Η Λένια Ζαφειροπούλου θα εμφανιστεί στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών σε ένα ρεσιτάλ που συνδυάζει τη μουσική του Μπέντζαμιν Μπρίτεν με εκείνη του Χούγκο Βολφ
Η Λένια Ζαφειροπούλου, η mezzo-soprano που όλοι θαυμάσαμε το καλοκαίρι στον ρόλο του ραψωδού στην παράσταση «ζ-η-θ-ο ξένος» του Μιχαήλ Μαρμαρινού, θα δώσει ένα ρεσιτάλ στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, σε ένα πρόγραμμα που συνδυάζει κομμάτια του Μπέντζαμιν Μπρίτεν και του Χούγκο Βολφ. Με λαμπρή καριέρα στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, η λυρική τραγουδίστρια μάς μίλησε τόσο για το πρόγραμμα της βραδιάς στο Μέγαρο, όσο και για τα λογοτεχνικά και ποιητικά της έργα, τις μεταφράσεις της, το πώς ξεκίνησε να ασχολείται με τη μουσική, αλλά και ποια είναι τα επόμενα σχέδιά της.
Συνέντευξη με τη Λένια Ζαφειροπούλου για την εμφάνισή της στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών στη βραδιά με τίτλο «Benjamin Britten - Hugo Wolf: Ύπαρξη και Χιούμορ»
Το πρόγραμμα της βραδιάς στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών συνδέεει τη μουσική με την ποίηση. Πώς αναδεικνύει το ένα το άλλο; Πώς έρχεται η ανθρώπινη φωνή να μεταφέρει μηνύματα και συναισθήματα; Η αρχική μου ιδέα ήταν αυτή τη φορά να παρουσιάσω στο αθηναϊκό κοινό κάτι που έχει σπάνια την ευκαιρία να ακούσει ζωντανά. Τα Λόγια του Χειμώνα, τα Winter Words του Μπέντζαμιν Μπρίτεν πάνω σε στίχους του Τόμας Χάρντι, είναι ο κύκλος του που πάντα μου ασκούσε τη μεγαλύτερη γοητεία. Τηρεί μια απαράμιλλη ισορροπία μεταξύ νόησης και σωματικότητας. Είναι μουσική περίτεχνη και ασύλληπτα λεπτοδουλεμένη κι όμως δεν χάνει ποτέ την δίοδο προς την συγκίνηση. Όταν αρχίζεις να αποστηθίζεις αυτή την παρτιτούρα πιστεύεις πως θα τα βρεις σκούρα. Και ξάφνου, μόλις ανακαλύπτεις με πόσο φυσική χειρονομία έχει γίνει αυτή η μουσική, δεν έχεις παρά να κινήσεις και το δικό σου σώμα, την αναπνοή και τη σκέψη σου πάνω σ’ αυτή τη ροή και αμέσως η σκέψη του Μπρίττεν εγγράφεται μέσα σου. Αυτό βέβαια οφείλεται και στο ότι και ο ίδιος ήταν αστραφτερά σπουδαίος πιανίστας.
Όταν τον ακούς να παίζει ο ίδιος τα τραγούδια, καταλαβαίνεις πως είναι όλα προϊόν της αλάνθαστης χειρονομίας του που μεταφράζει την ιδέα σε κίνηση και μοτίβο. Αποφάσισα λοιπόν για τον Μπρίττεν και ύστερα άρχισα να σπάω το κεφάλι μου τι θα ταίριαζε δίπλα του. Και βρήκα ότι ο Χούγκο Βολφ, σ’ αυτά ειδικά τα τραγούδια σε ποίηση Έντουαρντ Μέρικε έχει πολλές συγγένειες με τον Μπρίττεν. Είναι κι αυτή μια μουσική άκρως περίτεχνη που σκύβει με στοργή πάνω απ’ τον ποιητή και τον μεταφράζει ιδιοφυώς και ευφάνταστα σε μουσική γλώσσα. Και παρόλη τη δεξιοτεχνία του, κατορθώνει να μην ακούγεται ποτέ η μουσική του εγκεφαλική, βγαλμένη στο γραφείο. Η χειρονομία του είναι κι εδώ όχι απλώς φυσική, αλλά συχνά σε παρασύρει κι εσένα σαν φυσικό φαινόμενο, σαν άνεμος ή σαν παλίρροια, σαν γλυκιά νωχελική νάρκη στα στοχαστικά τραγούδια ή σαν λαίλαπα στα δραματικά. Σε σημείο που βλέπεις στις πρόβες πως πρέπει να ξεφύγεις από τη μέθη στην οποία σε παρασύρει και να μετρήσεις και πάλι συνετά τις δυνάμεις σου.
