Το αφήγημα πρέπει να γραφτεί από εμάς τους Ευρωπαίους

Διάσκεψη για τη διεθνή Ασφάλεια στο Μόναχο, Φεβρουάριος 2025

Οι παριστάμενοι της διάσκεψης που παρακολουθούν την ομιλία του Αντιπροέδρου των ΗΠΑ, Τζέι Ντι Βανς, έχουν σοκαριστεί από την ωμότητα των λεγομένων του. Είναι οι πρώτες εβδομάδες της επιστροφής Τραμπ στον Λευκό Οίκο και η νέα αμερικανική διοίκηση θέλει να δείξει στον υπόλοιπο κόσμο ότι «αυτά που ξέρατε τελείωσαν».

Ο Βανς, με όρους διπλωματικού χουλιγκανισμού, απευθύνει κάλεσμα υποταγής στον υπόλοιπο κόσμο, επικαλούμενος απλά τη ρητορική της ωμής ισχύος. Καμία αξία, κανένα ιδανικό, κανένα θεωρητικό βάθος και συγκρότηση.

Η ειρωνεία ήταν ότι οι απολογητές του τραμπισμού ανά τον κόσμο αλλά και εδώ στην Ελλάδα προσπάθησαν να βρουν αντιστοιχίες στη θεωρία του ρεαλισμού όσον αφορά στις διεθνείς σχέσεις, και τον Θουκυδίδη όσον αφορά στην ιστορία.

Έγινε της μόδας ο περίφημος διάλογος των Αθηναίων και των Μηλίων και το κατά πόσο θεωρείται δικαίωμα του ισχυρού να επιβάλλει στον αδύναμο τη βούλησή του, να εξοικειωθεί ο τελευταίος με την ήττα και τη συντριβή, αποδεχόμενος αδιαμαρτύρητα τη μοίρα του για να εξασφαλίσει την επιβίωση και όχι τον αφανισμό του.

Είναι εξαιρετικά αμφίβολο κατά πόσο ο Βανς είχε κάτι από όλα αυτά στο μυαλό του. Από τα χείλη του έβγαιναν λέξεις που απλώς ήθελαν να επικοινωνήσουν στη διεθνή κοινότητα ότι ο αμερικανικός λαός αποφάσισε δημοκρατικά την επιστροφή Τραμπ στον Λευκό Οίκο και για κάποιο λόγο πρέπει όλοι εμείς να τη δεχθούμε, ως μία ρεβάνς απέναντι σε έναν τεχνητά κατασκευασμένο αντίπαλο.

Δύσκολα μπορεί να ξεχάσει κανείς την αποστροφή του Γενικού Γραμματέα του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε ότι «ο μπαμπάς επέστρεψε σπίτι». Όμως τότε τα λόγια προηγούνταν των πράξεων. Δεν είχε καν προηγηθεί η πρώτη τραυματική επίσκεψη του προέδρου της Ουκρανίας Βολοντίμιρ Ζελένσκι στον Λευκό Οίκο, όπου σε ζωντανή τηλεοπτική μετάδοση ο Πρόεδρος Τραμπ, επικουρούμενος από τον Βανς, άσκησε ένα πρωτοφανές μπούλινγκ σε βάρος του αμυνόμενου της ρωσικής εισβολής, κατηγορώντας τον επί της ουσίας ότι εκείνος ευθύνεται για το ότι ο πόλεμος συνεχίζεται, ενοχοποιώντας και περιγελώντας την ηρωική αντίσταση των Ουκρανών.

Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου, Φεβρουάριος 2026

Αντί του Βανς, στις εργασίες της διάσκεψης παρίσταται ο Αμερικανός Υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο. Η δική του ομιλία απέχει κατά πολύ από την αντίστοιχη του Βανς έναν χρόνο πριν.

Ο τόνος του είναι περισσότερο ήπιος, η ρητορική της ωμής ισχύος έχει αμβλυνθεί, με τον Ρούμπιο να ομολογεί ότι κάτι συνδέει τις ΗΠΑ με τον υπόλοιπο κόσμο· και δεν είναι οι δεσμοί της υποταγής, αλλά εκείνοι των εταιρικών μεριδίων στη νέα διεθνή τάξη που αναδύεται, στην οποία  οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να κατέχουν συντριπτικά το πλειοψηφικό πακέτο και μπορούν να αποφασίζουν όπως θέλουν για τη στρατηγική και τους στόχους της εταιρείας.

