Academic Startup Packages για τους νέους πανεπιστημιακούς - Τι είναι και γιατί μπορεί να αλλάξει το τοπίο της έρευνας
Στην Ελλάδα, ένας νέος καθηγητής πανεπιστημίου ή ερευνητής συχνά ξεκινά από το μηδέν χωρίς εργαστήριο, χωρίς προσωπικό, χωρίς βασικό εξοπλισμό εργαστηρίου. Περνούν συνήθως δύο ή τρία χρόνια έως ότου κατορθώσει να εξασφαλίσει εξωτερική χρηματοδότηση, συχνά μέσω ευρωπαϊκών προγραμμάτων, για να μπορέσει πραγματικά να ξεκινήσει την έρευνά του. Στο διάστημα αυτό, η δυναμική και το ενδιαφέρον πολλών νέων επιστημόνων εξαντλούνται μέσα στη γραφειοκρατία και την αβεβαιότητα.
Αυτός είναι ίσως ο πιο υποτιμημένος λόγος για τον οποίο η Ελλάδα δυσκολεύεται να προσελκύσει ή να κρατήσει ταλαντούχους ερευνητές που είτε έχουν σπουδάσει στην Ελλάδα είτε έχουν σπουδάσει στο εξωτερικό και επιστρέφουν. Για να αντιμετωπιστεί αυτό το φαινόμενο τα πανεπιστήμια των Ηνωμένων Πολιτειών αλλά και της Ευρώπης προχώρησαν στη θεσμοθέτηση των “Academic startup packages” για όλους τους νεοδιόριστους πανεπιστημιακούς και ερευνητές όπου κάθε νέος καθηγητής ή ερευνητής βαθμίδας λαμβάνει μια αρχική (startup) χρηματοδότηση μέσω του πανεπιστημίου για να συγκροτήσει την ερευνητική του ομάδα και να ξεκινήσει άμεσα την παραγωγή έργου.
Ένα εργαλείο που συνδυάζει την αποδοτικότητα με την αξιοκρατία
Η φιλοσοφία του μέτρου είναι πολύ απλή να δοθεί σε κάθε ερευνητή μια σχετικά μικρή (συγκριτικά με τα συνήθη κόστη της έρευνας) χρηματοδότηση που επιτρέπει τη γρήγορη δημιουργία ανεξάρτητης ομάδας, την πρόσληψη υποψηφίων διδακτόρων και μεταδιδακτόρων, την αγορά εξοπλισμού και την κάλυψη βασικών αναγκών. Το μέτρο δεν υποκαθιστά την εξωτερική χρηματοδότηση, αλλά λειτουργεί ως «γέφυρα» που θα επιτρέπει στον νέο καθηγητή να υποβάλει ανταγωνιστικές προτάσεις στο Horizon Europe ή το ΕΛΙΔΕΚ.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι οι πανεπιστημιακοί που έλαβαν startup packages εξασφαλίζουν εξωτερική χρηματοδότηση 2 με 3 φορές γρηγορότερα και ως επί το πλείστον ιδρύουν επιστημονικές ομάδες με καλύτερη διασύνδεση με τη βιομηχανία και τις τεχνολογικές εφαρμογές. Στο ελληνικό πλαίσιο, ένα τέτοιο μέτρο θα μπορούσε να αυξήσει δραματικά τη συμμετοχή των ΑΕΙ σε ευρωπαϊκά έργα και να ενισχύσει την ερευνητική τους αυτονομία.
Τα πακέτα εκκίνησης, όπως ίσως μπορούν να ονομαστούν τα startup packages στα ελληνικά, δεν αφορούν μόνο τις θετικές επιστήμες αλλά και τις κοινωνικές. Τέτοια πακέτα θα μπορούσαν να έχουν μία τριμερή διάρθρωση π.χ. 75,000€ για θεωρητικά, κοινωνικά και υπολογιστικά πεδία (“dry fields”), 120,000€ για κλάδους μηχανικών, πληροφορικής και ρομποτικής και 200,000 € για εργαστηριακές και πειραματικές επιστήμες (“wet labs”).
Οι δαπάνες θα μπορούσαν να καλύπτουν το προσωπικό (μέχρι 60 %), τον εξοπλισμό, άδειες λογισμικού, καθώς και έξοδα κατοχύρωσης πατεντών ή pre-seed για spin-offs. Η χρηματοδότηση, ακολουθώντας τις διεθνείς πρακτικές, θα εκταμιεύεται σε δύο φάσεις, 70 % αμέσως μετά τον διορισμό και 30 % μετά από έναν χρόνο βάσει συγκεκριμένων δεικτών απόδοσης, όπως δημοσιεύσεις, υποβολή προτάσεων και συνεργασίες με τη βιομηχανία.
Βεβαίως, το πρόγραμμα θα πρέπει να υλοποιηθεί από έναν Ανεξάρτητο Φορέα Έρευνας και Καινοτομίας, με διεθνείς κριτές και σταθερό κύκλο υποβολής αιτήσεων ετησίως. Η διαφάνεια εδώ είναι καθοριστικός παράγοντας.
Μια τέτοια μεταρρύθμιση αποτελεί μια μικρή επένδυση στο παρόν αλλά μπορεί να έχει πολλαπλασιαστικά αποτελέσματα στο άμεσο μέλλον. Ένας απλός υπολογισμός δείχνει ότι κάθε χρόνο διορίζονται περίπου 400 νέοι καθηγητές στα Ελληνικά πανεπιστήμια, το συνολικό κόστος θα ανέρχεται σε περίπου 56 εκατ. ευρώ ετησίως – ποσό μικρότερο από το 0,05 % του ΑΕΠ και αμελητέο σε σχέση με τα δυνητικά οφέλη. Με την εύρεση ιδιωτικών και ευρωπαϊκών πόρων (μέσω ΕΛΚΕ, περιφερειακών προγραμμάτων ή βιομηχανικών συνεργασιών), το πραγματικό δημοσιονομικό κόστος θα μπορούσε να μειωθεί κατά 30 με 40%. Ένα τέτοιο μέτρο θα απέδιδε σε βάθος τριετίας και θα είχε ως άμεσα αποτελέσματα την αύξηση της ερευνητικής παραγωγής, την ενίσχυση του οικοσυστήματος των spin-offs, την αύξηση των φορολογικών εσόδων από την καινοτομία. Πρόκειται για «χαμηλού ρίσκου και υψηλής απόδοσης μεταρρύθμιση» που μπορεί να εφαρμοστεί σχεδόν άμεσα, χωρίς σύνθετες θεσμικές αλλαγές.
Μια πολιτική επιλογή με συμβολισμό
Πέρα από τα οικονομικά, η καθιέρωση ενός τέτοιου μηχανισμού θα έστελνε ισχυρό μήνυμα στην διεθνή ακαδημαϊκή κοινότητα ότι η χώρα επιλέγει να επενδύσει στην αριστεία, στην αξιοκρατία και στη νέα γενιά ερευνητών. Σε μια εποχή όπου οι Ηνωμένες Πολιτείες περιορίζουν τη χρηματοδότηση της έρευνας σε διάφορα αντικείμενα, η Ελλάδα έχει την ευκαιρία να τοποθετηθεί με αυτοπεποίθηση στον ευρωπαϊκό χάρτη των χωρών που προσελκύουν και δεν εξάγουν ταλέντο. Αρκεί να προσφέρει στους νέους πανεπιστημιακούς της τα απαραίτητα εργαλεία για να ξεκινήσουν.
13°
