Τσαρλς Σάντισον: Η Αθήνα μετατρέπεται σε ένα είδος ψηφιακού χρησμού

Ο Τσαρλς Σάντισον είναι ένας μοναδικός καλλιτέχνης, που χρησιμοποιεί τους ψηφιακούς κώδικες ώστε να δημιουργήσει αλγόριθμους τέχνης. Μετά τα εγκαίνια του έργου του «The Garden of Pythia» στον χώρο «πι» του PCAI, τον περασμένο Απρίλιο, ο καλλιτέχνης έρχεται εκ νέου στη χώρα μας, στην τέταρτή του ατομική έκθεση, στην Αθήνα, για να παρουσιάσει το νέο του πρότζεκτ, με τον τίτλο «Athens algorithm», στην Γκαλερί Bernier/Eliades. Μιλήσαμε μαζί του για το πώς εμπνεύστηκε το έργο του, πώς χρησιμοποιεί δημιουργικά την τεχνητή νοημοσύνη για τις εγκαταστάσεις του αλλά και για το πώς εντέλει καθιστά την πόλη έναν ζωντανό χρησμό μέσω της τέχνης του.

Τσαρλς Σάντισον: Συνέντευξη για την έκθεση «The Athens algorithm» στην Γκαλερί Bernier/Εliades

Μπορείτε να μου εξηγήσετε τον τίτλο της νέας σας έκθεσης στην Ελλάδα, στην Γκαλερί Bernier/Eliades; Πώς εμπνευστήκατε την ιδέα; Πώς δημιουργήσατε αυτόν τον αλγόριθμο τέχνης που αντιπροσωπεύει την Αθήνα;
Ο τίτλος «The Athens Algorithm» προήλθε από την αίσθηση ότι μια πόλη είναι από μόνη της ένα είδος ζωντανού κώδικα. Η Αθήνα δεν είναι γραμμική, είναι πολυεπίπεδη – μύθος, γλώσσα, πολιτική, φιλοσοφία, ηλιακό φως, θόρυβος, ερείπια και ψηφιακή κουλτούρα, όλα συνυφασμένα. Ήθελα να δημιουργήσω μια εγκατάσταση που να συμπεριφέρεται όπως η πόλη: ένα σύστημα που φαίνεται χαοτικό, αλλά έχει τη δική του εσωτερική λογική, διαμορφωμένο μεν από το παρελθόν, αλλά το οποίο συνεχώς αναδιοργανώνεται.
Ο αλγόριθμος δεν είναι μια κυριολεκτική απεικόνιση της Αθήνας, είναι μια συμπεριφορά. Παίρνει θραύσματα από ελληνικά φιλοσοφικά κείμενα, σύγχρονα δεδομένα και τον δικό μου γενετικό κώδικα «word-life» και τα αφήνει να αλληλεπιδρούν σαν να ήταν οργανισμοί. Η πόλη γίνεται μια εξελισσόμενη νοημοσύνη, ένα είδος ψηφιακού χρησμού. Δεν «απεικόνισα» την Αθήνα, άφησα τον κώδικα να γίνει η Αθήνα.

Kάθε νέο έργο είναι μια επέκταση μιας μακράς εξελικτικής γραμμής

Πόσος χρόνος χρειάζεται για να προετοιμάσετε κάθε εγκατάσταση που θα δούμε στην έκθεση;
Κάθε εγκατάσταση έχει τη δική της διάρκεια ζωής. Ορισμένες ιδέες χρειάζονται χρόνια για να εξελιχθούν εσωτερικά στον κώδικα πριν βρουν τη μορφή τους σε έναν συγκεκριμένο χώρο. Από τη στιγμή που γνωρίζω την αρχιτεκτονική, τις υφές των τοίχων, το φως και τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι θα κινούνται μέσα στο δωμάτιο, το έργο αρχίζει να προσαρμόζεται. Πρακτικά, μια εγκατάσταση μπορεί να χρειαστεί αρκετούς μήνες προγραμματισμού, βελτίωσης της συμπεριφοράς, μετακινήσεων στον χώρο και ενσωμάτωσης στο φυσικό περιβάλλον. Αλλά εννοιολογικά είναι η συνέχεια δεκαετιών εργασίας – κάθε νέο έργο είναι μια επέκταση μιας μακράς εξελικτικής γραμμής.

