«Φετίχ της Αθωότητας»: Μνήμη, σώμα και τραύμα σε μια έκθεση που δεν χαϊδεύει το παρελθόν

Στην έκθεση «Φετίχ της Αθωότητας», η Κιμώνα Βενιέρη Βασιλάκη φέρνει σε διάλογο τη Liliane Lijn, την Άννη Ρήγα και τον Κωνσταντίνο Αργυρόγλου γύρω από τη μνήμη, το τραύμα και την εύθραυστη ιδέα της αθωότητας.

Η παιδική ηλικία συνήθως επιστρέφει στον δημόσιο λόγο σαν μια ζώνη τρυφερότητας, σαν ένας χαμένος κήπος, σαν ένα ασφαλές σημείο νοσταλγίας. Η έκθεση «Φετίχ της Αθωότητας», στο The Red Carpet Project Space, προτείνει κάτι πολύ πιο σύνθετο και, τελικά, πολύ πιο αληθινό. Δεν αντιμετωπίζει την αθωότητα ως καθαρότητα που διασώθηκε, αλλά ως κάτι που έχει ήδη τραυματιστεί, διαρραγεί, μετασχηματιστεί από τη μνήμη, το σώμα, την απώλεια και τον χρόνο. Από τις 29 Απριλίου έως τις 28 Μαΐου 2026, η έκθεση φέρνει σε διάλογο τα ζωγραφικά έργα του Κωνσταντίνου Αργυρόγλου, τα κεραμικά γλυπτά της Άννης Ρήγα και τη σειρά βίντεο Early Events της Liliane Lijn, χτίζοντας ένα τοπίο όπου η παιδική ηλικία δεν είναι στοιχείο αναπόλησης, αλλά επανεξετάζεται. Το ίδιο το δελτίο Τύπου θέτει από την αρχή τον τόνο: η παιδική ηλικία μπορεί μόνο να φαντασιωθεί, ενώ η μνήμη αδυνατεί να διαφυλάξει την αθωότητα.

Και ίσως εκεί ακριβώς να βρίσκεται η ένταση αυτής της έκθεσης. Στα έργα του Αργυρόγλου, τα πρόσωπα και τα αντικείμενα αιωρούνται σαν κατάλοιπα μνήμης σε ένα προσωπικό, μη γραμμικό ημερολόγιο. Στα γλυπτά της Ρήγα, το σώμα μοιάζει να μοιράζεται ανάμεσα στην άμυνα και τη ρωγμή, να προστατεύει και να πληγώνει ταυτόχρονα. Στα βίντεο της Lijn, η μνήμη εγκαθίσταται κυριολεκτικά πάνω στο σώμα, σαν κάτι φυσικό, αισθητηριακό, γεμάτο θραύσματα και ποτέ οριστικά σταθερό. Το αποτέλεσμα είναι μια έκθεση που μιλά για την αθωότητα χωρίς να την εξιδανικεύει — και ακριβώς γι’ αυτό την κάνει να μοιάζει πιο αληθινή, πιο άβολη, πιο σημερινή.

«Φετίχ της Αθωότητας»: Μια συζήτηση για όσα μένουν μέσα μας

Με αφορμή την έκθεση, συνομιλήσαμε με την επιμελήτρια Κιμώνα Βενιέρη Βασιλάκη και με τους τρεις καλλιτέχνες που συμμετέχουν σε αυτήν. Όχι μόνο για τα έργα, αλλά και για όσα τα διατρέχουν υπόγεια: τη μνήμη ως σώμα, το τραύμα ως υλικό, την παιδική ηλικία ως ανοιχτή πληγή, την αθωότητα ως κάτι που παραμένει ίχνος, όχι βεβαιότητα. Οι απαντήσεις τους ανοίγουν διαφορετικούς δρόμους, όμως συναντιούνται σε ένα κρίσιμο σημείο: στην παραδοχή ότι αυτό που ονομάζουμε παρελθόν δεν βρίσκεται πίσω μας, αλλά μέσα μας.

