Παγκόσμια Ημέρα για την Προστασία της Στιβάδας του Όζοντος: Η 16η Σεπτεμβρίου θυμίζει μια σπάνια περιβαλλοντική ιστορία, όχι μια καταστροφή που απλώς καταγράψαμε, αλλά μια καταστροφή που προλάβαμε να περιορίσουμε
Η τρύπα του όζοντος υπάρχει ακόμη. Δεν εξαφανίστηκε επειδή υπογράφηκε μια διεθνής συμφωνία. Δεν αποκαταστάθηκε επειδή η ανθρωπότητα έκανε, κάποτε, το σωστό. Η πλήρης ανάκαμψη θα χρειαστεί δεκαετίες, ακόμη και αν συνεχίσουμε να τηρούμε τις δεσμεύσεις μας. Αυτό όμως δεν μειώνει τη σημασία της επιτυχίας. Την κάνει πιο καθαρή. Γιατί η ιστορία του όζοντος είναι η ιστορία μιας απειλής που άλλαξε πορεία πριν γίνει ανεξέλεγκτη.
Το μεγαλύτερο μέρος του όζοντος της Γης βρίσκεται στη στρατόσφαιρα, με τις υψηλότερες συγκεντρώσεις του περίπου 15 έως 35 χιλιόμετρα πάνω από την επιφάνεια. Εκεί λειτουργεί σαν αόρατη ασπίδα. Απορροφά μεγάλο μέρος της βλαβερής υπεριώδους ακτινοβολίας του ήλιου και περιορίζει την ποσότητα UV-B που φτάνει χαμηλότερα, στην επιφάνεια του πλανήτη.
Όταν αυτή η προστασία εξασθενεί, οι συνέπειες δεν μένουν ψηλά στην ατμόσφαιρα. Φτάνουν στο δέρμα, στα μάτια, στις καλλιέργειες, στη θάλασσα. Η αυξημένη έκθεση στην UV-B συνδέεται με μεγαλύτερο κίνδυνο για καρκίνο του δέρματος και καταρράκτη. Μπορεί επίσης να επηρεάσει την ανάπτυξη φυτών και οργανισμούς όπως το φυτοπλαγκτόν, που στηρίζει τα θαλάσσια τροφικά πλέγματα.
Στο επίκεντρο του προβλήματος βρέθηκαν οι χλωροφθοράνθρακες, γνωστοί ως CFCs. Για δεκαετίες χρησιμοποιήθηκαν ευρέως στην ψύξη, στα σπρέι και στην παραγωγή μονωτικών υλικών. Η χημική τους σταθερότητα ήταν ακριβώς αυτό που τους έκανε χρήσιμους. Δεν αντιδρούσαν εύκολα, δεν διασπώνταν γρήγορα, έκαναν καλά τη δουλειά τους.
Αλλά η ίδια ιδιότητα που τους έκανε βολικούς στη βιομηχανία τους έκανε επικίνδυνους για την ατμόσφαιρα. Παρέμεναν αρκετά ώστε να ταξιδεύουν προς τη στρατόσφαιρα. Εκεί, η υπεριώδης ακτινοβολία τους διασπούσε, απελευθερώνοντας χλώριο. Το χλώριο συμμετείχε σε αλυσιδωτές αντιδράσεις που κατέστρεφαν τα μόρια όζοντος. Μια ουσία που χρησιμοποιήθηκε σε ένα ψυγείο, σε ένα σπρέι ή σε ένα βιομηχανικό υλικό μπορούσε να αφήσει αποτύπωμα δεκαετίες αργότερα, πολύ μακριά από το σημείο όπου είχε παραχθεί ή χρησιμοποιηθεί. Αυτό ήταν και ένα από τα μεγάλα μαθήματα της τρύπας του όζοντος: η ρύπανση δεν περιορίζεται από τις αποστάσεις και τα όρια που θέτουμε στους χάρτες.
