- CITY GUIDE
- PODCAST
-
14°
Πέσαμε θεαματικά έξω: Οι μεγάλες καταστροφές που προβλέψαμε και δεν ήρθαν
Ποιοι φόβοι του ανθρώπου αποδείχτηκαν αβάσιμοι; Από τον «υπερπληθυσμό» στην τεχνητή νοημοσύνη
Οι μεγάλες καταστροφές στον πλανήτη που προέβλεψαν τα μοντέλα μας έπεσαν θεαματικά έξω — αλλά ώς πότε θα συνεχίσουν να πέφτουν;
Για δεκαετίες, μία από τις πιο επίμονες ανησυχίες για το μέλλον της ανθρωπότητας, μία από τις πιο σίγουρες καταστροφές, ήταν ο υπερπληθυσμός. Ο πλανήτης θα γέμιζε ανθρώπους, οι πόροι δεν θα επαρκούσαν, η παραγωγή τροφίμων δεν θα μπορούσε να ακολουθήσει, και οι κοινωνίες θα οδηγούνταν σε μαζικούς λιμούς και συγκρούσεις αλά Μαντ Μαξ. Λοιπόν, πριν από ακριβώς τέσσερα χρόνια (στις 14.11.2022), είχαμε δημοσιεύσει ένα σημείωμα εδώ, με τίτλο: «Αύριο γινόμαστε 8 δισεκατομμύρια». Εκεί, λέγαμε ανάμεσα σε άλλα:
Αύριο το πρωί, θα είμαστε 8 δισεκατομμύρια άνθρωποι πάνω στη Γη. Όμως το αμέσως επόμενο λεπτό θα είμαστε 8 δισεκατομμύρια συν 130 άνθρωποι. Και το μεθεπόμενο 8 δισεκατομμύρια και 130, συν άλλοι 130. Και ούτω καθεξής. Γιατί πράγματι αυξανόμεθα και πληθυνόμεθα διαρκώς. Και βέβαια, δεν θα μείνουμε εδώ. Σε δεκαπέντε χρόνια, το 2037, θα γίνουμε 9 δισεκατομμύρια. Και το 2058 θα φτάσουμε αισίως τα 10 δισεκατομμύρια ζωντανές ψυχές στον πλανήτη. Κι αυτά είναι ΚΑΛΑ νέα. Ιδού και μερικά ενδιαφέροντα στοιχεία:
- Ο ανθρώπινος πληθυσμός είχε διπλασιαστεί μέσα σε 40 χρόνια, από τα 3 δισεκατομμύρια του 1959, στα 6 δισεκατομμύρια του 1999.
- Στον καιρό μας, αυξάνει κατά 0,84% ανά έτος, προσθέτοντας 67 εκατομμύρια ανθρώπους στη Γη κάθε φορά που ο πλανήτης μας κάνει μία πλήρη περιστροφή γύρω από τον ήλιο.
- Ο ρυθμός αύξησης του ανθρώπινου πληθυσμού είχε φτάσει στο ανώτατο όριό του στα τέλη της δεκαετίας τού ’60, όταν και πέρασε το 2% (2,09% για την ακρίβεια).
- Πλέον, ο ρυθμός αύξησης του ανθρώπινου πληθυσμού βρίσκεται σε καθοδική τροχιά, και έτσι θα συνεχίσει για πάντα: το 2048 θα φτάσει στο 0,50%, το 2086 θα πέσει στο μηδέν, και μέχρι το 2100 θα κατέβει ακόμη πιο χαμηλά: στο –0,11.
- Το 2083 θα φτάσουμε το πικ της ιστορίας: θα είμαστε 10,43 δισεκατομμύρια άνθρωποι. Από τη χρονιά εκείνη και μετά, ο ανθρώπινος πληθυσμός θα αρχίσει να μειώνεται.
- Με τη βιομηχανική επανάσταση, συνέβη μία τεράστια αλλαγή στον πλανήτη μας: ενώ είχε χρειαστεί όλη η ανθρώπινη ιστορία μέχρι το έτος 1800 για να φτάσει ο παγκόσμιος πληθυσμός στο 1 όλο κι όλο δισεκατομμύριο ψυχές (το 10.000 π.Χ. ζούσαν μόλις 4 εκατομμύρια άνθρωποι στη Γη), το δεύτερο δισεκατομμύριο προστέθηκε μέσα σε μόλις 130 χρόνια (1930), το τρίτο δισεκατομμύριο σε 30 χρόνια (1960), το τέταρτο δισεκατομμύριο σε 15 χρόνια (1974), το πέμπτο δισεκατομμύριο σε 13 χρόνια (1987), το έκτο δισεκατομμύριο σε 11 χρόνια (1998), και το έβδομο και το όγδοο δισεκατομμύριο σε 12 χρόνια το καθένα (2010 και 2022). Μόνο κατά τον 20ό αιώνα, ο πληθυσμός στον κόσμο αυξήθηκε από 1,65 δισεκατομμύρια ανθρώπους σε 6 δισεκατομμύρια.
