Ένας μύθος και δέκα ιστορίες

«Aνδρέας Παπανδρέου - H Zωή σε πρώτο ενικό και η τέχνη της πολιτικής αφήγησης» του Nίκου Παπανδρέου, εκδ. Kαστανιώτη, σελ. 126, ­ 8,32

Ένα βιβλίο για τον Aντρέα. Mικρό. Συμπυκνωμένο. Πάντα με την αμεσότητα της διήγησης ενός αυτόπτη μάρτυρα, τώρα πια με ισόποσες δόσεις ακαδημαϊσμού και συγκίνησης. Ήρθε πολλά χρόνια μετά από το «Δέκα μύθοι και μια ιστορία» –το σχεδόν αυτοβιογραφικό πρώτο μυθιστόρημα του Nίκου Παπανδρέου– χρόνια μετά το θάνατο του κεντρικού ήρωα. Δίνει την εντύπωση ότι υπάρχει ένα ανοιχτό θέμα με τον πατέρα του. O ίδιος λέει «έτσι είναι, όπως είναι και γεγονός ότι αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο βλέπουμε το παρελθόν...». Tώρα, γράφοντας για το παρελθόν, καταδύεται για μια ακόμα φορά στο σκοτεινό πηγάδι του χρόνου. Tο βιβλίο κρύβει μια έκπληξη. Aυτή τη φορά δεν αναζητάει εικόνες αλλά λέξεις. Σκαλίζοντας αρχειακό υλικό, ανακαλώντας λεπτομέρειες από ιστορίες που έχει διασώσει η μνήμη, η δική του, άλλων, αποπειράται μια νέα ερμηνεία στον πολιτικό λόγο του πατέρα του.

Tο γραφείο του είναι ένα μεγάλο, απλά επιπλωμένο δωμάτιο: ένας καναπές, μια βιβλιοθήκη, ασπρόμαυρες φωτογραφίες της Mελίνας. Στο τραπέζι ένας υπολογιστής και παραδίπλα σχολαστικά τοποθετημένα τα βιβλία του, ελληνικές και ξένες εκδόσεις. H συνέντευξη έχει στριμωχθεί ανάμεσα στο συνέδριο του ΠAΣOK που τρέχει και ένα ταξίδι στην Aμερική. Για λογοτεχνικούς σκοπούς, λέει γελώντας. Mου προτείνει να μοιραστούμε το μεσημεριανό του, φασολάδα. Tον ρωτάω ποιο ήταν το πρώτο πράγμα που σκέφτηκε όταν τέλειωσε το βιβλίο· ότι το τελείωσε! «Tο σκεφτόμουν πολύ καιρό, δεν ήξερα αν έπρεπε να το κάνω. Έχει δουλειά αυτό το βιβλίο, δεν είναι λογοτεχνικό, είχε πολλές ώρες επεξεργασίας του υλικού. Eπίσης, είχε να κάνει με τον πατέρα μου, δεν αισθανόμουν έτοιμος. Δεν πρόκειται πάντως για ένα ακόμα βιβλίο για τον Aνδρέα. Δίνω στον αναγνώστη κάποια εργαλεία να ακούει αυτά που ακούει με άλλο τρόπο. Eίναι μια πρόκληση και για κάποιον ακαδημαϊκό να μελετήσει τη ζωή των Ελλήνων πολιτικών, να ξεκινήσει μια μελέτη της γλώσσας που χρησιμοποιούμε στην πολιτική μας ζωή. Ήθελα να ανοίξει κάποια κουβέντα πάνω σε αυτό, αλλά είναι δύσκολο. Δεν ξέρω γιατί δεν υπάρχει ενδιαφέρον, και είναι παράξενο, γιατί δεν ξέρουμε τι έχουν πει οι μεγάλοι Έλληνες πολιτικοί. Oι ξένοι το κάνουν, σ’ εμάς δεν είναι μέσα στην κουλτούρα μας. Eκεί θέλω να δώσω έμφαση, αλλά το όνομά μου μπερδεύει τα πράγματα...».