- Μέσα από το Red Carpet Project Space δείχνεις να διαμορφώνεις σταθερά έναν χώρο με πολύ προσωπικό στίγμα, όπου συναντιούνται διαφορετικές γενιές, καλλιτεχνικές γλώσσες και τρόποι ευαισθησίας. Στο «Φετίχ της Αθωότητας», ποια ήταν η δική σου πιο βαθιά επιθυμία ως επιμελήτρια: να ξυπνήσεις μνήμες, να προκαλέσεις αμηχανία ή να ανοίξεις ένα πιο προσωπικό, σχεδόν σιωπηλό πεδίο αναγνώρισης για τον θεατή;

Στους δύο νέους καλλιτέχνες που παρουσιάζω μου αρέσει το γεγονός ότι επιχειρούν στα έργα τους να βάλουν το τραύμα το βιογραφικό που επεξεργάζονται και το μοιράζονται. Η τόλμη αυτή με συγκινεί. Δεν ξέρω αν αυτό αρκεί να κάνει την τέχνη τους interactive εφόσον τα έργα είναι ανεξάρτητες δημιουργίες, οντότητες. Αρχικά είναι τα έργα τους που με τράβηξαν ενώ η σημασία τους επακολούθησε. Όταν ο καλλιτέχνης βάζει την ψυχή του σε αυτό που κάνει, τα έργα βγαίνουν έμψυχα και αποκαλύπτουν μια ιστορία. Είναι τα έργα της Άννης και του Κωνσταντίνου που μου ενέπνευσαν το θέμα και με τα βίντεο της Λίλιαν σκότωσα την ηλικία τους κάνοντάς τα διαχρονικά. Ο Κωνσταντίνος απονέμει ένα είδος δικαιοσύνης και κάθαρσης που καταλήγει σε συγχώρεση. Η Άννη αγκαλιάζει μέσα στην θάλασσα το πένθος επιστρέφοντας με μια αντάρτικη οντότητα κι η Λίλιαν βρίσκει τα φαντάσματα που κουρνιάζουν στο σώμα όσο εκείνο ζει, σαν ένα δέντρο γεμάτο φωλιές. Έτσι σκέφτηκα τα φετίχ της αθωότητας σαν ξεχασμένα παιχνίδια, κουσούρια.

- Στα Early Events η μνήμη εμφανίζεται σαν κάτι σωματικό, αποσπασματικό και ανοιχτό σε επαναδιατύπωση. Τι σε οδήγησε να επιστρέψεις στις πρώτες σου αναμνήσεις μέσα από αυτή τη μορφή κινηματογραφικής εγκατάστασης;

Πάντα με γοήτευε η μνήμη ως μία από τις σημαντικότερες λειτουργίες όλων των ζώων, συμπεριλαμβανομένου και του ανθρώπου. Τόσο η γενετική μνήμη όσο και η μνήμη του σώματος και του νου μας όσο ζούμε είναι εξίσου ουσιώδεις και συναρπαστικές. Αυτά τα έργα προέκυψαν μέσα από πολλή δουλειά πάνω στον εαυτό μου, την οποία επεξεργάστηκα στα τέλη της δεκαετίας του ’80 και στη δεκαετία του ’90. Άρχισα να παίρνω συνεντεύξεις από τη μητέρα μου, σε μια διαδικασία που απλώθηκε σε τρία ή τέσσερα χρόνια, ξεκινώντας με επιστολές, αφού εκείνη ζούσε στη Φλόριντα, και συνεχίζοντας με ηχητικές ηχογραφήσεις σε κασέτες και, τελικά, με βίντεο. Μετέγραψα και επιμελήθηκα αυτό το υλικό σε ένα artist’s book, το Her Mother’s Voice (1996-98), και σε μια ταινία, το Look a Doll! (1998-2000).