Με τον πιανίστα Θοδωρή Τζοβανάκη έχετε ξανασυνεργαστεί πολλές φορές. Πώς δουλέψατε τώρα; Ξέρετε, στα ρεσιτάλ τραγουδιού πολύ συχνά το ρεπερτόριο το διαλέγει ο τραγουδιστής. Γιατί αυτός ξέρει τι ακριβώς αντέχει το σώμα του και για πόση ώρα. Και ποιας μουσικής μπορεί να γίνει καλός πρεσβευτής με αυτό το μοναδικό όργανο που είναι το σώμα και η φωνή του. (Το «μοναδικό» εδώ το εννοώ όχι αξιολογικά αλλά με την κυριολεκτική του έννοια: πως δεν υπάρχει δεύτερο πανομοιότυπο τέτοιο όργανο κι ας κατατάσσουμε τις φωνές σε πολλές κατηγορίες και υποκατηγορίες.) Άρα ο πιανίστας συχνά το παίρνει δοτό το ρεπερτόριο παρόλο που στη μουσική δωματίου μόνο συνοδό δεν μπορείς να τον πεις.
Ο ρόλος του πιάνου είναι εδώ ισότιμος με της φωνής. Και σε συνθέτες που υπήρξαν οι ίδιοι μεγάλοι πιανίστες όπως οι δικοί μας, να μη σας πω ότι σε κάποια τραγούδια αισθάνομαι εγώ συνοδός του πιάνου. Ιδίως στον Βολφ είναι κάποτε σαν να παίζουμε ένα μίνι κονσέρτο για πιάνο με ποιητική αφήγηση από πάνω. Πόσο χάρηκα λοιπόν όταν είδα ότι το μενού που είχα διαλέξει όχι μόνο άρεσε στον Θοδωρή αλλά ταίριαζε και τρομερά στη μουσική σκέψη και τον ήχο του.
Δουλεύουμε τέλεια μαζί, ο Θοδωρής είναι μουσικός που νοιάζεται να αποκρυπτογραφήσει την πρόθεση του συνθέτη και να την πρεσβεύσει επί σκηνής. Κάνουμε πρόβες με πολλή λεπτομέρεια, όπως την απαιτούν αυτά τα λεπτοδουλεμένα έργα. Αλλά ο Θοδωρής, ως σολίστας που είναι κατά τα άλλα, έχει και τα πρωταθλητικά του αντανακλαστικά που μας δίνουν την απαραίτητη φόρα στα κομμάτια με τις δραματικές αφηγήσεις.
