Τα Ελευσίνια Μυστήρια και ο εφιάλτης της Περσεφόνης

Ο τρίτος μήνας του αρχαίου αττικού ημερολογίου, ο Βοηδρομιών, ξεκινούσε γύρω στις 15 Σεπτεμβρίου και τελείωνε περί τα μέσα του Οκτωβρίου. Αφιερωμένος στο Βοηδρόμιο Απόλλωνα, ο μήνας ήταν αυτός κατά τον οποίο τελούνταν για επτά ημέρες (από την 15η έως και την 21η ή 22η ημέρα του) τα Ελευσίνια Μυστήρια, μία από τις σπουδαιότερες και δημοφιλέστερες γιορτές του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Σε αυτή την γιορτή προς τιμή της θεάς Δήμητρας και της κόρης της, Περσεφόνης, που φαίνεται να είχε τις ρίζες της στη Σαμοθράκη και τα Καβείρια Μυστήρια, και να μεταφέρθηκε στην Ελευσίνα από Θράκες αποίκους, μπορούσαν να συμμετάσχουν όλοι οι πολίτες, αλλά και ξένοι, αρκεί να είχαν καταβάλει το οικονομικό τίμημα για την μύησή τους. Κατά τη διάρκεια των ημερών της γιορτής, οι πιστοί μετέφεραν ιερά αντικείμενα από την Ελευσίνα στην Αθήνα, για να τα επιστρέψουν ύστερα σε μια μεγαλόπρεπη πορεία, στην οποία συμμετείχαν όλοι. Στην Ελευσίνα, υποτίθεται πως τους αποκαλυπτόταν η αληθινή φύση της λατρείας και το κρυφό νόημα των Μυστηρίων.

Η παρακμή του ιερού τόπου της Ελευσίνας στην σύγχρονη εποχή, περιγράφεται με ανατριχιαστική ακρίβεια στο τραγούδι του ποιητή Νίκου Γκάτσου, «Ο εφιάλτης της Περσεφόνης», που ερμηνεύτηκε πρώτη φορά από την Μαρία Φαραντούρη το 1976 σε μουσική του Μάνου Χατζιδάκι, για τον δίσκο του, «Τα Παράλογα». «Εκεί που φύτρωνε φλισκούνι κι άγρια μέντα/κι έβγαζε η γη το πρώτο της κυκλάμινο», δηλαδή στην Ελευσίνα, κατά τον μήνα Βοηδρομιώνα (τα κυκλάμινα ξέρουμε πως φυτρώνουν μέσα στον Οκτώβριο), «τώρα χωριάτες παζαρεύουν τα τσιμέντα/και τα πουλιά πέφτουν νεκρά στην υψικάμινο». Η Ελευσίνα, το μέρος όπου «σμίγανε τα χέρια τους οι μύστες/ ευλαβικά πριν μπουν στο τελεστήριο», έχει γίνει πλέον μια βιομηχανική περιοχή, όπου «πετάνε τ’ αποτσίγαρα οι τουρίστες/και το καινούριο παν να δουν διυλιστήριο». Ο ποιητής συμβουλεύει την Περσεφόνη να συνεχίσει τον ύπνο της και να μην ξαναβγεί ποτέ «στου κόσμου το μπαλκόνι», για να μην αντικρύσει την κατάντια εκείνου του τόπου που άφησε πίσω της με βαριά καρδιά, όταν την έκλεψε από την μητέρα της ο Άδης και την πήρε μαζί του στον Κάτω Κόσμο.

Τα Ελευσίνια Μυστήρια αποτελούν μέχρι και σήμερα μία από τις πιο γοητευτικές γιορτές της αρχαιότητας για τους μελετητές. Με ιερά τοπόσημα, όπως την «αγέλαστο πέτρα» —τον βράχο όπου υποτίθεται πως κάθισε η Δήμητρα για να μοιρολογήσει την Περσεφόνη— που ο Γερμανός αρχαιολόγος Ότο Ρούμπενσον θεωρούσε ότι αποτελούταν από μια σειρά τριών βράχων που έδειχναν την είσοδο μιας σπηλιάς, η οποία θεωρείτο ότι ήταν μία από τις εισόδους για τον Κάτω Κόσμο, αλλά και τον κυκεώνα, το τελετουργικό ποτό με την υποτιθέμενη ψυχεδελική σύσταση, τα μυστήρια της Ελευσίνας έχουν απασχολήσει ιστοριοδίφες όπως τον τραπεζίτη και εθνομυκητολόγο Ρόμπερτ Γκόρντον Γουάσον και τον Ελβετό εφευρέτη του LSD, Άλμπερτ Χόφμαν, που έγραψαν μαζί την μελέτη «Ο δρόμος για την Ελευσίνα» (1978), σχετικά με την θρησκευτική τελετουργία των Ελευσίνιων Μυστηρίων.