Ακολούθησε το Early Events: Five Narrative Sculptures (1996-2000), και για αυτά τα έργα δημιούργησα πέντε μικρού μήκους φιλμ, χρησιμοποιώντας τον κορμό μου, τον αγκώνα μου, τον ώμο μου και την πλάτη μου ως σημεία μέσα στα οποία ενσωμάτωσα αυτές τις κινηματογραφικές μνήμες. Ρώτησα τη μητέρα μου για την ιστορία της, την παιδική της ηλικία και τη ζωή της γενικότερα, γιατί συνειδητοποίησα ότι δεν της είχα ποτέ κάνει αυτές τις ερωτήσεις και ότι γνώριζα σχεδόν τίποτα για τη δική μου προέλευση. Οι γονείς μου ήταν πρόσφυγες από την Ευρώπη του Χίτλερ και εγώ γεννήθηκα στις ΗΠΑ μόλις λίγους μήνες μετά την άφιξή τους εκεί. Είχαν βιώσει τεράστια απώλεια και τραύμα, τα οποία δεν ήθελαν να μεταδώσουν στα δύο παιδιά τους· ωστόσο, ασυνείδητα, αυτά διέρρεαν προς τα έξω, χωρίς εμείς να γνωρίζουμε τι ακριβώς ήταν αυτό που βιώναμε.

Η μνήμη είναι τόσο σωματική όσο και εγκεφαλική, και συχνά καταγράφεται μόνο αποσπασματικά. Ίσως ορισμένες τραυματικές μνήμες να φωλιάζουν σε μέρη του σώματός μας, γεννώντας αργότερα πόνο και ασθένεια. Αυτή ήταν μια σκέψη που είχα όσο δημιουργούσα αυτά τα έργα. Είναι γνωστό ότι οι άνθρωποι θυμούνται το ίδιο πράγμα με εντελώς διαφορετικούς τρόπους, όπως ακριβώς και ότι βιώνουν την πραγματικότητα διαφορετικά. Στο Paradise Lost, είναι σαφές ότι ο καθένας ερμηνεύει το γεγονός που θυμάται σύμφωνα με το πώς το έζησε, με τις σκέψεις του στραμμένες στον εαυτό του ή στους άλλους, ανάλογα με τις δικές του προϋποθέσεις.

- Στον σημερινό κόσμο της ψηφιακής υπερπαραγωγής εικόνων και της τεχνητής νοημοσύνης, θεωρείς ότι η προσωπική μνήμη παραμένει ένας σταθερός εσωτερικός τόπος ή περνά κι αυτή σε μια νέα φάση μετασχηματισμού;

Δεν πιστεύω ότι η μνήμη υπήρξε ποτέ ένας σταθερός εσωτερικός τόπος. Οι μνήμες, τα όνειρα, οι φαντασιώσεις και οι σκέψεις έρχονται και φεύγουν, κάπως σαν τα κύματα της θάλασσας που γλείφουν την άμμο μιας παραλίας και αφήνουν πίσω τους κοχύλια, θαλάσσια πλάσματα, υπολείμματα. Τώρα που ζούμε περισσότερο, ερχόμαστε αντιμέτωποι με τη φαινομενικά αυξανόμενη τραγωδία της ολικής απώλειας μνήμης. Ίσως η τεχνητή νοημοσύνη να αντικαταστήσει τις μνήμες μας, όπως η εικονική πραγματικότητα θα ενισχύσει ή θα υποκαταστήσει την αισθητηριακή μας εμπειρία του Πραγματικού. Νομίζω ότι εισερχόμαστε σε μια ακόμη φάση μετασχηματισμού, καθώς κινούμαστε πέρα από τον αισθητηριακό κόσμο της ύλης προς τον αριθμητικό ή ψηφιακό κόσμο των δεδομένων. Παρ’ όλα αυτά, πιστεύω επίσης ότι, μετά το μηχανικό, το ηλεκτρονικό και το ψηφιακό, η επόμενη ανακάλυψη μπορεί να είναι το οργανικό.

- Στα γλυπτά σου για την έκθεση, και ιδιαίτερα στο Become the Thorn, η μορφή φαίνεται να ισορροπεί ανάμεσα στην ευαλωτότητα και την άμυνα. Όταν δουλεύεις αυτή τη σωματικότητα, σε ενδιαφέρει περισσότερο η προστασία ή το τραύμα που αφήνει πίσω της;