Είστε λογοτέχνης και λυρική τραγουδίστρια. Πώς μοιράζετε τον χρόνο σας ανάμεσα στις συναυλίες και τη συγγραφή, δεδομένου ότι και τα δυο απαιτούν πολύ χρόνο, συγκέντρωση και προετοιμασία. Η αλήθεια είναι ότι δύσκολα μπορώ να τα συνδυάσω αυτά τα δύο μέσα στην ίδια μέρα. Φαίνεται πως βρίσκονται σε διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου - ίσως τολμώ να πω και της ψυχής. Η ερμηνεία της κλασικής παρτιτούρας απαιτεί ένα άγρυπνο μάτι μέσα σου που διαρκώς περιφρουρεί την ισορροπία ανάμεσα στην πειθαρχία και την ελευθερία σου, ανάμεσα στον έλεγχο και το ρίσκο. Ύστερα εδώ πρόκειται για μια σκηνική πράξη. Στη σκηνή δεν είσαι το έργο τέχνης αλλά πράττεις το έργο τέχνης. Αυτό σημαίνει πως οι ιδιωτικές σου συγκινήσεις δεν αφορούν κανέναν επί σκηνής. Είσαι σαν καπετάνιος που έχεις φορτώσει το κοινό σε ένα πλοίο και το πηγαίνεις. Απλώς, αν υποθέσουμε ότι αξίζεις κάτι, δεν το πηγαίνεις σε δρομολόγιο της γραμμής αλλά σε περιπέτεια. Ιδανικά επί σκηνής καλείσαι να αποκλίνεις λίγο ή και πολύ από τον χάρτη που κατάρτισες στις πρόβες.
Δεν παύεις όμως να είσαι καπετάνιος, το πλοίο πρέπει να κυβερνηθεί και οι άνθρωποι να φθάσουν κάπου. Στη λογοτεχνία κάνεις άλλη δουλειά, μάλλον πιο δύσκολη, μια που φτιάχνεις κάτι εκ του μηδενός. Εδώ (και αυτό είναι δύσκολο όταν καταγίνεσαι με την κλασική μουσική από μικρό παιδί κι έχεις μάθει την πειθαρχία της), εδώ πρέπει να ξαναμάθεις να μην λογοκρίνεις τον εαυτό σου την ώρα που εφευρίσκει κάτι και να μην προσπαθείς να ελέγξεις τον καρπό την ώρα που γεννιέται. Αλλιώς το χέρι σου δεν θα βουτήξει ποτέ βαθιά μέσα σου και το βλέμμα σου δεν θα επισκεφτεί ποτέ όλα τα δωμάτια του εαυτού σου.
Στην λογοτεχνία δεν είσαι καπετάνιος, είσαι μάλλον δύτης και κολυμβητής. Και το έργο που φτιάχνεις είναι σαν να φτιάχνεις σχεδία. Ή πλοιάριο. Σήμερα που όλος ο ασκητισμός του Μοντερνισμού έχει πάει περίπατο και που όλοι φλερτάρουμε με την ιδέα της φήμης και του μεγάλου κοινού, το δύσκολο είναι να μην ασχολείσαι καθόλου με το αν το σκάφος που φτιάχνεις θα χωρέσει έναν, δύο ή δέκα επιβάτες ή μήπως και πλήθη κόσμου; Δεν θα μας έβλαπτε καθόλου μια ματιά στους μοντερνιστές που θα περιφρονούσαν τις εναγώνιες προσπάθειές μας σήμερα να γίνουμε παντού ορατοί και να αρέσουμε σε όλους.
Η τελευταία σας ποιητική συλλογή έχει τον τίτλο «Φύση μισή – τα χειρόγραφα από το σπίτι του λόφου» και κυκλοφορεί απ’ τις Εκδόσεις Πόλις. Ένα απ’ τα θέματά του είναι το γυναικείο σώμα και η ελευθερία της γυναικείας φύσης. Θεωρείτε πως σήμερα οι γυναίκες αντιμετωπίζονται ακόμα διαφορετικά στην κοινωνία σε σχέση με τους άντρες, λόγω της πατριαρχίας που επικράτησε ανά τους αιώνες; Κανέναν και καμιά νομίζω δεν θα βρείτε που θα σας πει πως η ισότητα έχει επιτευχθεί πλήρως. Εντωμεταξύ σήμερα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι ο φεμινισμός απειλείται στα σοβαρά από τα παγκόσμια κινήματα του λαϊκισμού, κυρίως βέβαια του ακροδεξιού λαϊκισμού, που θέλει να ξαναλανσάρει τους παραδοσιακούς ρόλους των φύλων και να στρέψει και πάλι την κοινωνία προς την βία και τα έμφυλα κλισέ.