- Οι βασικοί παράγοντες ραγδαίας αύξησης του πληθυσμού είναι η διαρκής βελτίωση των συνθηκών ζωής, η επίσης διαρκής και επαναστατική εξέλιξη της ιατρικής, οι επιστήμες, και η τεχνολογία: δεν υπάρχει ειρηνική δραστηριότητα του σύγχρονου ανθρώπου που να μη συμβάλει στη βελτίωση της ποιότητας ζωής σε ΟΛΟΥΣ τους τομείς, οδηγώντας στην τεράστια αύξηση του προσδόκιμου ζωής: περισσότερα παιδιά που επιβιώνουν σημαίνουν περισσότερους ενήλικες που θα κάνουν, στον καιρό τους, τα δικά τους παιδιά.
- Το 1800, το ένα στα τέσσερα παιδιά πέθαινε πριν κλείσει χρόνο, και το ένα στα δύο πριν συμπληρώσει τα 15 του χρόνια.
- Μόνο η ανακάλυψη των αντιβιοτικών και οι μαζικοί εμβολιασμοί αύξησαν όσο όλοι οι άλλοι παράγοντες μαζί το παγκόσμιο μέσο προσδόκιμο ζωής.
- Το παγκόσμιο μέσο προσδόκιμο ζωής ήταν τα 30 χρόνια το 1800, οπότε και ξεκινά στην Ευρώπη η εκβιομηχάνιση. Το 1950 αυξήθηκε στα 46,5 χρόνια, το 1995 έφτασε στα 65 χρόνια, και το 2019 στα 72,5 χρόνια.
- Η πρόσβαση των γυναικών στην εκπαίδευση, άρα και σε περισσότερες και καλύτερες επαγγελματικές ευκαιρίες, τις οδηγούν φυσικά να καθυστερήσουν τη μητρότητα και να κάνουν λιγότερα παιδιά.
- Η Γη μας χωράει πολύ περισσότερους ανθρώπους από όσους ζουν σήμερα στην επιφάνειά της. Ακόμη και ΧΩΡΙΣ τις επαναστατικές αλλαγές στη γεωργία και την κτηνοτροφία που έχουν ήδη συμβεί ή που πρόκειται να αλλάξουν τα πάντα τα αμέσως επόμενα χρόνια, υπάρχει άφθονο και φτηνό φαγητό για τον καθένα. Και όχι μόνο φαγητό βέβαια. Οι λόγοι της φτώχειας και της υπανάπτυξης δεν είναι οι πόροι — είναι πολιτικοί.
- Όλες αυτές οι προβλέψεις και εκτιμήσεις δεν λαμβάνουν υπόψη τους τις πολύ μεγάλες αλλαγές που μας περιμένουν στο κοντινό μέλλον, και που θα αλλάξουν άρδην την εικόνα: σε μερικές δεκαετίες, η ενέργεια θα είναι άφθονη, πράσινη και σχεδόν δωρεάν για όλη την ανθρωπότητα.
- Ο μπαμπούλας του υπερπληθυσμού ήταν απλώς αυτό: ένας μπαμπούλας, τίποτε περισσότερο.
- Οι χώρες που «γερνούν» δημογραφικά πρέπει να ενσωματώνουν μετανάστες εντάσσοντάς τους στον εθνικό κορμό.
- Απαιτείται αγαστή συνεργασία μεταξύ των κρατών, σε όλους τους τομείς. Και πλήρης, αυστηρότατος αποκλεισμός για όποιο κράτος δεν δέχεται αυτή τη συνεργασία.
- Έρχονται ακόμη καλύτεροι καιροί.
* * *
Και ας γυρίσουμε στο σήμερα, 4 χρόνια από τότε. Στο μεταξύ, εσείς κρατήστε ό,τι θέλετε από τα παραπάνω, ή και όλα. Εμείς θέλουμε να μείνουμε σε ένα. Σε αυτό εδώ:
- Ο μπαμπούλας του υπερπληθυσμού ήταν ένας μπαμπούλας, τίποτε περισσότερο.
Γιατί; Γιατί δεν το είχαμε διατυπώσει όπως έπρεπε. Γιατί ο φόβος των ανθρώπων για τον υπερπληθυσμό δεν ήταν ΜΟΝΟ αυτό. Δεν ήταν ΜΟΝΟ ένας μπαμπούλας. Ήταν και κάτι άλλο: ήταν ένα Μεγάλο Λάθος. Είχαμε πέσει έξω. Πολύ. Πάρα πολύ. Πιο πολύ δεν γίνεται. Και δεν ήταν η πρώτη φορά που πέφταμε έξω — ούτε θα ήταν η τελευταία. Ήταν όμως η πιο εντυπωσιακή. Και κράτησε πολύ, πάρα πολύ καιρό.