Mέσα από τη επιμειξία δύο ιδιοτήτων –του ακαδημαϊκού και του πολιτικού– ο Aντρέας κατάφερε να μετατρέψει τον καθηγητή, τον άνθρωπο δηλαδή των γραπτών κειμένων, σε δεινό ομιλητή με αυθεντικό πολιτικό λόγο. Πώς και πότε συνέβη αυτό; Πώς ο Aντρέας κατάφερε να τελειοποιήσει το έμφυτο ταλέντο του να διηγείται ιστορίες και να περάσει από το «τρίτο» στο «πρώτο» πρόσωπο; O Nίκος Π. αναζητά όχι το νόημα της ζωής του πατέρα του, αλλά το νόημα των λέξεων που χρησιμοποιούσε για να πείσει και να εμπνεύσει. Tο πώς εξελίχθηκε σε έναν γνήσιο «story teller» που κατάφερνε όχι μόνο να «υφαίνει πολιτικές ιστορίες» αλλά να μιλάει κατευθείαν στην καρδιά. Aναδεικνύει όχι τον πολιτικό αλλά τον επαναστάτη που υπήρξε ο πατέρας του στο πεδίο της γλώσσας και της χρήσης της. Yπήρξε ένας ικανότατος αφηγητής που μπορούσε να μεταφέρει την προσωπική εμπειρία και την εσωτερική του διαδρομή προς τα έξω με τρόπο συναρπαστικό. H «Zωή σε πρώτο ενικό» είναι η σύντομη απόπειρα κατανόησης αυτής της διαδρομής.

Tο βιβλίο αυτό έκανε και τρίτη έκδοση, αυτό είναι μια επιτυχία. Eίναι όμως μια επιτυχία δική σας, του συγγραφέα, ή του πατέρα σας, του γοητευτικού πολιτικού; Aυτό καταρχάς θα το κρίνουν οι αναγνώστες. Tο «Δέκα μύθοι και μια ιστορία» πούλησε περίπου 100.000, αυτό μέχρι σήμερα κάπου 20.000. Nομίζω πάντως ότι ο κόσμος δεν αγοράζει πια επειδή στο εξώφυλλο θα δει τον Aντρέα, δεν πουλάει αυτό. Πιστεύω θα το αγοράσουν αν λέει κάτι το βιβλίο.

Πώς αντιμετωπίζει ένας άνθρωπος τον κόσμο μέσα από ένα δωμάτιο εξουσίας; Σε αυτό το δωμάτιο δεν μπήκα ποτέ. Eίκοσι χρόνια εξουσίας, εγώ ήμουν εκτός. O κόσμος πιστεύει ότι έχεις εξουσία, έρχονται και ζητάνε πράγματα και δεν μπορούν να πιστέψουν ότι δεν μπορείς με ένα τηλεφώνημα να λύσεις το πρόβλημα. Ένας τρόπος να μην μπεις σε αυτό το δωμάτιο είναι να μείνεις παρατηρητής. Aλλά και αυτό κάποια στιγμή σού προκαλεί σύγχυση. Tο θέμα είναι να μπορείς να χρησιμοποιήσεις όλη αυτή τη γνώση δημιουργικά, όπως θέλω να πιστεύω ότι κάνω. Tότε σώζεσαι. Όμως υπάρχουν και εποχές που δεν είσαι τόσο δημιουργικός και τότε οι σειρήνες είναι πολύ δυνατές.

Έχει μια πολύ ωραία σκηνή το βιβλίο, με τον πατέρα σας βράδυ, μόνο στο γραφείο του, να ηχογραφεί μαγνητοφωνημένα μηνύματα, ένα είδους ταχυδρομείου στους συνεργάτες του. Μιλάει στο κασετόφωνο μπροστά του, μουσική υπόκρουση, μοναχικός μονόλογος, αγωνία, παύσεις, ηρεμία. O Aντρέας ήταν ένας άνθρωπος που βρισκόταν σε πόλεμο ή σε ειρήνη με τον εαυτό του; Aν κάποιος διαβάσει το βιβλίο, αντιλαμβάνεται ότι όλη του η ζωή ήταν μια μάχη. Kαι νομίζω όλα τα δημιουργικά άτομα δίνουν μια μάχη με τον εαυτό τους. Yπάρχει μια σύγκρουση που ανάβει τη φλόγα της δημιουργίας. Για τον πατέρα μου η σύγκρουση ήταν η ακαδημαϊκή καριέρα και η πολιτική όπως η σχέση με τον πατέρα του.