Οι πρώτες επιστημονικές προειδοποιήσεις για τη σύνδεση των CFCs με την καταστροφή του όζοντος διατυπώθηκαν το 1974. Το 1985 δημοσιεύθηκε η ανακάλυψη της μεγάλης εποχικής αραίωσης πάνω από την Ανταρκτική. Η λέξη «τρύπα» δεν περιέγραφε ένα κενό, αλλά μια περιοχή όπου η ποσότητα του όζοντος μειωνόταν δραματικά. Το αποτύπωμα της βιομηχανικής δραστηριότητας είχε φτάσει πάνω από μια ήπειρο μακριά από τα μεγάλα κέντρα παραγωγής. Η Ανταρκτική έγινε ο τόπος όπου οι επιπτώσεις των CFCs φάνηκαν καθαρά, ενώ είχαν παραχθεί αλλού.
Μέγιστη ετήσια έκταση της τρύπας του όζοντος πάνω από την Ανταρκτική, 1979–2022. Πηγή: https://climate.ec.europa.eu/
Στις 16 Σεπτεμβρίου 1987 υιοθετήθηκε το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ. Η ημερομηνία αυτή καθιερώθηκε αργότερα ως η Παγκόσμια Ημέρα για τη Διατήρηση του Στρώματος του Όζοντος. Η συμφωνία έθεσε δεσμευτικούς περιορισμούς στην παραγωγή και στην κατανάλωση των ουσιών που κατέστρεφαν το όζον. Στη συνέχεια, τα χρονοδιαγράμματα ενισχύθηκαν, καθώς η επιστημονική γνώση προχωρούσε και οι εναλλακτικές λύσεις γίνονταν διαθέσιμες.
Το σημαντικό δεν ήταν μόνο ότι οι χώρες συμφώνησαν. Ήταν ότι η συμφωνία είχε μηχανισμό, συνέχεια και στήριξη. Η κοινή ευθύνη δεν έμεινε αφηρημένη. Συνδέθηκε με πόρους, χρονοδιαγράμματα και εφαρμογή.
Αυτό είναι ένα σημείο που αξίζει να θυμόμαστε. Οι διεθνείς συμφωνίες δεν κρίνονται μόνο από τις λέξεις που περιέχουν, αλλά από το αν μπορούν να αλλάξουν πραγματικές πρακτικές. Στην περίπτωση του όζοντος, η αλλαγή πέρασε στην παραγωγή, στα προϊόντα, στα εργοστάσια, στις αγορές και τελικά στην καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων.
Σύμφωνα με τη Γραμματεία Όζοντος του ΟΗΕ, έχει πλέον καταργηθεί περίπου το 99% της παραγωγής των ελεγχόμενων ουσιών που καταστρέφουν το όζον. Είναι ένας αριθμός εντυπωσιακός, αλλά χρειάζεται προσοχή. Το 99% της παραγωγής που καταργήθηκε δεν σημαίνει ότι εξαφανίστηκε και το 99% των ουσιών που είχαν ήδη παραχθεί. Πολλές από αυτές παραμένουν ακόμη στην ατμόσφαιρα. Άλλες βρίσκονται σε παλιό εξοπλισμό και υλικά, από όπου μπορεί να απελευθερωθούν στο μέλλον. Η επιτυχία, επομένως, δεν είναι τελεία. Είναι διαρκής διαδικασία.
Για να καταλάβουμε τι αποτρέψαμε, πρέπει να κοιτάξουμε για λίγο έναν κόσμο που δεν ζήσαμε. Σε μελέτη του 2009, ερευνητές με επικεφαλής τον Paul Newman της NASA εξέτασαν ένα υποθετικό σενάριο στο οποίο η παραγωγή των ουσιών που καταστρέφουν το όζον συνέχιζε να αυξάνεται κατά 3% τον χρόνο. Μέχρι το 2065, υπολόγισαν ότι θα χανόταν περίπου το 67% του όζοντος παγκοσμίως σε σχέση με το 1980. Οι επιστήμονες το ονόμασαν «ο κόσμος που αποφύγαμε».