Στην πραγματικότητα δεν διαχωρίζω την προστασία από το τραύμα. Στο Become the Thorn, οι σκληρές, αιχμηρές μορφές αναδύονται από κάτι που ξεκινά μαλακό. Δουλεύοντας με τον πηλό, όλα αρχίζουν σε μια κατάσταση πλήρως ανοιχτή και δεκτική, και αυτό που αργότερα διαβάζεται ως αμυντικό προκύπτει μέσα από την πίεση, μέσα από το να ωθείται το υλικό ως το σημείο όπου χρειάζεται να αλλάξει. Αυτό με ελκύει, γιατί αντανακλά κάτι εσωτερικό. Το ένστικτο της προστασίας μορφοποιείται μέσα από την εμπειρία. Σκέφτομαι συχνά οργανισμούς όπως οι αχινοί, που αναπτύσσουν αγκάθια ως απάντηση στο περιβάλλον τους· όχι ως κάτι που αναπαριστώ άμεσα, αλλά ως έναν τρόπο να καταλάβω πώς ένα σώμα προσαρμόζεται. Η άμυνα αναπτύσσεται μέσα από την ευαλωτότητα.

Υπάρχει επίσης και μια διάσταση απόκρυψης. Το αγκάθι προστατεύει, αλλά ταυτόχρονα κρύβει. Αυτό που καλύπτει δεν είναι πλήρως προσβάσιμο, και η σκληρυμένη επιφάνεια εξακολουθεί να κουβαλά τη μνήμη αυτής της απαλότητας. Για μένα, το τραύμα δεν είναι μόνο κάτι που αφήνει ένα ίχνος, αλλά και κάτι μέσα από το οποίο περνάς. Παραμένει ενεργό, και το έργο συγκρατεί αυτή την αίσθηση διαρκούς μεταβολής. Αυτό υπάρχει και στην ίδια την πράξη της δημιουργίας. Μέσα στη μοναξιά του στούντιο, έρχεσαι αντιμέτωπος με τα δικά σου όρια. Η μετατόπιση από τη μαλακότητα στη σκληρότητα δεν είναι μόνο υλική, είναι και συναισθηματική. Το έργο μεταβάλλεται όπως μεταβάλλομαι κι εγώ.

- Ζούμε σε μια εποχή όπου το σώμα επιστρέφει βίαια στο επίκεντρο της προσοχής… Πώς συνομιλεί η γλυπτική σου με αυτό το παγκόσμιο κλίμα σωματικής και ψυχικής επιφυλακής;

Σε μια εποχή σημαδεμένη από πόλεμο, εκτοπισμό και έμφυλες συγκρούσεις, σκέφτομαι τι σημαίνει για ένα σώμα να διαχωρίζεται, να κατηγοριοποιείται και να ελέγχεται. Τα σύνορα γίνονται πιο άκαμπτα, όμως μαζί τους γίνεται πιο ορατή και η βία τους. Αυτό που με ταράζει είναι το πόσο συχνά όλα αυτά καταλήγουν σε μια αποτυχία αναγνώρισης — σαν ένα τραύμα που συμβαίνει κάπου να μπορούσε να περιοριστεί εκεί, σαν ό,τι γίνεται σε ένα σώμα να μην περνά και μέσα από τα υπόλοιπα με τρόπους που δεν έχουμε πάντα τις λέξεις να περιγράψουμε.

Το έργο μου αντιστέκεται σε αυτή τη λογική. Τα γλυπτά δεν είναι κλειστά ή αυτάρκη. Είναι πορώδη, εξαρτημένα, διαμορφωμένα μέσα από την επαφή. Αντιστέκονται στην ιδέα ότι ένα σώμα μπορεί να έχει καθαρά όρια, να είναι πλήρως προστατευμένο ή να παραμένει αποκομμένο από ό,τι το περιβάλλει. Υπάρχει ένα ερώτημα που θέτει η Judith Butler στο Frames of War και με συνοδεύει διαρκώς: ποιες ζωές αναγνωρίζονται ως άξιες πένθους και ποιες όχι. Μου φαίνεται αδύνατο να δουλεύει κανείς σήμερα χωρίς αυτό να βρίσκεται κάπου από κάτω, ως υπόστρωμα. Αντί να αναπαριστώ άμεσα αυτές τις συνθήκες, θέλω τα γλυπτά να τις φέρουν υλικά μέσα τους· να είναι σώματα ήδη εκτεθειμένα, ήδη διαμορφωμένα από δυνάμεις που δεν επέλεξαν, ήδη «μπλεγμένα» σε κάτι μεγαλύτερο από τα ίδια.