Ο Ρούμπιο με τη σειρά του μας λέει «ξεχάσετε τον κόσμο που ξέρατε», αλλά με περισσότερη διπλωματία, σε μια προσπάθεια επιβεβαίωσης για την ορθότητα των πεπραγμένων της κυβέρνησης Τραμπ στον χρόνο που μεσολάβησε. Οι λέξεις προσπαθούσαν να γεφυρώσουν το χάσμα με τα γεγονότα. Κι αυτά δεν ήταν λίγα: η εύθραυστη εκεχειρία στη Γάζα, χωρίς ποτέ να αναγνωριστούν οι γενοκτονικές πολιτικές Νετανιάχου σε βάρος των Παλαιστινίων, η προσγείωση στο μέτωπο της Ουκρανίας και τα παιχνίδια πείσματος με τον Πούτιν, η παραβίαση του διεθνούς δικαίου με την απαγωγή Μαδούρο από τη Βενεζουέλα και η επιβολή ενός καθεστώτος ηγεμονικής επιτήρησης, η προσπάθεια επιθετικής εξαγοράς της Γροιλανδίας και, τέλος, η πολεμική σύρραξη με το Ιράν η οποία ακολούθησε, συνοψίζουν ότι η Αμερική αποτελεί τον μεγαλύτερο αμφισβητία της μεταπολεμικής διευθέτησης που η ίδια θέσπισε.

Και η Ευρώπη; Είναι το ερώτημα που συνεχώς ανακύπτει μετά από κάθε παρόμοια ανάλυση. Υπάρχουν φωνές που λένε συνεχώς ότι η «Ευρώπη είναι αδύναμη, η Ευρώπη τελείωσε, τρέξτε να σωθείτε».

Ευτυχώς όμως δεν υπάρχει και η αντίθετη πεποίθηση, ότι τα πράγματα πηγαίνουν καλά και η Ευρώπη μπορεί να συνεχίσει το ταξίδι της, διεκπεραιώνοντας κατά τρόπο μακάριο τις πολύπλοκες και πολύχρονες εσωτερικές διαδικασίες διαμοιρασμού πόρων και μικροεξουσιών. Πλέον υπάρχει η αίσθηση του επείγοντος και οι Ευρωπαίοι προσπαθούν να βρουν το δικό τους μονοπάτι χειραφέτησης, στην ενέργεια, στην ασφάλεια, στα ψηφιακά δεδομένα και την τεχνητή νοημοσύνη.

Χωρίς ωστόσο να υπάρχει στον πυρήνα της η ατμομηχανή του γαλλογερμανικού άξονα. Μερτς και Μακρόν δεν είναι Κολ και Μιτεράν, παρά τις επανειλημμένες προσπάθειες του τελευταίου να τον θυμίσει, όχι προφανώς ιδεολογικά αλλά από πλευράς ηγετικότητας.

Και η ευρωπαϊκή γραφειοκρατία, όπως εκφράζεται κυρίως στο πρόσωπο της Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα Φον Ντεν Λάιεν, προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα σε καλογραμμένες φιλόδοξες διακηρύξεις και φτωχά παραδοτέα.

Ναι, η Ευρώπη φαίνεται να έχει πάρει απόφαση ότι επιθυμεί την αυτονομία, ότι θέλει κατά κάποιο τρόπο να ορθώσει ανάστημα. Αλλά πάσχει να ορθώσει αφήγημα. Το οποίο δεν ειπώθηκε από τα χείλη κανενός ευρωπαίου αξιωματούχου.

Έπρεπε να έρθει ο Καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ από το Νταβός της Ελβετίας στις 20 Ιανουαρίου για να δώσει ελπίδα μέσα από έναν μετρημένο και άρτιο λόγο που ενέπνευσε εκείνους που έψαχναν διέξοδο και σημείο αναφοράς απέναντι στην επέλαση ενός ανεξέλεγκτου τραμπισμού.