Το μέλλον που βλέπουμε πλέον είναι απολύτως διαφορετικό. Σύμφωνα με την τελευταία μεγάλη αναθεώρηση του ΟΗΕ, το «World Population Prospects 2024», ο παγκόσμιος πληθυσμός, που ήταν 8,2 δισεκατομμύρια το 2024, αναμένεται, πράγματι, να συνεχίσει να αυξάνεται για άλλες πέντε ή έξι δεκαετίες και να φτάσει περίπου στα 10,3 δισεκατομμύρια στα μέσα της δεκαετίας του 2080 — αλλά στη συνέχεια προβλέπεται σταδιακή μείωση. Μια άλλη μεγάλη μελέτη —που δημοσιεύτηκε στο έγκριτο Lancet— τοποθετεί την κορύφωση πολύ νωρίτερα, το 2064, με ταβάνι τα 9,73 δισεκατομμύρια. Σε κάθε περίπτωση, το βασικό σε όλα αυτά είναι ένα: η κατεύθυνση προς την οποία μετακινούνται ΟΛΕΣ οι σχετικές προβλέψεις είναι προς τα κάτω, και μόνο προς τα κάτω.
Ο παγκόσμιος πληθυσμός, που ήταν 8,2 δισεκατομμύρια το 2024, αναμένεται, πράγματι, να συνεχίσει να αυξάνεται για άλλες πέντε ή έξι δεκαετίες και να φτάσει περίπου στα 10,3 δισεκατομμύρια στα μέσα της δεκαετίας του 2080 — αλλά στη συνέχεια προβλέπεται σταδιακή μείωση.
Για την ακρίβεια, η γονιμότητα μειώνεται πολύ ταχύτερα από όσο αναμενόταν σε πολύ μεγαλύτερο μέρος του κόσμου από όσο πιστεύαμε, και ήδη ένας στους τέσσερις ανθρώπους ζει σε μια χώρα που ο πληθυσμός έχει ΗΔΗ φτάσει στην κορύφωσή του. Μέσα σε μια γενιά όλη κι όλη, η «πληθυσμιακή βόμβα» έδωσε τη θέση της στην υπογεννητικότητα, στη γήρανση, στα συνταξιοδοτικά συστήματα που πιέζονται, στην έλλειψη εργαζομένων κ.τ.σ.
Ξαναλέμε: δεν υπήρξε τέτοια και τόσο μεγάλη μεταστροφή, ποτέ ξανά. Αξίζει να θυμηθούμε, αν θέλετε, ότι το 1968 οι βιολόγοι Anne Ehrlich και Paul R. Ehrlich δημοσίευσαν το περίφημο «The Population Bomb», ένα από τα βιβλία που διαμόρφωσαν τον φόβο του υπερπληθυσμού, μία Βίβλος στο είδος του. Η βασική εικόνα ήταν ζοφερή: η παραγωγή τροφίμων δεν θα μπορούσε να ακολουθήσει την αύξηση του πληθυσμού, και εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι θα πέθαιναν από πείνα ήδη μέσα στις επόμενες δεκαετίες. Μία δεκαετία μετά (το 1979), η Κίνα επέβαλε επίσημα την πολιτική τού ενός παιδιού, «ως θεμελιώδες καθήκον των πολιτών». Μία πολιτική που τερματίστηκε άδοξα το 2015, ενώ από το 2021 τούς επιτρέπεται να αποκτούν έως και τρία παιδιά…
Η βασική εικόνα ήταν ζοφερή: η παραγωγή τροφίμων δεν θα μπορούσε να ακολουθήσει την αύξηση του πληθυσμού, και εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι θα πέθαιναν από πείνα ήδη μέσα στις επόμενες δεκαετίες.
Πριν το «The Population Bomb», όμως, ένα άλλο βιβλίο, επιστημονικής φαντασίας αυτό, το «Make Room! Make Room!» (1966) του Harry Harrison, είχε ήδη κρούσει τον κώδωνα ενός ανύπαρκτου κινδύνου. Ελάτε να το δούμε λιγάκι.
Το μυθιστόρημα διαδραματίζεται στη Νέα Υόρκη τού 1999 (99 = αντιστροφή τού 66 από το 1966, το ίδιο κόλπο που έκανε και ο Όργουελ με το «1984», που κυκλοφόρησε το 1948: η επιστημονική φαντασία χρησιμοποιεί το μέλλον για να μιλήσει για το παρόν), σε έναν κόσμο που έχει φτάσει τα 7 δισεκατομμύρια κατοίκους, εκ των οποίων τα 35 εκατομμύρια στριμώχνονται στην αμερικανική megacity. Η πλοκή ακολουθεί τον αστυνομικό ντετέκτιβ Άντι Ρους, που ερευνά τη δολοφονία ενός ηλικιωμένου και πλούσιου παράγοντα της μαύρης αγοράς, του Μάικλ «Μπιγκ Μάικ» Ο’Μπράιεν. Παράλληλα, παρακολουθούμε τη σκληρή καθημερινότητα του νεαρού συγκάτοικου τού Ρους, του Σολ, ενός βετεράνου που προσπαθεί να επιβιώσει στη φτώχεια, καθώς και τη μοίρα της Σίλα, μιας νεαρής γυναίκας που μπλέκει στη ζωή τους.