Οι πηγές έμπνευσης για ολόκληρο το έργο στην Αθήνα είναι η αρχαία ελληνική φιλοσοφία και η Άντα Λάβλεϊς, η οποία θεωρείται η έμπνευση πίσω από το πρώτο πρόγραμμα υπολογιστή. Πώς συνδέονται και πώς μας οδηγούν στο σήμερα;
Για μένα, η φιλοσοφία και η προγραμματισμός είναι η ίδια χειρονομία που χωρίζεται από αιώνες. Η Άντα Λόβλεϊς φαντάστηκε μια μηχανή που θα μπορούσε να χειρίζεται σύμβολα και ίσως ακόμη και να δημιουργεί τέχνη. Οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι φαντάστηκαν επίσης αόρατες δομές που διαμορφώνουν την πραγματικότητα – μοτίβα κάτω από την εμπειρία. Και οι δύο παραδόσεις θέτουν τα εξής ερωτήματα: Τι είναι ένα σύστημα; Τι είναι η συνείδηση; Ποια είναι η σχέση μεταξύ της λογικής και του κόσμου; Το έργο μου προσπαθεί να συνεχίσει αυτή τη γραμμή έρευνας, χρησιμοποιώντας όμως τα υλικά της εποχής μας – το φως, τη γλώσσα, τους αλγόριθμους και τα δεδομένα.

Η φιλοσοφία θέτει τα ερωτήματα, τα μαθηματικά δίνουν τη δομή και η τέχνη προσφέρει τον συναισθηματικό χώρο όπου όλα γίνονται και πάλι ανθρώπινα. Η οπτική γλώσσα είναι απλώς αυτό που προκύπτει όταν αυτά τα στοιχεία συγκρούονται.

Σε αυτή την έκθεση, πώς συνδέετε την τέχνη και τη φιλοσοφία με τα μαθηματικά και τους αλγόριθμους για να δημιουργήσετε τη δική σας οπτική γλώσσα;
Οι εγκαταστάσεις μου ξεκινούν με λέξεις, όχι με εικόνες. Οι λέξεις έχουν μαθηματική δομή – κωδικοποιούν τη λογική, τον ρυθμό, τη μνήμη. Όταν απελευθερώνονται σε ένα αλγοριθμικό περιβάλλον, συμπεριφέρονται σαν σωματίδια ή οργανισμοί. Η φιλοσοφία θέτει τα ερωτήματα, τα μαθηματικά δίνουν τη δομή και η τέχνη προσφέρει τον συναισθηματικό χώρο όπου όλα γίνονται και πάλι ανθρώπινα. Η οπτική γλώσσα είναι απλώς αυτό που προκύπτει όταν αυτά τα στοιχεία συγκρούονται.

O θεατής γίνεται μέρος του κώδικα. Οι διαδρομές δεν επαναλαμβάνονται ποτέ ακριβώς, κάθε συνάντηση είναι μοναδική. Αυτό για μένα είναι ο πιο συναρπαστικός ρόλος της τεχνητής νοημοσύνης – επιστρέφει την τυχαιότητα και το απρόβλεπτο στην τέχνη.