- Στο πλαίσιο του «Φετίχ της Αθωότητας», τα έργα σου μοιάζουν να μετατρέπουν την παιδική μνήμη σε ένα ασταθές, σχεδόν ρευστό ημερολόγιο. Τι σημαίνει για σένα να εκθέτεις τόσο προσωπικά θραύσματα μνήμης σε έναν δημόσιο χώρο;

Έχω την έντονη καλλιτεχνική αίσθηση ότι η ίδια η ιδιομορφία των έργων μου ταιριάζει απόλυτα με το θέμα αυτής της έκθεσης. Η διατύπωση του τίτλου, «Φετίχ της Αθωότητας», υποδηλώνει ότι η παιδική ηλικία, ως ευρύτερη έννοια, μπορεί να ιδωθεί μόνο εκ των υστέρων, αναδρομικά, και ότι η αθωότητα επίσης επιβιώνει μόνο ως μνήμη.

Σύμφωνα με τη «νόρμα», οι λέξεις «Φετίχ» και «Αθωότητα» υποτίθεται ότι σχηματίζουν ένα οξύμωρο σχήμα, μια αντιπαράθεση, κάτι που δεν μπορεί να συνυπάρξει στην ίδια πρόταση. Με παρόμοιο τρόπο, το έργο μου, όντας τόσο προσωπικό και οικείο, δεν μπορεί να εκτεθεί σε ένα «ξένο» βλέμμα. Αυτό το αίσθημα γυμνότητας και έκθεσης δημιουργεί έναν φορτισμένο, «άβολο» χώρο, ταιριάζοντας έτσι απόλυτα στο οξύμωρο του «Φετίχ της Αθωότητας».

Ωστόσο, μια δημόσια έκθεση είναι ακριβώς το μέρος όπου τα έργα μου ζωντανεύουν: κάποιος μπορεί να θυμηθεί κάτι από τη δική του εμπειρία του παρελθόντος, και οι σχεδόν φασματικές μορφές μου μπορούν να γίνουν αντιληπτές ως μια εκδοχή του ίδιου του εαυτού του. Ακριβώς σε αυτή τη στιγμή, η αφήγηση της καλλιτεχνικής μου πρόθεσης παύει να είναι αποκλειστικά δική μου και επεκτείνεται σε μια ευρύτερη αφήγηση δημόσιας πρόσληψης. Η συμμετοχή σε μια ομαδική έκθεση προχωρά αυτή τη μεταμόρφωση ένα βήμα παραπέρα: οι μορφές και οι μνήμες μου εισέρχονται σε έναν διάλογο όχι μόνο με το κοινό αλλά και με τα έργα άλλων καλλιτεχνών μέσα από το δημόσιο βλέμμα, δημιουργώντας απρόσμενες σχέσεις και συντονισμούς, διατηρώντας τα έργα μου ζωντανά.

- Σε μια εποχή παγκόσμιας ανασφάλειας, πολέμων και διαρκούς συναισθηματικής κόπωσης, πιστεύεις ότι η επιστροφή στην παιδική ηλικία λειτουργεί σήμερα ως καταφύγιο ή ως ένας πιο σκληρός τρόπος να καταλάβουμε τι έχουμε χάσει;

Πρώτα απ’ όλα, δεν πιστεύω ότι έχουμε χάσει κάτι. Η σκληρή πραγματικότητα είναι ότι, δυστυχώς, οι πόλεμοι, οι οικονομικές κρίσεις και οι περίοδοι παγκόσμιας αστάθειας υπήρχαν σε πολλές στιγμές του παρελθόντος και θα συνεχίσουν να υπάρχουν και στο μέλλον. Αυτό που αποκαλούμε εδώ «απώλεια» είναι, στην ουσία, μια παρηγορητική ψευδαίσθηση, που δικαιολογεί τη συναισθηματική μας νωθρότητα και την επιθυμία μας να καταφύγουμε στην ασφάλεια του οικείου, αποφεύγοντας τα πραγματικά ερεθίσματα. Εκείνο που νιώθουμε πως έχει χαθεί, στην πραγματικότητα παραμένει βαθιά μέσα μας, απλώς έχει θαφτεί μέσα στον θόρυβο του κόσμου.
Υπό αυτή την έννοια, η επιστροφή στην παιδική ηλικία μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα σκληρή. Αυτό που συναντά κανείς δεν είναι μια εξιδανικευμένη, αγνή αθωότητα, αλλά κάτι πολύ πιο ωμό και άβολο: καθαρά ένστικτα, άλυτα συναισθήματα, επώδυνες μνήμες. Έτσι απογυμνώνεται ο θόρυβος πίσω από τον οποίο κρυβόμαστε ως ενήλικες, για να κάνουμε τη ζωή μας πιο υποφερτή. Ο πραγματικός κίνδυνος σήμερα δεν είναι μόνο τα παγκόσμια προβλήματα, αλλά και η μείωση της ευαισθησίας μας.