Στο βιβλίο δεν υπάρχουν εξεζητημένες τεχνολογίες, ιπτάμενα περιπολικά ή δυστοπικά γκάτζετ, παρά μόνο η ωμή πραγματικότητα της επιβίωσης: το νερό είναι πολυτέλεια, το ηλεκτρικό ρεύμα δίνεται με δελτίο, το κρέας έχει αντικατασταθεί από συνθετικά προϊόντα σόγιας και πλαγκτόν (που ονομάζονται «πολτός»), τα δέντρα και τα ζώα είναι ανύπαρκτα για τους πολλούς, και τα αυτοκινητόδρομοι έχουν μετατραπεί σε παραγκουπόλεις. Καθώς η έρευνα προχωρά, ο Ρους αποκαλύπτει τον δολοφόνο, έναν μικροκακοποιό ονόματι Ρόι, αλλά η εξιχνίαση του εγκλήματος περνά σε δεύτερη μοίρα μπροστά στη γενικευμένη εξαθλίωση. Το φινάλε είναι αποκαρδιωτικό: η πείνα και η απόγνωση οδηγούν σε μια τεράστια, ανεξέλεγκτη εξέγερση στους δρόμους της Νέας Υόρκης. Η αστυνομία αδυνατεί να ελέγξει το πλήθος, και το σύστημα καταρρέει κάτω από το ίδιο του το βάρος, αφήνοντας τους πρωταγωνιστές αντιμέτωπους με το αμείλικτο τέλος τους χωρίς καμία λύτρωση.
Στο βιβλίο δεν υπάρχουν εξεζητημένες τεχνολογίες, ιπτάμενα περιπολικά ή δυστοπικά γκάτζετ, παρά μόνο η ωμή πραγματικότητα της επιβίωσης: το νερό είναι πολυτέλεια, το ηλεκτρικό ρεύμα δίνεται με δελτίο, το κρέας έχει αντικατασταθεί από συνθετικά προϊόντα σόγιας και πλαγκτόν (που ονομάζονται «πολτός»), τα δέντρα και τα ζώα είναι ανύπαρκτα για τους πολλούς, και τα αυτοκινητόδρομοι έχουν μετατραπεί σε παραγκουπόλεις.
Το βιβλίο θα γινόταν μια πολύ μεγάλη κινηματογραφική επιτυχία λίγα χρόνια μετά, όταν μεταφέρθηκε στο σινεμά από τον Richard Fleischer με τον τίτλο: «Soylent Green» (1973). Η ταινία τοποθετείται επίσης στη Νέα Υόρκη, του 2022 αυτή τη φορά, που μαστίζεται από μόνιμο καύσωνα, νέφος, έλλειψη φυσικών πόρων και έναν πληθυσμό 40 εκατομμυρίων ανθρώπων που ζουν στους δρόμους και στις σκάλες των κτιρίων, εξαρτώμενοι από την πανίσχυρη πολυεθνική Soylent Corporation. Η ιστορία ακολουθεί τον ντετέκτιβ Ρόμπερτ Θορν, ο οποίος αναλαμβάνει τη διαλεύκανση της δολοφονίας του Γουίλιαμ Σίμσον, ενός από τα διευθυντικά στελέχη της εταιρείας. Ο Θορν μοιράζεται το διαμέρισμά του με τον Σολ Ροθ, έναν ηλικιωμένο διανοούμενο («βιβλιοφύλακα») που θυμάται τον παλιό κόσμο με τα δέντρα, τα ζώα και τις αληθινές, φυσικές τροφές.
Κατά τη διάρκεια της έρευνας, ο Θορν ανακαλύπτει ότι ο Σίμσον δολοφονήθηκε επειδή γνώριζε ένα τρομερό μυστικό σχετικά με το νέο προϊόν της εταιρείας, το Soylent Green, κύρια πηγή τροφής για το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού. Παράλληλα, ο Σολ, συνειδητοποιώντας την κατάσταση του κόσμου, αποφασίζει να καταφύγει σε κρατική ευθανασία σε ένα ειδικό κέντρο, όπου πριν πεθάνει τού προσφέρεται το θέαμα της χαμένης γης μέσω προβολών αρχειακού υλικού. Ο Θορν ακολουθεί το σώμα του Σολ με τα μυστικά απορριμματοφόρα της κυβέρνησης και ανακαλύπτει την ανατριχιαστική αλήθεια: οι ωκεανοί έχουν πεθάνει και το Soylent Green δεν παράγεται από φύκη της θάλασσας, αλλά (σόρι για το σπόιλερ, όμως πέρασε και πάνω από μισός αιώνας από τότε) από τα επεξεργασμένα σώματα των νεκρών ανθρώπων. Στο φινάλε, ο Θορν τραυματίζεται σοβαρά από τους φρουρούς της εταιρείας και, καθώς τον απομακρύνουν, φωνάζει με όλη του τη δύναμη στους συναδέλφους του την αλήθεια: «Το Soylent Green είναι άνθρωποι! Είναι άνθρωποι!»
Ο Θορν ανακαλύπτει ότι ο Σίμσον δολοφονήθηκε επειδή γνώριζε ένα τρομερό μυστικό σχετικά με το νέο προϊόν της εταιρείας, το Soylent Green, κύρια πηγή τροφής για το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού.