Βάλτε μαζί και την ασύλληπτα επιθετική βιομηχανία των cosmetics και της διορθωτικής ιατρικής που θέλουν να ξαναπείσουν τις γυναίκες ότι χωρίς διακοσμητική πανοπλία και επιδιορθώσεις, για να πλησιάσουν κάποιο υποτιθέμενο ιδεώδες ή για να σβήσουν τα ίχνη του χρόνου, δεν μπορούν να σταθούν πλάι στους άνδρες. Καταλαβαίνετε πως αυτό υποβάλλει στα κορίτσια και στις γυναίκες την ιδέα πως η προσωπικότητά τους είναι λειψή. Και πέραν αυτού, είναι σαν να απαγορεύει την εικόνα της γηραιάς γυναίκας στον δημόσιο χώρο. Σαν να μην υπάρχει πλέον θέση ή λειτουργικός ρόλος γι’ αυτήν. Σαν κάθε γυναίκα που δεν μπορεί πια να είναι φορέας του κάλλους ή της νεανικότητας, να οφείλει να γίνει αόρατη.
Κάνετε μεταφράσεις λογοτεχνικών έργων. Πώς επιλέγετε τα βιβλία που μεταφράζετε; Είναι η μετάφραση ανάλογη με τη μουσική ερμηνεία των τραγουδιών; Με ένα τρόπο ναι, μια που το πρωτότυπο κείμενο όπως και η παρτιτούρα περνά για να μεταφραστεί από τον νου στο σώμα μου. Όπως ερμηνεύω τις γραπτές νότες με τη φωνή και την αναπνοή μου, έτσι και το ξένο κείμενο, περνώντας μέσα από τη δική μου γλώσσα, τη δική μου αίσθηση του ρυθμού και το δικό μου γούστο, γίνεται νέος ήχος και νέο, συγγενές αλλά ποτέ ταυτόσημο νόημα στη μητρική μου γλώσσα.
Συνεχίζετε τις ραδιοφωνικές σας εκπομπές στο Τρίτο Πρόγραμμα; Πώς συνδέετε μουσική και λογοτεχνία στις εκπομπές σας; Στις εκπομπές αυτές μου αρέσει να εξερευνώ πώς μια ιδέα, ένα αφήγημα, ένα μοτίβο ταξιδεύει ανάμεσα στις τέχνες ή μέσα στους αιώνες. Θέλω να καταδείξω πόσο δάνεια ήταν και είναι πάντα η τέχνη. Πόσο ψέμα είναι η παρθενογένεση της υποτιθέμενης μοναχικής μεγαλοφυΐας. Πόσο μυστηριωδώς και ανεξήγητα ταξιδεύουν τα υπόγεια ρεύματα στην Ιστορία της ανθρώπινης σκέψης. Και πόσο άμεσα θα κατέρρεαν όλοι οι φράχτες όλων των συνόρων αν ζούσαμε όπως κάνουμε τέχνη. Όπως τραγουδάμε ή παίζουμε ή όπως αφήνουμε άλλους λαούς να οικειοποιούνται, να αλλάζουν και να αφηγούνται τα παραμύθια μας σαν δικά τους. Στο έργο μου Φύση Μισή, βασίστηκα σε ένα μύθο που τον διάβασα σε βιβλίο σουηδικό, μέχρι που είδα ότι παραλλαγές του βρίσκεις από τη Μεσόγειο μέχρι τους Ινουίτ του Καναδά.
Ποτέ δεν μου αρκούσε η πραγματικότητα, ποτέ δεν μου αρκούσε το παρόν και ο εαυτός μου μέσα σ’ αυτό. Όπως κάνουν συχνά τα παιδιά και οι νέοι, την κλασική τέχνη τη χρησιμοποίησα αρχικά ως χρονομηχανή. Ως όχημα για να ταξιδεύω σε περασμένες εποχές και καταποντισμένους κόσμους. Ή ως στολή για να ενδύομαι ξένες ταυτότητες. Ύστερα χώθηκα για τα καλά μέσα στην τέχνη και δεν ξαναβγήκα από ‘κει μέσα.
