Η σκέψη του Κορνήλιου Καστοριάδη υπενθυμίζει ότι οι κοινωνίες δεν είναι παθητικοί αποδέκτες της ιστορίας. Δημιουργούν οι ίδιες τους θεσμούς και τα νοήματά τους.
Κορνήλιος Καστοριάδης: η αυτονομία, η δημοκρατία και η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας ως θεμέλια ελευθερίας και συλλογικής ευθύνης.
Σωκράτης: Εκείνος που μοιάζει με Θεό είναι εκείνος που είναι αυτόνομος. Κορνήλιος Καστοριάδης: Η αυτονομία διαρκές πρόταγμα ελευθερίας και ευθύνης. John Lennon: Δεν χρειάζεσαι κάποιον να σου πει ποιος είσαι. Είσαι ό,τι είσαι.
Ο Κορνήλιος Καστοριάδης, 1922–1997, συγκαταλέγεται στους σημαντικότερους στοχαστές του 20ού αιώνα. Το έργο του αποτελεί αναφορά για όσους αναζητούν βαθύτερη κατανόηση της δημοκρατίας, της ελευθερίας και της συγκρότησης των κοινωνιών. Άξονας της σκέψης του είναι η αυτονομία, τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο. Δεν είναι μόνο η θέσπιση των κανόνων, αλλά η συνειδητοποίηση ότι αποτελούν ανθρώπινο δημιούργημα. Μια αυτόνομη κοινωνία γνωρίζει ότι οι θεσμοί της δεν απορρέουν από κάποια υπερβατική αρχή. Η γνωστή διατύπωση «ἔδοξε τῇ βουλῇ καὶ τῷ δήμῳ» δεν αποτελούσε απλώς έναν τυπικό πολιτειακό τύπο, εξέφραζε τη συνείδηση ότι οι ίδιοι οι πολίτες ήταν δημιουργοί των νόμων τους.
Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και η θεωρία της «φαντασιακής θέσμισης της κοινωνίας». Κάθε κοινωνία συγκροτείται γύρω από ένα σύνολο σημασιών, αξιών και παραδοχών, τα οποία ο Καστοριάδης ονομάζει «κοινωνικές φαντασιακές σημασίες». Αυτές καθορίζουν τι θεωρείται αληθινό, σημαντικό, δίκαιο ή επιθυμητό. Η γλώσσα, οι θεσμοί και οι κοινωνικές πρακτικές αποτελούν εκφράσεις αυτού του συλλογικού φαντασιακού. Η αυτονομία, επομένως, δεν αφορά μόνο τη δημιουργία θεσμών, αλλά και την ικανότητα μιας κοινωνίας να αναγνωρίζει τις ίδιες τις προϋποθέσεις της ύπαρξής της, να τις κρίνει και, εφόσον το επιλέξει, να τις μετασχηματίζει.
Η δημοκρατία δεν είναι για τον Καστοριάδη ένα καθεστώς βεβαιοτήτων. Τη χαρακτηρίζει «πολίτευμα του ιστορικού κινδύνου». Η ελευθερία εμπεριέχει πάντοτε τη δυνατότητα του λάθους. Η πρωτοτυπία της σκέψης του Καστοριάδη αναδεικνύεται επίσης στη σύνδεση πολιτικής φιλοσοφίας και ψυχανάλυσης. Η αυτονομία δεν αφορά μόνο τις κοινωνίες αλλά και τα άτομα. Ένα αυτόνομο άτομο δεν είναι εκείνο που απαλλάσσεται από το ασυνείδητό του αλλά εκείνο που αποκτά μια διαυγή σχέση με τις επιθυμίες, τους φόβους και τις φαντασιώσεις του. Η ατομική και η συλλογική αυτονομία είναι αλληλένδετες.
Αὐτονομία, ἡ, ελευθερία να χρησιμοποιεί κάποιος τους δικούς του νόμους, ανεξαρτησία.
Φαντασία. Η δύναμη με την οποία ένα πράγμα παρουσιάζεται (φαίνεται) στο μυαλό.
Θεσμός, <τίθημι. Αυτό το οποίο τίθεται και εγκαθίσταται, ο νόμος, η έννομη τάξη. Στην Αθήνα, οι νόμοι του Δράκοντα ονομάζονταν θεσμοί, επειδή καθένας από αυτούς ξεκινούσε με τη λέξη θεσμός ενώ η νομοθεσία του Σόλωνα ονομαζόταν νόμοι.
-Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας. L'institution imaginaire de la société, είναι φιλοσοφικό και κοινωνιολογικό έργο του Έλληνα φιλοσόφου, κοινωνιολόγου και ψυχαναλυτή Κορνήλιου Καστοριάδη που εκδόθηκε στη Γαλλία το 1975.
Το έργο αποτελεί μία από τις κεντρικές συνεισφορές του Καστοριάδη στη σύγχρονη κοινωνική και πολιτική φιλοσοφία και θεωρείται από τα σημαντικότερα του 20ού αιώνα στην ανάλυση της κοινωνικής οντολογίας και της θεσμισμένης κοινωνίας
Μια κεντρική διάκριση του έργου είναι ανάμεσα στην αυτονομία και την ετερονομία. Στις αυτόνομες κοινωνίες τα μέλη αναγνωρίζουν ότι οι θεσμοί τους είναι δικές τους δημιουργίες και μπορούν να ξανασκεφτούν ή να αναθεωρήσουν τις νομιμοποιήσεις τους, ενώ στις ετερονομημένες κοινωνίες οι νόμοι αποδίδονται σε έξω κοινωνικές πηγές δηλαδή θεϊκές ή «νόμους της ιστορίας»
Η συλλογική αυτονομία σημαίνει ότι η κοινωνία δίνει η ίδια συνειδητά στον εαυτό της τους νόμους αποκλείοντας κάθε ιδέα ετερονομίας, δηλαδή έξω-κοινωνικής πηγής των νόμων και των θεσμών, είτε αυτή η πηγή θεωρηθεί φυσική είτε υπερβατική. Αν και απαιτητικό και πολύπλευρο, το έργο Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας έχει αναδειχθεί σε ένα από τα πιο πολυσυζητημένα φιλοσοφικά και κοινωνιολογικά κείμενα των τελευταίων δεκαετιών, επηρεάζοντας μελέτες σχετικά με την αυτονομία, τη δημοκρατία, τη δημιουργικότητα και την πολιτική δράση.
Η σκέψη του Κορνήλιου Καστοριάδη υπενθυμίζει ότι οι κοινωνίες δεν είναι παθητικοί αποδέκτες της ιστορίας. Δημιουργούν οι ίδιες τους θεσμούς και τα νοήματά τους.
17°