Εν πάση περιπτώσει, ό,τι και να έλεγαν τα βιβλία, fiction και μη, ούτε λιμούς είχαμε λόγω υπερπληθυσμού ή από έλλειψη τροφής, για όνομα του Θεού (είχαμε όμως από την αδυναμία πρόσβασης στην τροφή: οι σύγχρονοι λιμοί είναι αποκλειστικά ανθρωπογενείς, και έχουν να κάνουν με πολέμους, με κακή διακυβέρνηση, με διαφθορά, με την κατάρρευση των κρατικών δομών, με διαταραχές στις εφοδιαστικές αλυσίδες όπως τώρα με τον πόλεμο του Πούτιν κλπ.), ούτε τίποτα. Γιατί; Γιατί στο μεταξύ είχε ξεκινήσει η Πράσινη Επανάσταση, με νέες ποικιλίες σιτηρών, με σύγχρονα λιπάσματα, με αποδοτικότερη άρδευση, με μηχανοποίηση, με φυτοπροστασία, με καλύτερη γεωπονία, με τα επάρατα «μεταλλαγμένα» θρεπτικά φυτά κ.ο.κ.: δεκάδες τέτοιοι παράγοντες αύξησαν εντυπωσιακά την ποσότητα τροφίμων που μπορούσε να παραγάγει η ίδια έκταση γης, και τάισαν τον κόσμο.
Γιατί; Γιατί στο μεταξύ είχε ξεκινήσει η Πράσινη Επανάσταση, με νέες ποικιλίες σιτηρών, με σύγχρονα λιπάσματα, με αποδοτικότερη άρδευση, με μηχανοποίηση, με φυτοπροστασία, με καλύτερη γεωπονία, με τα επάρατα «μεταλλαγμένα» θρεπτικά φυτά κ.ο.κ.
Και, μολονότι η πείνα, όπως μόλις είδαμε, ΠΑΡΑΜΕΝΕΙ σοβαρό παγκόσμιο πρόβλημα (παρά την περίσσεια τροφής, για καθαρά γεωπολιτικούς λόγους), εμφανίστηκε ένα καινούργιο πρόβλημα, που θα ακουγόταν τρελό και παράδοξο μέσα στην ατμόσφαιρα των 60s: σήμερα, το 45% των ενηλίκων στον κόσμο είναι υπέρβαροι, ενώ περισσότεροι από 940 εκατομμύρια ενήλικες είναι παχύσαρκοι· συνολικά, ένας στους έξι ανθρώπους στον πλανήτη είναι παχύσαρκος. Η ανθρωπότητα κατέληξε να αντιμετωπίζει ταυτόχρονα υποσιτισμό και υπερκατανάλωση θερμίδων. Τα δε ποσοστά της παχυσαρκίας αυξάνονται πλέον με ταχύτερους ρυθμούς στις χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος…
* * *
Δόξα τω Θεώ, πέσαμε έξω με τον υπερπληθυσμό. Τα πήγαμε άραγε καλύτερα με άλλες μεγάλες προβλέψεις μας;
Όχι πάντα.
Κάτι ανάλογο συνέβη, π.χ., και με το πετρέλαιο. Για δεκαετίες, η θεωρία τού «peak oil» ήταν το κεντρικό στοιχείο της συζήτησης για την ενέργεια. Η λογική ήταν απλή: τα κοιτάσματα είναι πεπερασμένα, αυτά στα οποία έχουμε ευκολότερη πρόσβαση θα εξαντληθούν πρώτα, θα σπάσουμε τα μούτρα μας στα υπόλοιπα, και κάποια στιγμή η παγκόσμια παραγωγή θα φτάσει αναγκαστικά στο τέλος της. Μόνο που αφήσαμε έναν βασικότατο παράγοντα έξω από τους υπολογισμούς μας: την τεχνολογία. Οι βαθύτερες γεωτρήσεις, η υπεράκτια εξόρυξη, η οριζόντια διάτρηση και κυρίως το λεγόμενο «hydraulic fracturing» (η υδραυλική ρωγμάτωση, το fracking) κατέστησαν οικονομικά αξιοποιήσιμους τεράστιους ενεργειακούς πόρους που προηγουμένως είτε δεν ήταν γνωστοί είτε δεν θεωρούνταν πραγματικά «αποθέματα». Τα αμερικανικά αποδεδειγμένα αποθέματα, για παράδειγμα (αλλά όχι μόνο αυτά), έχουν μεταβληθεί τρομερά μέσα στις τελευταίες δεκαετίες.
Οι βαθύτερες γεωτρήσεις, η υπεράκτια εξόρυξη, η οριζόντια διάτρηση και κυρίως το λεγόμενο «hydraulic fracturing» (η υδραυλική ρωγμάτωση, το fracking) κατέστησαν οικονομικά αξιοποιήσιμους τεράστιους ενεργειακούς πόρους που προηγουμένως είτε δεν ήταν γνωστοί είτε δεν θεωρούνταν πραγματικά «αποθέματα».