Πώς μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να δημιουργήσει διαφορετικούς δρόμους στην τέχνη; Πώς μεταλλάσσονται τα έργα σας με την αλληλεπίδραση των θεατών;
Η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει την τέχνη όχι επειδή «δημιουργεί», αλλά επειδή εισάγει απρόβλεπτο. Όταν οι άνθρωποι περπατούν μέσα στις εγκαταστάσεις μου, το σύστημα ανταποκρίνεται – όχι συμβολικά, αλλά φυσικά. Οι σκιές τους, οι κινήσεις τους, η παρουσία τους ωθούν τον αλγόριθμο σε νέες τροχιές.  Με αυτή την έννοια, ο θεατής γίνεται μέρος του κώδικα. Οι διαδρομές δεν επαναλαμβάνονται ποτέ ακριβώς, κάθε συνάντηση είναι μοναδική. Αυτό για μένα είναι ο πιο συναρπαστικός ρόλος της τεχνητής νοημοσύνης – επιστρέφει την τυχαιότητα και το απρόβλεπτο στην τέχνη.

Ποια είναι η σημασία των λέξεων και της γλώσσας στα έργα σας;
Οι λέξεις είναι οι μικρότερες μονάδες της ανθρώπινης συνείδησης που μπορούν να ταξιδέψουν στον χρόνο. Μεταφέρουν μνήμες και μύθους, αλλά και δεδομένα και οδηγίες. Όταν δίνω ζωή στις λέξεις με αλγοριθμικά μέσα, τις αντιμετωπίζω ως ζωντανούς οργανισμούς, όπως κοπάδια ψαριών ή σμήνη εντόμων. Η γλώσσα γίνεται ένα τοπίο στο οποίο περιπλανιέται ο θεατής και, ταυτόχρονα, ένας καθρέφτης των εσωτερικών του σκέψεων.

Πώς συνδέετε την τέχνη και την επιστήμη στο έργο σας;
Τόσο η τέχνη όσο και η επιστήμη είναι προσπάθειες να κατανοήσουμε αόρατες δομές. Η επιστήμη χρησιμοποιεί μετρήσεις, η τέχνη χρησιμοποιεί την εμπειρία. Το έργο μου προσπαθεί να συγχωνεύσει τα δύο: τα δεδομένα γίνονται συναισθήματα, η κίνηση γίνεται νόημα.

Γράφω κώδικα με τον τρόπο που κάποιοι ζωγραφίζουν. Η επιστημονική λογική είναι εκεί, αλλά το ίδιο και η διαίσθηση, το λάθος, η μετάλλαξη και η εξέλιξη. Προσπαθώ να δημιουργήσω συστήματα που να φαίνονται ζωντανά και όχι κατασκευασμένα.

«Garden of Pythia»: περιγράψτε την εμπειρία σας στους Δελφούς, αυτό το μέρος με την ιδιαίτερη ενέργεια. Πώς επηρέασε το έργο σας; Πώς αλλάζει το έργο σας ανάλογα με τις εξωτερικές συνθήκες και την αλληλεπίδραση με τους ανθρώπους;
Οι Δελφοί είναι ένα από τα πιο εξαιρετικά μέρη που έχω δουλέψει ποτέ. Το τοπίο μοιάζει ζωντανό – όχι συμβολικά, αλλά φυσικά. Ο αέρας, οι πέτρες, το φως του βουνού: όλα μεταφέρουν μια προ-λεκτική νοημοσύνη. Είναι αδύνατο να βρίσκεσαι εκεί χωρίς να νιώθεις ότι είσαι μέρος μιας πολύ παλιάς συζήτησης. Στον Κήπο της Πυθίας, το περιβάλλον διαμορφώνει το έργο τέχνης: η αλλαγή του φωτός της ημέρας, ο καιρός, η θερμοκρασία και η παρουσία των επισκεπτών ωθούν το σύστημα σε νέες συμπεριφορές. Το έργο ακούει τον κόσμο γύρω του και μιλάει μόνο όταν του μιλάνε.

Έμαθα μόνος μου να προγραμματίζω με τον ίδιο τρόπο που τα άλλα παιδιά μαθαίνουν να ζωγραφίζουν – με ένστικτο και περιέργεια. Δεν υπήρχαν δάσκαλοι, δεν υπήρχε ίντερνετ, μόνο πειραματισμός. Για μένα, ο προγραμματισμός ήταν πάντα μια μορφή σκέψης, όχι ένα εργαλείο. Ήταν φυσικό να τον χρησιμοποιήσω στην τέχνη, γιατί μου επέτρεπε να δημιουργώ συμπεριφορές, όχι μόνο εικόνες.