Σχεδόν δύο τρίτα του όζοντος μέσα σε λιγότερο από έναν αιώνα. Αυτή δεν ήταν μια μικρή περιβαλλοντική απόκλιση. Ήταν ένα πιθανό μέλλον με πολύ μεγαλύτερη έκθεση στην υπεριώδη ακτινοβολία, μεγαλύτερους κινδύνους για την υγεία και βαθύτερες πιέσεις στα οικοσυστήματα. Το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ δεν εξαφάνισε αμέσως την τρύπα του όζοντος. Απέτρεψε όμως την κανονικοποίηση μιας πολύ μεγαλύτερης καταστροφής.
Η διαφορά ανάμεσα στην αποτροπή και στην αποκατάσταση είναι κρίσιμη. Η παραγωγή των επιβλαβών ουσιών περιορίστηκε δραστικά, αλλά η ατμόσφαιρα δεν καθαρίζει με την ταχύτητα μιας πολιτικής απόφασης. Ο χρόνος της φύσης είναι πιο αργός από τον χρόνο των συμφωνιών. Οι ουσίες που έχουν ήδη απελευθερωθεί συνεχίζουν να δρουν. Οι δεκαετίες που χρειάστηκαν για να δημιουργηθεί το πρόβλημα γίνονται δεκαετίες αναμονής για να επουλωθεί.
Με βάση την επιστημονική αξιολόγηση του 2022, εφόσον διατηρηθούν οι ισχύουσες πολιτικές, η επιστροφή στα επίπεδα όζοντος του 1980 αναμένεται περίπου το 2040 για το μεγαλύτερο μέρος του κόσμου, το 2045 για την Αρκτική και το 2066 για την Ανταρκτική. Ένα παιδί που γεννιέται σήμερα θα φτάσει περίπου στη μέση ηλικία μέχρι να θεωρήσουμε ότι η ζημιά πάνω από την Ανταρκτική έχει επιστρέψει στα επίπεδα του 1980. Αυτός ο χρονικός ορίζοντας είναι ίσως το πιο δύσκολο μάθημα. Μπορούμε να πάρουμε μια σωστή απόφαση σήμερα και να χρειαστούν δεκαετίες μέχρι να δούμε πλήρως το αποτέλεσμα. Η καθυστέρηση δεν σημαίνει πάντα και αποτυχία. Σημαίνει ότι κάποια περιβαλλοντικά χρέη αποπληρώνονται αργά.
Οι χάρτες του Copernicus δείχνουν και κάτι ακόμη: η τρύπα του όζοντος δεν έχει κάθε χρόνο το ίδιο μέγεθος ή την ίδια διάρκεια. Οι θερμοκρασίες και οι άνεμοι στη στρατόσφαιρα επηρεάζουν τις διακυμάνσεις από χρονιά σε χρονιά. Ένα μικρότερο μέγεθος σε μια χρονιά δεν σημαίνει ότι η αποκατάσταση ολοκληρώθηκε. Μια μεγαλύτερη τρύπα σε μια άλλη χρονιά δεν ακυρώνει από μόνη της τη μακροχρόνια πρόοδο. Η τάση δεν φαίνεται πάντα με γυμνό μάτι. Χρειάζεται παρακολούθηση, δεδομένα και διάρκεια. Η επιστήμη δεν τελειώνει όταν υπογράφεται μια συμφωνία. Συνεχίζει να ελέγχει αν η συμφωνία κάνει αυτό που υποσχέθηκε.