Μάλιστα, σήμερα η έννοια του «peak oil» επέστρεψε μεν, αλλά… ανάστροφα. Στο Stated Policies Scenario του «World Energy Outlook 2025», όπως διαβάζουμε, ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας προβλέπει ότι η ζήτηση πετρελαίου θα φτάσει μεν στα 102 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως στα τέλη της δεκαετίας, αλλά στη συνέχεια θα αρχίσει να μειώνεται — στην αρχή σταδιακά, και μετά δραματικά. Κάποτε φοβόμασταν ότι θα σταματήσουμε να χρησιμοποιούμε πετρέλαιο επειδή θα μας τελειώσει. Τώρα τρέμουμε το γεγονός ότι θα χρησιμοποιούμε λιγότερο επειδή τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειες και μία σειρά από άλλες τεχνολογίες (κάποιες από αυτές άγνωστες σε εμάς τούς απέξω) θα περιορίσουν τη ζήτησή του, μέχρι να την καταστήσουν παρελθόν: θα βρούμε πολύ πετρέλαιο ακόμη, αλλά θα μας μείνει αμανάτι.
Τα ίδια συμβαίνουν, ή πρόκειται να συμβούν, και με αμέτρητες προβλέψεις για τις πρώτες ύλες. Τι συμβαίνει; Το εξής: Παίρνουμε τα σημερινά γνωστά αποθέματα ενός μετάλλου, ενός καυσίμου κλπ., τα διαιρούμε με την ετήσια (επίσης σημερινή) κατανάλωση, και καταλήγουμε σε έναν εντυπωσιακό τίτλο: «Μας απομένουν άλλα 30 χρόνια, μετά θα πεθάνουμε όλοι», «Τέλος το κακάο, πείτε αντίο στη σοκολάτα». Μόνο που τα «αποθέματα» είναι απλώς μία οικονομική και τεχνολογική κατηγορία, δεν σημαίνουν κάτι. Ένα κοίτασμα που σήμερα κοστίζει περισσότερα χρήματα για να πάμε να το δουλέψουμε από όσο το προϊόν που θα βγάλει, αύριο, με μια νέα τεχνολογία, ενδέχεται να μετατραπεί σε εμπορικά υπεραξιοποιήσιμο asset, και να κάνει πλούσιο για δυο γενιές αυτόν (βλ.: το κράτος) που το έχει. Και όχι μόνο: νέα κοιτάσματα ανακαλύπτονται, οι τεχνικές εξόρυξης βελτιώνονται διαρκώς, και (κυρίως!) τα υλικά από τα οποία εξαρτόμαστε σήμερα αντικαθίστανται από άλλα. Ακόμη και οι σπάνιες γαίες ενδέχεται να αντικατασταθούν από άλλες, που ίσως να μην είναι και τόσο σπάνιες.
Ένα κοίτασμα που σήμερα κοστίζει περισσότερα χρήματα για να πάμε να το δουλέψουμε από όσο το προϊόν που θα βγάλει, αύριο, με μια νέα τεχνολογία, ενδέχεται να μετατραπεί σε εμπορικά υπεραξιοποιήσιμο asset, και να κάνει πλούσιο για δυο γενιές αυτόν (βλ.: το κράτος) που το έχει.
Από την άλλη, υπάρχουν και περιπτώσεις όπου μια πρόβλεψη που κάναμε αποτυγχάνει μεν, παρότι το βασικό της επιχείρημα αποδεικνύεται σωστό. Ας πούμε, το 1930 ο John Maynard Keynes έγραψε ένα δοκίμιο με τίτλο, «Economic Possibilities for our Grandchildren». Θεωρούσε ότι μέσα σε περίπου έναν αιώνα η τεχνολογική ανάπτυξη και η αύξηση της παραγωγικότητας θα μπορούσαν να επιτρέψουν στους ανθρώπους να εργάζονται 15 ώρες την εβδομάδα. Έπεσε 100% μέσα ως προς την παραγωγικότητα. Όμως, η δεκαπεντάωρη εβδομάδα εργασίας έμεινε όνειρο απατηλό: ο Κέινς είχε εκτιμήσει άριστα τα της τεχνολογίας, αλλά έπεσε εντελώς έξω στο τι θα αποφάσιζαν να κάνουν οι άνθρωποι με την τεχνολογική πρόοδο: το μεγαλύτερο μέρος του κέρδους παραγωγικότητας μετατράπηκε σε υψηλότερα εισοδήματα, περισσότερα αγαθά και υπηρεσίες, και κυρίως σε νέες μορφές κατανάλωσης — και όχι σε ελεύθερο χρόνο…
Έπεσε 100% μέσα ως προς την παραγωγικότητα. Όμως, η δεκαπεντάωρη εβδομάδα εργασίας έμεινε όνειρο απατηλό: ο Κέινς είχε εκτιμήσει άριστα τα της τεχνολογίας, αλλά έπεσε εντελώς έξω στο τι θα αποφάσιζαν να κάνουν οι άνθρωποι με την τεχνολογική πρόοδο.
Στο μεταξύ, συμβαίνει και κάτι ακόμη — κάτι πολύ όμορφο: κάποιες από τις καταστροφές που προβλέψαμε αποφεύχθηκαν, όχι επειδή βρέθηκαν νέες τεχνολογίες ή επειδή άλλαξαν ξαφνικά οι συνήθειές μας ή ποιος ξέρει γιατί, αλλά επειδή τις πολεμήσαμε, και κερδίσαμε. Η τρύπα του όζοντος είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Οι επιστήμονες εντόπισαν τον κίνδυνο, τα κράτη αντέδρασαν, συμφωνήθηκε το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ, και οι ουσίες που κατέστρεφαν το στρατοσφαιρικό όζον περιορίστηκαν δραστικά. Κάποτε όλος ο πλανήτης χρησιμοποιούσε λακ. Σήμερα δεν υπάρχει καν.