Πώς ξεκινήσατε να ασχολείστε με τον υπολογιστικό κώδικα; Ήσασταν αυτοδίδακτος σε αυτόν τον τομέα, καθώς δημιουργήσατε τον δικό σας κώδικα σε ηλικία 12 ετών. Τι πυροδότησε το ενδιαφέρον σας όταν ήσασταν τόσο νέος και πώς αποφασίσατε να χρησιμοποιήσετε αυτή τη γλώσσα στην τέχνη;
Μεγάλωσα σε ένα πολύ ήσυχο, αγροτικό περιβάλλον στη Σκοτία. Όταν είδα για πρώτη φορά έναν οικιακό υπολογιστή ως παιδί, ένιωσα σαν να ανακάλυψα μια νέα μορφή ζωής. Έμαθα μόνος μου να προγραμματίζω με τον ίδιο τρόπο που τα άλλα παιδιά μαθαίνουν να ζωγραφίζουν – με ένστικτο και περιέργεια. Δεν υπήρχαν δάσκαλοι, δεν υπήρχε ίντερνετ – μόνο πειραματισμός.
Στην ηλικία των δώδεκα, έγραφα ήδη μικρά συστήματα τεχνητής ζωής χωρίς να γνωρίζω την ορολογία. Για μένα ο προγραμματισμός ήταν πάντα μια μορφή σκέψης, όχι ένα εργαλείο. Ήταν φυσικό να τον χρησιμοποιήσω στην τέχνη, γιατί μου επέτρεπε να δημιουργώ συμπεριφορές, όχι μόνο εικόνες.

Μεγαλώσατε σε περιβάλλοντα κοντά στη φύση και την ηρεμία της. Πώς έχουν επηρεάσει τις αισθήσεις σας και την ευαισθησία σας απέναντι στη φύση; Από την άλλη πλευρά, πώς βιώνετε τον θόρυβο της Αθήνας;
Η φύση μού έμαθε να διαβάζω τις λεπτομέρειες – το φως που αλλάζει σε έναν λόφο, τη σιωπή πριν από τις καιρικές αλλαγές, την οικειότητα των μικρών κινήσεων. Αυτή η ευαισθησία εξακολουθεί να διαμορφώνει όλα όσα κάνω.
Η Αθήνα, αντίθετα, είναι γεμάτη ένταση: ζέστη, κίνηση, φωνές, γκράφιτι, πολυκοσμία. Αλλά δεν το βλέπω ως θόρυβο. Το βλέπω ως ένα άλλο είδος οικοσυστήματος, εξίσου ζωντανό, εξίσου γεμάτο μοτίβα. Η δουλειά μου στην Αθήνα προσπαθεί να μεταφράσει αυτή τη ζωντάνια σε ένα είδος ψηφιακής οικολογίας.

Έχετε διατελέσει και καθηγητής Τέχνης. Γιατί σταματήσατε να διδάσκετε; Σκοπεύετε να επιστρέψετε στη διδασκαλία;
Σταμάτησα να διδάσκω το 2004, καθώς διαπίστωσα ότι οι απαιτήσεις της δημιουργίας και της διδασκαλίας ήταν ασυμβίβαστες. Ίσως επιστρέψω στη διδασκαλία κάποια μέρα, ώστε να μπορέσω «κατεβάσω» (download) όλη αυτή την εμπειρία.

Ποια είναι τα μελλοντικά σας σχέδια και έργα μετά από αυτή την έκθεση;
Περισσότερος προγραμματισμός! Και επιστροφή σε κάποια χόμπι μου, όπως η σάουνα και το κολύμπι στον πάγο.

ΙNFO
Γκαλερί Bernier/Eliades, 27 Νοεμβρίου έως 22 Ιανουαρίου

Δείτε περισσότερα για την έκθεση στο city guide της Athens Voice