Στην πορεία φάνηκε ότι ακόμη και οι λύσεις χρειάζονται έλεγχο. Ορισμένα από τα αέρια που χρησιμοποιήθηκαν για να αντικαταστήσουν τις ουσίες που κατέστρεφαν το όζον, οι υδροφθοράνθρακες ή HFCs, δεν άνοιγαν νέα τρύπα στη στρατόσφαιρα. Άφηναν όμως άλλο αποτύπωμα: πολλά από αυτά είναι ισχυρά αέρια του θερμοκηπίου. Έτσι, το 2016, στο Κιγκάλι της Ρουάντα, τα κράτη-μέρη του Πρωτοκόλλου του Μόντρεαλ συμφώνησαν σε μια νέα τροποποίηση για τη σταδιακή μείωση της παραγωγής και της κατανάλωσης HFCs. Η περιβαλλοντική πολιτική δεν έμεινε ακίνητη στην πρώτη της επιτυχία. Διόρθωσε την ίδια της τη λύση, όταν η επιστήμη έδειξε ότι ένα πρόβλημα είχε περιοριστεί, αλλά ένα άλλο μπορούσε να μεγαλώσει. Αυτό δεν είναι αδυναμία. Είναι ο τρόπος με τον οποίο πρέπει να λειτουργεί η περιβαλλοντική πολιτική: να διορθώνει, να μαθαίνει, να προσαρμόζεται.
Η σύγκριση με την κλιματική κρίση είναι αναπόφευκτη, αλλά πρέπει να γίνει με ακρίβεια. Η κλιματική αλλαγή είναι πιο σύνθετη από την κατάργηση συγκεκριμένων χημικών ουσιών. Η εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα διαπερνά την ενέργεια, τις μεταφορές, τη βιομηχανία, τη γεωργία, τα κτίρια και τον τρόπο με τον οποίο οργανώσαμε την ανάπτυξη. Δεν υπάρχει ένα μόνο προϊόν που πρέπει να αντικατασταθεί. Υπάρχει ένα ολόκληρο σύστημα που πρέπει να αλλάξει.
Η εμπειρία του Μόντρεαλ, όμως, δείχνει κάτι που δεν πρέπει να υποτιμήσουμε. Όταν η επιστημονική προειδοποίηση γίνεται πολιτική απόφαση, όταν η απόφαση έχει δεσμεύσεις, πόρους και διάρκεια, η πορεία μιας παγκόσμιας απειλής μπορεί να αλλάξει. Όχι μαγικά. Όχι αμέσως. Αλλά πραγματικά.
Με δραστική και διαρκή μείωση των εκπομπών μπορούμε ακόμη να περιορίσουμε την περαιτέρω θέρμανση. Με προσαρμογή μπορούμε να μειώσουμε απώλειες σε ανθρώπους, υποδομές και οικοσυστήματα. Ορισμένες αλλαγές είναι ήδη μη αναστρέψιμες για πολλές γενιές. Το μέγεθος όμως των μελλοντικών κινδύνων δεν έχει κριθεί ολοκληρωτικά. Εξαρτάται και από όσα κάνουμε τώρα.
Η αργή ανάκαμψη του όζοντος δείχνει πόσο χρόνο χρειάζεται ο πλανήτης για να διορθώσει ορισμένες από τις παρεμβάσεις μας. Δείχνει όμως και ότι η πορεία της ζημιάς μπορεί να αλλάξει όταν η γνώση γίνεται απόφαση και η απόφαση αντέχει στον χρόνο.
Η τρύπα του όζοντος παραμένει. Η δουλειά δεν έχει τελειώσει. Αλλά ο χειρότερος κόσμος, εκείνος που θα μπορούσε να έχει υπάρξει χωρίς περιορισμούς, δεν έγινε πραγματικότητα. Και αυτό έχει σημασία.
Η καταστροφή που αποτρέψαμε δεν είναι λόγος για εφησυχασμό. Είναι υπενθύμιση ότι οι μεγαλύτερες νίκες στην περιβαλλοντική πολιτική δεν μοιάζουν πάντα με θρίαμβο. Μερικές φορές μοιάζουν με μια γραμμή που σταμάτησε να ανεβαίνει, με μια απώλεια που δεν έγινε μεγαλύτερη, με έναν κίνδυνο που δεν αφήσαμε να ολοκληρωθεί.
20°