Το ίδιο ισχύει και για την όξινη βροχή, για αρκετές επιδημικές απειλές, για πάρα πολλές περιβαλλοντικές και υγειονομικές καταστροφές κλπ. κλπ. Μην ξεχνάμε και την πανδημία του κορονοϊού: αν καθόμασταν με σταυρωμένα τα χέρια, η Γη θα ήταν ένας άλλος πλανήτης σήμερα. Θα είχαμε τεράστια απώλεια ανθρώπινων ζωών, πλήρη κατάρρευση των συστημάτων υγείας, παρατεταμένα lockdown, αδιανόητη οικονομική ύφεση, βραδύτερη ανοσία της αγέλης, και συνεχείς εμφανίσεις νέων μεταλλάξεων. Πολύ ωραία θα περνούσαμε…
Και σήμερα; Σήμερα φοβόμαστε όλοι, και δικαίως, την τεχνητή νοημοσύνη. Για πολλούς λόγους: είτε επειδή θα μας οδηγήσει όλους στην ανεργία, είτε επειδή θα έρθει ο Εξολοθρευτής να μας κάνει μικρά-μικρά κομματάκια, είτε γιατί ένας Ρώσος χάκερ θα τινάξει στον αέρα όλες τις τράπεζες αίματος στην Ευρώπη. Δεν μπορούμε να ξέρουμε τι θα γίνει! Βρισκόμαστε μέσα στη βράση της πρόβλεψης και δεν γνωρίζουμε την έκβασή της. Όλα παίζουν.
Σήμερα φοβόμαστε όλοι, και δικαίως, την τεχνητή νοημοσύνη. Για πολλούς λόγους: είτε επειδή θα μας οδηγήσει όλους στην ανεργία, είτε επειδή θα έρθει ο Εξολοθρευτής να μας κάνει μικρά-μικρά κομματάκια, είτε γιατί ένας Ρώσος χάκερ θα τινάξει στον αέρα όλες τις τράπεζες αίματος στην Ευρώπη.
Απροπό, πάντως, οι προβλέψεις ότι οι μηχανές θα αντικαταστήσουν τους ανθρώπους έχουν μακρά ιστορία. Ήδη τη δεκαετία του 1960 σημαντικές προσωπικότητες του χώρου πίστευαν ότι οι υπολογιστές θα μπορούσαν μέσα σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα να αναλάβουν ένα τεράστιο φάσμα ανθρώπινων διανοητικών δραστηριοτήτων. Κείμενα της εποχής καταγράφουν αυτή την εξαιρετικά αισιόδοξη (ή μήπως απαισιόδοξη;…) αντίληψη για την ταχύτητα της αυτοματοποίησης. Με τη γενετική ΑΙ ακούμε ξανά ένα σωρό αντίστοιχες προβλέψεις. Αυτή τη φορά μπορεί να επαληθευτούν σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό. Μπορεί όμως και όχι. Θα δούμε.
Όπως λέει και ένας σοφός μου φίλος, «Αφού δεν βιάζονται οι Κινέζοι, γιατί βιάζεσαι εσύ;»
* * *
Γενικά μιλώντας, οι επιστήμονες βλέπουν πολύ καλά τις τάσεις, αλλά προβλέπουν με μεγαλύτερη αστοχία την αντίδραση ενός ολόκληρου συστήματος στην εκάστοτε τάση. Βλέπαμε ταχύτατη αύξηση πληθυσμού και την προεκτείναμε στο μέλλον. Δεν γνωρίζαμε πόσο θα άλλαζε αυτό που λέμε γονιμότητα καθώς εκατοντάδες εκατομμύρια γυναίκες θα αποκτούσαν περισσότερη εκπαίδευση, απευθείας πρόσβαση στην αντισύλληψη και μεγαλύτερη συμμετοχή στην αγορά εργασίας, και θα έλεγαν με χίλια δίκια: «Βρε δε μας παρατάτε, λέω εγώ; Να πάτε να γεννήσετε εσείς». Βλέπαμε αυξανόμενη κατανάλωση πετρελαίου και γνωστά «πεπερασμένα» κοιτάσματα και υπολογίζαμε ποια μέρα θα εξαντλούνταν τελείως και θα πηγαίναμε όλοι με το ποδήλατο. Δεν είχαμε ιδέα ποιες μέθοδοι εξόρυξης θα γίνονταν οικονομικά εφικτές αύριο κιόλας. Βλέπαμε την αύξηση του πληθυσμού και τις τότε γεωργικές αποδόσεις και υπολογίζαμε τις μελλοντικές ανάγκες σε τρόφιμα, αρχίζοντας ήδη να πεινάμε και να λιγουρευόμαστε τον γείτονα. Δεν μπορούσαμε να γνωρίζουμε πόσο περισσότερο σιτάρι ή ρύζι θα μπορούσε να παραγάγει ένα στρέμμα γης με τις επερχόμενες τεχνολογίες.
