, κάτι πρωτοφανές για την Πέμπτη Γαλλική Δημοκρατία. Ο Πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν ενδέχεται να «σέρνεται» πολιτικά μέσα στο 2026 χωρίς να προκηρύξει νέες πρόωρες εκλογές.
Όμως, αν η κυβέρνηση του Πρωθυπουργού Σεμπαστιάν Λεκονρνού καταρρεύσει εντός του 2026, η πίεση προς τον Πρόεδρο Μακρόν να διαλύσει τη Βουλή και να προκηρύξει νέες εκλογές θα ενταθεί. Ο Εθνικός Συναγερμός της Μαρίν Λεπέν θα αύξανε τον αριθμό των εδρών του, επιδεινώνοντας το κοινοβουλευτικό αδιέξοδο ή ενδεχομένως κατακτώντας ακόμη και απόλυτη πλειοψηφία. (...)
Η Γερμανία διεξάγει πέντε τοπικές εκλογές έως τον Σεπτέμβριο, όμως δύο είναι οι πιο κρίσιμες: στη Σαξονία-Άνχαλτ και στο Μεκλεμβούργο–Δυτική Πομερανία. Μετά τη δεύτερη θέση που κατέλαβε στις ομοσπονδιακές εκλογές του περασμένου Φεβρουαρίου, η ακροδεξιά Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) προηγείται πλέον στις εθνικές δημοσκοπήσεις, και οι απόλυτες πλειοψηφίες και στα δύο ανατολικά κρατίδια –σπάνιο φαινόμενο σε μια χώρα όπου οι κυβερνήσεις συνασπισμού αποτελούν τον κανόνα– δεν θεωρούνται πλέον απίθανες. Μια ισχυρή επίδοση της AfD και η περαιτέρω αποδυνάμωση των Σοσιαλδημοκρατών (SPD) θα εντείνουν τις πιέσεις προς τη Χριστιανοδημοκρατική Ένωση (CDU) να εγκαταλείψει το «τείχος προστασίας» που, από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, έχει αποκλείσει την άκρα δεξιά από κάθε κυβερνητικό συνασπισμό, ιδίως στην ανατολική Γερμανία (...)
Και στις τρεις χώρες, το πολιτικό κέντρο καταρρέει εδώ και μια δεκαετία. Οι λαϊκιστικές πιέσεις, από δεξιά και αριστερά, καθιστούν τη διακυβέρνηση ολοένα δυσκολότερη. Οι ευρωπαϊκές κοινωνίες, κατακερματισμένες, μετακινούνται από τη συναίνεση στη σύγκρουση. Παρόμοιες δυνάμεις τροφοδοτούν την αποσύνθεση παντού: οργή για τη μετανάστευση, στάσιμα εισοδήματα, αποβιομηχάνιση και ένα διευρυνόμενο χάσμα ανάμεσα στις αστικές ελίτ και τον υπόλοιπο πληθυσμό. Και, το πιο ανησυχητικό, νεότερες γενιές ψηφοφόρων βαθιά απογοητευμένες, ολοένα πιο ανοιχτές σε λαϊκιστικές εναλλακτικές.
Surviving isn’t governing
«Το αποτέλεσμα είναι τρεις κυβερνήσεις που δεν μπορούν να κυβερνήσουν. Βεβαίως, ο Στάρμερ μπορεί να παραμείνει οριακά στην εξουσία. Το Reform UK μπορεί να αποδώσει χειρότερα από τις δημοσκοπήσεις τον Μάιο. Ο Μακρόν μπορεί να “τα καταφέρει” για ακόμη έναν χρόνο — έχει ξανααψηφήσει την πολιτική βαρύτητα στο παρελθόν. Οι εταίροι του συνασπισμού του Μερτς δεν έχουν πολλές εναλλακτικές. Όμως η επιβίωση δεν είναι διακυβέρνηση. Ακόμη κι αν και οι τρεις ηγέτες αντέξουν, θα είναι υπερβολικά αδύναμοι για οτιδήποτε πέρα από τη διαχείριση της ίδιας τους της παρακμής».
Σύμφωνα με την ανάλυση της έκθεσης, η φιλελεύθερη δημοκρατία σήμερα δεν απειλείται από πραξικοπήματα, αλλά από πολιτικές δυνάμεις που αντλούν ισχύ από τη σύγκρουση και την υπόσχεση της ρήξης. Κι από κοινωνίες που παύουν να πιστεύουν ότι η δημοκρατική διαδικασία μπορεί να παράγει αποτελέσματα. Αδύναμες κυβερνήσεις σημαίνει ότι οι προϋπολογισμοί δεν περνούν, οι μεταρρυθμίσεις μπλοκάρονται, οι κρίσιμες αποφάσεις αναβάλλονται επ’ αόριστον.