Πώς αποφασίσατε να σπουδάσετε μουσική, όπερα και να αφιερωθείτε στο λυρικό τραγούδι; Ήταν η μουσική παρούσα πάντα στη ζωή σας; Είχατε κάποια ερεθίσματα από το οικογενειακό σας περιβάλλον που σας ώθησαν σε αυτήν την κατεύθυνση; Όταν ήμουν παιδί, η μουσική παρέα των γονιών μου βρισκόταν στο σαλόνι μας σχεδόν κάθε βράδυ. Όποιος είναι στην ηλικία μου και πάνω ξέρει πόσο ανοιχτά ήταν τα σπίτια τη δεκαετία του ’80 και του ’90. Όλοι αυτοί όχι μόνο με επηρέασαν αλλά έδωσαν και καλές συμβουλές για τη μουσική μου παιδεία. Είχα όμως και δική μου έμφυτη κλίση προς την τέχνη από μικρό παιδί.
Ποτέ δεν μου αρκούσε η πραγματικότητα, ποτέ δεν μου αρκούσε το παρόν και ο εαυτός μου μέσα σ’ αυτό. Όπως κάνουν συχνά τα παιδιά και οι νέοι, την κλασική τέχνη τη χρησιμοποίησα αρχικά ως χρονομηχανή. Ως όχημα για να ταξιδεύω σε περασμένες εποχές και καταποντισμένους κόσμους. Ή ως στολή για να ενδύομαι ξένες ταυτότητες. Ύστερα χώθηκα για τα καλά μέσα στην τέχνη και δεν ξαναβγήκα από ‘κει μέσα.
Υπάρχουν στιγμές στην καριέρα σας που αναπολείτε με υπερηφάνεια; Και ποια είναι τα επόμενα σχέδιά σας; Η υπερηφάνεια ίσως και να μην είναι η κατάλληλη λέξη, όχι επειδή είμαι ιδιαιτέρως σεμνή, αλλά μάλλον γιατί η υπερηφάνεια προϋποθέτει πως είσαι καλύτερος από κάποιον άλλον, όπως ας πούμε στον αθλητισμό. Στην τέχνη δεν είμαστε καλύτεροι και χειρότεροι, είμαστε μόνο διαφορετικοί. Υπερηφάνεια δεν έχω, έχω όμως χαρά που κάποια πράγματα πέτυχαν: το ότι ίσως έχω κάτι ενδιαφέρον να πω πάνω σε μεγάλα έργα όπως οι κύκλοι του Σούμπερτ ή του Σούμαν.
Ή το ότι γεννήθηκαν πρότζεκτς που συνδύαζαν τις τέχνες, όπως το ρεσιτάλ με βίντεο Transit Songs που κάναμε με τον πιανίστα Αντρέι Χόβριν στο Φεστιβάλ Αθηνών ή οι μουσικοχορευτικές παραστάσεις που στήσαμε με τον χορογράφο Τάσο Καραχάλιο στην Λυρική σκηνή. Ή και ο μουσικοθεατρικός ρόλος του Δημόδοκου στην παράσταση «ζ, η, θ- Ο ξένος» πέρυσι στην Επίδαυρο, παραγωγή του ΚΘΒΕ σε σκηνοθεσία Μιχαήλ Μαρμαρινού. Μετά τη βραδιά στις 15 Ιανουαρίου στο Μέγαρο μουσικής έχω μέσα στη χρονιά και άλλα ρεσιτάλ, στο Ωδείο Αθηνών και στο μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης και ύστερα έρχονται τα θερινά φεστιβάλ.
Ένα πορτρέτο του Διονύση Σαββόπουλου και μιας ολόκληρης εποχής σε σκηνοθεσία Αντρέα Λουκάκου και Αλέξη Κυριτσόπουλου, με αφηγητή τον Παύλο Τσίμα στην τηλεόραση του ΣΚΑΪ
12°