Δεν γνωρίζαμε πόσο θα άλλαζε αυτό που λέμε γονιμότητα καθώς εκατοντάδες εκατομμύρια γυναίκες θα αποκτούσαν περισσότερη εκπαίδευση, απευθείας πρόσβαση στην αντισύλληψη και μεγαλύτερη συμμετοχή στην αγορά εργασίας, και θα έλεγαν με χίλια δίκια: «Βρε δε μας παρατάτε, λέω εγώ; Να πάτε να γεννήσετε εσείς».
Τείνουμε να φανταζόμαστε το μέλλον σαν μια εκδοχή του παρόντος. Αλλά το μέλλον είναι μια άλλη χώρα.
Για το μεγαλύτερο μέρος του 20ού αιώνα πολλοί σοβαροί άνθρωποι θεωρούσαν αυτονόητο ότι το μεγάλο δημογραφικό πρόβλημα του 21ου αιώνα θα ήταν οι υπερβολικά πολλοί άνθρωποι. Στην πράξη, δεν ξέρουμε πώς θα λειτουργήσουν οι κοινωνίες μας όταν οι άνθρωποι θα αρχίσουν να γίνονται πολύ, πολύ, πάρα πολύ λιγότεροι.
Χαράς ευαγγέλια, βέβαια, για τους εσωστρεφείς.
* * *
Η στήλη μας αυτή κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Τετάρτη. Όμως έχουμε κι άλλα! Κάθε Τρίτη πρωί, μας ακούτε στο πόντκαστ για το βιβλίο και την τηλεόραση που κάνουμε με τη Σαπφώ Καρδιακού. Κάθε Παρασκευή, διαβάστε τη στήλη μας «Καλή Ερώτηση»: απαντάμε στα πάντα, με όσο περισσότερη αισιοδοξία και θετική ματιά μπορούμε. Κάθε Σάββατο, βυθιστείτε στο χορταστικό αλμανάκ μας στη Thess Voice. Τις Κυριακές, μιλάμε για το Βιβλίο της Εβδομάδας: μη διαβάσετε μόνο την παρουσίαση, διαβάστε και το βιβλίο! Μη διστάσετε να μας στείλετε μέιλ, αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Σας ευχαριστούμε πολύ!
ΠΡΟΣΦΑΤΑ
ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ
ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΙ ΠΑΝΤΑ
ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Ποιοι φόβοι του ανθρώπου αποδείχτηκαν αβάσιμοι; Από τον «υπερπληθυσμό» στην τεχνητή νοημοσύνη
Εξέλιξη-ορόσημο καθώς οι γιγαντιαίοι μηχανικοί βραχίονες του πύργου εκτόξευσης συνέλαβαν το διαστημόπλοιο
Πώς μπορείτε να το κάνετε με απλό και άμεσο τρόπο
Επηρεάστηκε και ο βοηθός τεχνητής νοημοσύνης Copilot
Γιατί η επόμενη μεγάλη κρίση μπορεί να ξεκινήσει από έναν server
Η υπόθεση Χουάνγκ ενδέχεται να αλλάξει τις ισορροπίες στον τεχνολογικό ανταγωνισμό
Η δεύτερη μεγάλη διακοπή της Microsoft μέσα στο 2026
Η εταιρεία απέκλεισε το ενδεχόμενο κυβερνοεπίθεσης - Αποδίδει τη βλάβη σε τεχνικό πρόβλημα
Περισσότερες από 12 ώρες διήρκεσε η διακοπή λειτουργίας των υπηρεσιών
Τηλέφωνα και Bluetooth επιστρατεύτηκαν για να συνεχιστεί η δουλειά
Τα νέα ακουστικά Sony MDR-3R διαθέτουν τον ίδιο σχεδιασμό και τα χαρακτηριστικά διάτρητα καλύμματα με τα πρωτότυπα, αλλά οι ομοιότητες δεν σταματούν εκεί.
Δεν προσδιορίζει πότε θα επανέλθουν πλήρως οι υπηρεσίες
Εκατομμύρια χρήστες παραμένουν χωρίς Outlook, Teams και Copilot
Αποτυγχάνουν οι προσπάθειες αποκατάστασης
Είναι άραγε ο γνωστός μας χωροχρόνος η πραγματική κατάσταση του σύμπαντος;
Πάνω από 130.000 αναφορές για το email
Η 32η πλουσιότερη αυτοδημιούργητη γυναίκα στις ΗΠΑ αναλαμβάνει CEO ενός από τους ισχυρότερους τεχνολογικούς ομίλους παγκοσμίως
Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος δημοσιοποίησε την πρώτη μεγάλη δέσμη παρατηρήσεων του τηλεσκοπίου
Το ατελείωτο scroll, η διάσπαση προσοχής και η σχέση μας με το smartphone - Τι δείχνουν οι έρευνες και πώς μπορούμε να περιορίσουμε την εξάρτησή μας από την οθόνη
Έχετε δει 20 από 200 άρθρα.