Κι όταν αυτή η φθορά εκδηλώνεται ταυτόχρονα στον ίδιο τον πυρήνα της Ευρώπης, δεν μιλάμε για πολιτικές εξελίξεις στο εσωτερικό τρίτων χωρών. Αυτό που αποδυναμώνεται είναι το ίδιο το ευρωπαϊκό οικοδόμημα. Όταν οι μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις δεν μπορούν να κυβερνήσουν τον εαυτό τους, πώς μπορούν να λειτουργήσουν ως άγκυρα σταθερότητας για τους υπόλοιπους;
Και η Γροιλανδία; Το ΝΑΤΟ; Η Ουκρανία; Ποιος θα αντιμετωπίσει τη Ρωσία; Ποιο είναι το μέλλον της Ένωσης;
Και η Γροιλανδία; Το ΝΑΤΟ; Η Ουκρανία; Ποιος θα αντιμετωπίσει τη Ρωσία; Ποιο είναι το μέλλον της Ένωσης; Αν τα προηγούμενα χρόνια θεωρούσαμε την Ουγγαρία του Όρμπαν παρέκκλιση από τον φιλελεύθερο κανόνα, σήμερα η πίεση έρχεται από τον ίδιο τον πυρήνα της ΕΕ. Με την κυβέρνηση Τραμπ να επιδιώκει μια πιο κατακερματισμένη Ευρώπη, ποντάροντας εναντίον του ευρωπαϊκού Κέντρου και της ίδιας της Ένωσης.
Unsplash / Daniele Franchi
Πώς θα είναι οι ζωές μας τα επόμενα χρόνια;
Όσο τα γεγονότα πυκνώνουν γύρω μας, με τις αλλεπάλληλες «τρέλες» του Τραμπ, το αισθανόμαστε όλο και πιο έντονα. Η Ευρώπη είναι το σπίτι μας. Μήπως όμως σκεφτόμαστε με περασμένες βεβαιότητες; Όταν ζητάμε περισσότερα, όταν επικρίνουμε –δικαίως– τις ευρωπαϊκές ηγεσίες, συνειδητοποιούμε το περιβάλλον στο οποίο κυβερνούν; Μήπως αυτοί οι ηγέτες, που σήμερα μας φαίνονται «λίγοι», είναι για τα επόμενα χρόνια ό,τι καλύτερο μπορούμε να έχουμε;
Και στην Ελλάδα; Λιγότερη ευρωπαϊκή συνοχή μεταφράζεται σε μεγαλύτερη αβεβαιότητα: από την άμυνα και τη γεωπολιτική, μέχρι την οικονομία. Ή μήπως κινούμαστε κι εμείς στην ίδια κατεύθυνση; Ένα πολιτικό σύστημα κατακερματισμένο, ένα πρώτο κόμμα που δύσκολα θα εξασφαλίσει αυτοδυναμία στις επόμενες εκλογές και μια αντιπολίτευση που, στην καλύτερη περίπτωση, δεν πείθει. Και γύρω από όλα αυτά, μια κοινωνία καχύποπτη και αποσυνδεδεμένη από την πολιτική διαδικασία. Μήπως η πρόσφατη ανακοίνωση του κόμματος της κυρίας Καρυστιανού –που φάνηκε να ανησυχεί πολιτικούς χώρους που προετοίμαζαν νέες κινήσεις, όπως εκείνες γύρω από τον Αλέξη Τσίπρα– δεν είναι ένα μεμονωμένο επεισόδιο; Μήπως είναι σύμπτωμα της διάχυτης κρίσης εμπιστοσύνης, της αναζήτησης «κάτι διαφορετικού»;
Το όνειρο της «περισσότερης Ευρώπης», στο οποίο κάποτε επενδύσαμε πολιτικά και συναισθηματικά, απομακρύνεται. Οι κοινωνίες διχάζονται. Οι πολίτες, όλο και πιο πολύ πια, δεν ψηφίζουν απλώς διαφορετικά κόμματα. Πιστεύουν σε διαφορετικές πραγματικότητες, όπως αυτές διαμορφώνονται μέσα από τα social media. Βλέποντας τι γίνεται και στην άλλη άκρη του Ατλαντικού, δεν μπορείς να μην αναρωτηθείς: πώς θα είναι οι ζωές μας τα επόμενα χρόνια. Είναι δύσκολο ακόμη και να φανταστεί κανείς έναν τέτοιο κόσμο, τόσο διαφορετικό από εκείνον που οικοδομήθηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο με πίστη, αισιοδοξία και συλλογική προσπάθεια. Κι όμως, με τον Κίνδυνο 4, αυτό το ενδεχόμενο παύει να μοιάζει αδιανόητο.
Όλο και λιγότερο, οι πολίτες της ΕΕ σκέφτονται σαν Ευρωπαίοι
Σκέφτεται κανείς πόσο τρίβουν τα χέρια τους οι εχθροί της φιλελεύθερης δημοκρατίας και των δυτικών αξιών. Του δυτικού τρόπου ζωής μας. Κινδυνολογίες, θα έλεγε κανείς. Η Ευρώπη υποτιμά τις δυνάμεις της. Επιστρέφει το ίδιο ερώτημα: Ποια Ευρώπη; Για πόσο;
Όλο και λιγότερο οι πολίτες της ΕΕ σκέφτονται σαν Ευρωπαίοι: σκυμμένοι στα social media, απορροφημένοι από τις μικρές ζωές μας, κοιτάζοντας κάπου κάπου αποσβολωμένοι τις γκριμάτσες του προέδρου Τραμπ στην τηλεόραση μέχρι να επιστρέψουμε στην ασφάλεια της διαδικτυακής μας φούσκας, εκεί που περιορίζονται οι μάχες που δίνουμε.
Και ίσως αυτός είναι ο μεγαλύτερος κίνδυνος για το 2026. Η δική μας αδυναμία να καταλάβουμε τι διακυβεύεται πέρα από τον καθημερινό πολιτικό θόρυβο. Η αδυναμία μας να ανησυχήσουμε για αυτή την ευρύτερη, όχι μόνο παγκόσμια, αλλά και ευρωπαϊκή αβεβαιότητα, που ξεδιπλώνεται μπροστά μας.
7°