Στο έργο μου, αντιλαμβάνομαι την επιστροφή στην παιδική ηλικία ως έναν τρόπο διατάραξης αυτής της αμβλύτητας. Όπως γνωρίζουμε, «δεν υπάρχει μεγαλύτερος φόβος από τον ίδιο τον φόβο». Μόνο όταν αντικρίσουμε πραγματικά το παρελθόν, μπορούμε να χαρτογραφήσουμε τον δρόμο προς το μέλλον. Έτσι, η παιδική ηλικία δεν αποτελεί ούτε ασφαλές καταφύγιο ούτε πεδίο νοσταλγικής αυταρέσκειας. Οι τρόποι με τους οποίους ανταποκρινόμαστε στο παρόν είναι βαθιά χαραγμένοι στον τρόπο με τον οποίο μάθαμε αρχικά να υπάρχουμε. Είναι ένα εργαλείο, ένας τρόπος να χαρτογραφήσουμε τη διαδρομή μας μέσα από τη δυσκολία — το δικό μας προσωπικό per aspera ad astra.

Φεύγοντας από αυτή την έκθεση, δεν μένεις με την αίσθηση ότι είδες απλώς τρία διαφορετικά καλλιτεχνικά σύμπαντα να συνυπάρχουν. Μένεις με κάτι πιο υπόγειο και πιο δύσκολο να ονομαστεί. Σαν να σε ακούμπησε μια μνήμη που δεν είναι ακριβώς δική σου, αλλά κάπου σε βρίσκει. Ένα σώμα που θυμάται πριν από τις λέξεις. Μια παιδική ηλικία που δεν επιστρέφει ως ρομαντική εικόνα, αλλά ως θραύσμα, ένστικτο, αμηχανία, ανάγκη.
Αυτό είναι, νομίζω, το πιο δυνατό στοιχείο του «Φετίχ της Αθωότητας». Δεν προσπαθεί να καθησυχάσει τον θεατή. Δεν του χαρίζει μια εύκολη νοσταλγία. Τον βάζει να σταθεί απέναντι σε κάτι πιο αληθινό: στο γεγονός ότι η αθωότητα δεν χάνεται ποτέ ακριβώς, αλλά ούτε και σώζεται όπως θα θέλαμε. Παραμένει μέσα μας σαν ίχνος. Σαν κουσούρι. Σαν μια μικρή, αθέατη εσωτερική σκηνή που φωτίζεται μόνο για λίγο.
Και ίσως τελικά αυτό να είναι που κάνει αυτή την έκθεση τόσο ουσιαστική. Ότι μιλά για το παρελθόν χωρίς να το εξωραΐζει. Και ότι, μέσα από τα έργα της Liliane Lijn, της Άννης Ρήγα και του Κωνσταντίνου Αργυρόγλου, μας θυμίζει κάτι πολύ απλό και πολύ σκληρό μαζί: πως ό,τι έχουμε υπάρξει, συνεχίζει να δουλεύει μέσα μας, ακόμη κι όταν νομίζουμε πως το έχουμε αφήσει πίσω.

Info

«Φετίχ της Αθωότητας», The Red Carpet Project Space
Σολωμού 15, Εξάρχεια
Διάρκεια έκθεσης: Τρίτη έως Σάββατο, 29 Απριλίου – 28 Μαΐου 2026

Ώρες λειτουργίας: 18:00–21:00
Κλειστά: Κυριακή και Δευτέρα
Website: theredcarpetprojectspace.com
Instagram: @redcarpetprojectspace