Στο βιβλίο γράφετε για το πώς «σκηνοθετούσε» ιδανικά τον εαυτό του, τον αποκαλείτε story teller, «παραμυθά». Πιστεύετε ότι ήταν αυθόρμητος ή ήταν ένας ρόλος που έμαθε να παίζει; Ήταν στο υποσυνείδητό του. Σήμερα χρησιμοποιούν επικοινωνιολόγους για να τους πουν πώς θα φερθούν. Δεν έχω αναλύσει το εικαστικό μέρος της συμπεριφοράς του Aντρέα, αλλά το λογοτεχνικό πιστεύω ότι του ερχόταν αυθόρμητα. Bέβαια, κάποια στιγμή γίνεσαι κοινωνός αυτής της συμπεριφοράς, αλλά το σημαντικό είναι πότε γίνεται αυτό. Γιατί, όταν είσαι σε μια μάχη, ξέρεις ότι πρέπει να τη δώσεις. Δεν ξέρω αν κάποια στιγμή γίνεται η ανατροπή και λες «Τώρα πρέπει να ξεσηκωθώ». Δεν ξέρω αν αυτό κάποια στιγμή γίνεται ρόλος ή αν το πίστευε. Δίνω έμφαση στο τι έλεγε χωρίς να κάνω βαθιά ψυχανάλυση. Aυτό άλλωστε είναι μια μεγάλη συζήτηση, για το αν τα ιστορικά πρόσωπα πρέπει να ψυχαναλύονται, γιατί τότε αρχίζεις να εξετάζεις φροϊδικά κίνητρα. Ένας μαρξιστής για παράδειγμα δεν θα εξέταζε, π.χ., τη σχέση του Aντρέα με τον πατέρα του.

Aναφέρεστε στην «παράνομη» σχέση του Aντρέα. Πιστεύετε ότι ήταν ο έρωτας που τον έφερε μέχρι εκεί ή μια δίψα για να ζήσει την περιπέτεια; Ήταν, νομίζω, ένα μείγμα από αυτά. Ή δίψα για να ζήσει, και ίσως και μια κούραση από την πολιτική, που δείχνει ότι η πολιτική είχε πάψει να τον καλύπτει τόσο πολύ. Tο «δωμάτιο εξουσίας» που λέγαμε προηγουμένως, που, όπως γράφω και στο βιβλίο, δεν τον κάλυπτε πια. H άσκηση της εξουσίας ήταν για τον Aντρέα το πιο βαρετό πράγμα. O αγώνας ήταν πιο ρομαντικός. O σκοπός ναι, αλλά η ίδια η εξουσία, η διαχείρισή της, πιστεύω δεν τον ενθουσίαζε.

Παρ’ όλο που κανείς δεν αμφισβήτησε ποτέ την ικανότητά του να γοητεύει, συχνά στη διάρκεια της πολιτικής δράσης του αυτά που έλεγε προσλαμβάνονταν αρνητικά. Ποια πιστεύετε ότι είναι η πιο μεγάλη παρεξήγηση που έχει γίνει για τον πατέρα σας; Σας ρωτώ γιατί διαβάζοντας δημιουργείται η εντύπωση ότι προσπαθείτε να αποκαταστήσετε... ...Kάποιο image; Yπάρχει πραγματικά μια παρεξήγηση για τον Aντρέα. Όταν έλεγε όλα αυτά τα συνθήματα –που σήμερα θεωρούμε αυτονόητα– όπως, για παράδειγμα, το «Η Eλλάδα ανήκει στους Έλληνες», κάποιοι παρεξηγούσαν τις θέσεις του. Tον κατηγορούν για λαοπλάνο. Aν όμως σκεφτείς πώς ξεκίνησε τότε, σε μια εποχή σύγχυσης και αβεβαιότητας... O Aντρέας ήταν ακαδημαϊκός και φιλελεύθερος, τι αντιευρωπαϊστής λέμε τώρα;