Ήταν νωπά τα γεγονότα από τη δολοφονία της 37χρονης Ρενέ Γκουντ από τα Τάγματα Εφόδου του Τραμπ στη Μινεσότα των ΗΠΑ, την οποία ακολούθησε η δολοφονία του Αλεξ Πρέτι δύο εβδομάδες μετά στον ίδιο τόπο του εγκλήματος από τους ίδιους θύτες. Ο Κάρνεϊ στην ομιλία του υπενθύμισε ότι οι αξίες μπορούν ακόμη να ορίσουν τον κόσμο, συνοδευόμενες από τον αναγκαίο ρεαλισμό που απαιτούν οι νέες συνθήκες. Αξίες όμως που δεν θα έχουν ως στόχο την κολακεία του ισχυρού ή δεν θα επιφυλάσσει στους αδύναμους τον ρόλο του ντεκόρ στα ντηλ των ισχυρών αυτής της γης με όπλο την παγκοσμιοποίηση του κεφάλαιο και τη στρατιωτική ισχύ.

Η ομιλία Κάρνεϊ ήταν ένα καμπανάκι αφύπνισης και για εμάς τους Ευρωπαίους, οι οποίοι πρέπει να κάνουν κάτι περισσότερο από το να έρχονται εκ των υστέρων να τοποθετούνται για το αν θα ακολουθήσουν ή θα αψηφήσουν τους κανόνες που ορίζουν άλλοι. Δεν πρέπει να εφησυχαστούν από τις διαβεβαιώσεις δημοκρατικών ηγετών που έδωσαν το «παρών» στο Μόναχο, όπως ο κυβερνήτης Γκάβιν Νιούσομ και το μέλος της Βουλής των Αντιπροσώπων Αλεξάνδρα Οκάσιο Κορτέζ.

Όχι, ο κόσμος δεν ζει ένα κακό όνειρο το οποίο θα τελειώσει μόλις φύγει ο Τραμπ από τον Λευκό Οίκο το 2028. Ούτε ο τραμπισμός θα εξαφανιστεί με την αλλαγή ενοίκου στον Λευκό Οίκο. Το παράδειγμα της πρόσκαιρης ανακούφισης της προεδρίας Μπάιντεν είναι πρόσφατο.

Εμείς οι Ευρωπαίοι δεν μπορούμε να περιμένουμε πρώτα να μας ανακοινωθεί ότι ο κόσμος άλλαξε και έπειτα να δώσουμε τον αγώνα της προσαρμογής, ασθμαίνοντας να ακολουθήσουμε τα κέφια αυταρχικών ηγετών που βλέπουν τον κόσμο ως παιχνίδι. Πρέπει να αλλάξουμε εμείς τον κόσμο μέσα από το παράδειγμά μας, μέσα από την αυτοπεποίθηση των αξιών μας και του ιστορικού μας βάρους.

Και να επιδιώξουμε την ενεργειακή αυτονομία, την κοινή ευρωπαϊκή άμυνα και την ψηφιακή ανεξαρτησία, ενισχύοντας παράλληλα την κοινωνική διάσταση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και την ανθεκτικότητα απέναντι στην κλιματική αλλαγή. Τα χρήματα του Ταμείου Ανάκαμψης τελειώνουν μέσα στο 2026 και η ανάγκη εύρεσης νέων χρηματοδοτικών εργαλείων καθίσταται επιτακτική.

Ναι, έχουμε αδυναμίες· ναι, έχουμε στο εσωτερικό μας δυνάμεις διαλυτικές της συνοχής και της ενότητάς μας. Όμως πρέπει να σταθούμε όρθιοι και να γράψουμε το δικό μας αφήγημα, με την αυτοπεποίθηση των αξιών μας σε έναν κόσμο που πλέον χαρακτηρίζεται από κατακερματισμό, αλλά και αλληλεξάρτηση.

Εμείς οι Ευρωπαίοι μπορούμε να δώσουμε τις απαντήσεις που χρειάζονται οι καιροί. Το διακύβευμα είναι σαφές: Υποταγή ή χειραφέτηση; Δημοκρατία ή αυταρχισμός;

Δεν χρειαζόμαστε κάποιον να μας επιβραβεύσει για την υπακοή μας. Χρειαζόμαστε να πιστέψουμε ότι η Ευρώπη μπορεί να ορίσει το δικό της μέλλον. Όχι ως ουραγός, αλλά ως το μοναδικό οχυρό αξιών και ενός πολιτισμού που αρνείται να μετατραπεί σε «εταιρικό μερίδιο» στα χέρια πολεμοχαρών  κερδοσκόπων.

Εμείς οι Ευρωπαίοι μπορούμε να δώσουμε τις απαντήσεις, αρκεί να σταματήσουμε να φοβόμαστε τη σκιά μας σε έναν κόσμο που σκοτεινιάζει.