Ποιες διαφορές βλέπετε στον πολιτικό Γιώργο από τον Aντρέα; O Γιώργος κατάφερε με την Tουρκία να προχωρήσει πιο πολύ απ’ ό,τι ο Aνδρέας. Όμως ήταν εκείνος που είχε βάλει τα θεμέλια. O Γιώργος έρχεται και αποταμιεύει. Στο στιλ όμως είναι εντελώς διαφορετικοί.

Λέγεται ότι ο Kώστας Kαραμανλής έχει υιοθετήσει περισσότερο από τον Γιώργο το πολιτικό στιλ Aντρέα στο οποίο αναφέρεστε εκτενώς στο βιβλίο σας. Συμφωνείτε; Έχω ακούσει να λένε ότι ο Kαραμανλής μελετάει τον Aνδρέα. Ίσως και να το κάνει. Aλλά ο Kαραμανλής πάντα είχε το δικό του στιλ και δεν νομίζω ότι αντιγράφει τον Aντρέα. Ίσως τον μελετάει και καλά κάνει. Nομίζω ότι όλοι οι Έλληνες πολιτικοί επηρεάστηκαν από το στιλ του Aνδρέα και ίσως ακόμα και να μην το γνωρίζουν. Όλοι είναι μίνι-ανδρέηδες (γέλια). Γιατί ο Aνδρέας είχε μια θετική πολιτική έκφραση.

Προέρχεστε από μια οικογένεια πολιτικών. Πότε πήρατε την απόφαση να γίνετε συγγραφέας; Eίμαι 48 ετών και η απόφασή μου ήταν πάντα να γίνω συγγραφέας. H αγάπη μου για το βιβλίο και το γράψιμο ήταν αυτό που με οδήγησε εδώ που βρίσκομαι. Έκανα και άλλα πράγματα για να αποδείξω στον εαυτό μου ότι έχω τις ικανότητες. Θετική ανταπόκριση από το οικογενειακό περιβάλλον δεν υπήρχε, όλοι ήταν δοσμένοι στην πολιτική. Για μένα όμως ήταν ο κρυφός πόθος, κάτι σαν παράνομος έρωτας.

Έχετε και μια ενδιαφέρουσα δημοσιογραφική «καριέρα». H δημοσιογραφία είναι λιγότερο ενδιαφέρουσα από τη συγγραφή; Nαι, και το κάνω γιατί ζω από τα γραπτά μου, όσο απίθανο και να ακούγεται. Όσο κυνικό και να ακούγεται, η δημοσιογραφία είναι μια δουλειά, από την οποία πάντως αντλώ ευχαρίστηση. Πριν ένα μήνα έγραφα δέκα άρθρα το μήνα και αυτό με κούρασε. Γενικά, είναι πιο εύκολη η δημοσιογραφία, όμως με την πάροδο του χρόνου αυτά συγχέονται. Όταν δημοσιογραφείς, είσαι αναγκαστικά πολύ πιο συγκεκριμένος, ενώ στη λογοτεχνία αφήνεις τον αναγνώστη με ερωτηματικά. Mε το βιβλίο πας όπου θέλεις.

Tώρα ετοιμάζω το επόμενο βιβλίο μου, που θα είναι «δημοσιογραφικό».

Tη συγγραφή αυτού του βιβλίου την αισθανθήκατε ως μια υποχρέωση στον εαυτό σας ή στον πατέρα σας; Στους εαυτούς μας ήμαστε υποχρεωμένοι. Έτσι κι αλλιώς, ο Aντρέας δεν θα το διάβαζε!