Όψεις της πόλης, αναμνήσεις, πράγματα που συνέβησαν παλιά, και πράγματα που συμβαίνουν σήμερα γύρω μας. Ημερολογιακές καταχωρίσεις για κάθε χρήση
Τον παλιό καιρό, και για την ακρίβεια επί κάποιους αιώνες μέχρι τα μέσα προς τα τέλη της δεκαετίας τού ’80, το πρώτο πράγμα που έκανε ένας επιμελητής εκδόσεων στα βιβλία ή ένας διορθωτής στις εφημερίδες και τα περιοδικά ήταν η λεγόμενη αντιπαραβολή. Έβλεπε δηλαδή καταρχάς αν το κείμενο του συγγραφέα ή του δημοσιογράφου είχε μεταφερθεί ολόκληρο και ως είχε κατά τη στοιχειοθεσία του. Και καλώς γινόταν ο έλεγχος, γιατί πράγματι πολύ συχνά ο στοιχειοθέτης παρέλειπε λέξεις, φράσεις ή, κάποιες φορές, ακόμη και ολόκληρες παραγράφους του χειρογράφου πάνω στη φούρια του.
Είναι πολύ συχνό το φαινόμενο, όταν το μάτι διαβάζει μια επαναλαμβανόμενη λέξη στο χειρόγραφο, να συνεχίζει το γράψιμο (τη στοιχειοθεσία) από τη… δεύτερη φορά που τη βλέπει — με συνέπεια το απ’ ανάμεσα κείμενο να χάνεται. Όπως μάλιστα εύκολα καταλαβαίνει κανείς, όταν έπρεπε να αντιγράψεις ένα χειρόγραφο-χειρόγραφο, έκανες λάθη ακριβώς επειδή δεν έβγαζες κάποιες λέξεις που ήταν γραμμένες δυσανάγνωστα, ή επειδή τις παρανοούσες, ή επειδή δεν τις ήξερες και έγραφες κάτι από το κεφάλι σου. Τέτοια λάθη ήταν τρομερά συχνά, αν και μειώθηκαν κατά πολύ όταν οι αρθρογράφοι και οι συγγραφείς πέρασαν, από το γράψιμο στο χέρι, στις γραφομηχανές.
Όπως μάλιστα εύκολα καταλαβαίνει κανείς, όταν έπρεπε να αντιγράψεις ένα χειρόγραφο-χειρόγραφο, έκανες λάθη ακριβώς επειδή δεν έβγαζες κάποιες λέξεις που ήταν γραμμένες δυσανάγνωστα, ή επειδή τις παρανοούσες, ή επειδή δεν τις ήξερες και έγραφες κάτι από το κεφάλι σου
Η μετάβαση από τη γραφομηχανή στον υπολογιστή άρχισε να γίνεται αισθητή σταδιακά κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1980, μόλο που το σημείο καμπής εντοπίζεται κυρίως στο δεύτερο μισό της. Η ευρεία κυκλοφορία προσωπικών υπολογιστών και προγραμμάτων επεξεργασίας κειμένου, όπως το WordPerfect (1982), επέτρεψε σε κάποιους συγγραφείς να παραδίδουν κείμενα σε ψηφιακή μορφή ήδη από τις αρχές της δεκαετίας, ενώ η καθολική υιοθέτηση από τους εκδοτικούς οίκους και τις εφημερίδες παγιώθηκε γύρω στο 1985-1990, παράλληλα με την άνοδο του Desktop Publishing (DTP), της διαδικασίας δηλαδή δημιουργίας εγγράφων με τη χρήση ειδικού λογισμικού σε έναν προσωπικό υπολογιστή.
Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας τού 1990, η χρήση της δισκέτας έγινε ο τυπικός τρόπος παράδοσης χειρογράφων, αντικαθιστώντας τις χειρόγραφες ή δακτυλογραφημένες σελίδες, και διευκολύνοντας έτσι τρομερά τη διαδικασία της διόρθωσης και της σελιδοποίησης. (Παρ’ όλα αυτά, έπρεπε να περάσουν άλλα 10 ή και 15 χρόνια για να εκσυγχρονιστούν οι περισσότεροι επαγγελματίες: όσο και να μας φαίνεται παράλογο, πολλοί συγγραφείς το θεωρούσαν ανυπόφορο, ή και λάθος. Το ίδιο και οι παλαιοί δημοσιογράφοι).
Ήταν μια επανάσταση για τις εκδόσεις, όλο αυτό, που δεν είχε όμοιά της από την ανακάλυψη της τυπογραφίας και μετά. Ξαφνικά, οι επιμελητές, οι διορθωτές και όλοι αυτοί βρέθηκαν να έχουν διπλάσιο και τριπλάσιο χρόνο στα χέρια τους: ο χρόνος που ξοδευόταν στην αντιπαραβολή, όταν με τα δάχτυλα του αριστερού χεριού στο χειρόγραφο και με τον δείκτη του δεξιού στην εκτύπωση πάσχιζες, στρέφοντας διαρκώς το κεφάλι δεξιά-αριστερά, να βρεις παραλείψεις και λάθη πληκτρολόγησης, κερδήθηκε. Και κανείς δεν ήξερε τι να τον κάνει.
Ήταν μια επανάσταση για τις εκδόσεις, όλο αυτό, που δεν είχε όμοιά της από την ανακάλυψη της τυπογραφίας και μετά
Ή μάλλον, ψέματα: σύντομα, βρέθηκαν τρόποι να αξιοποιηθεί αυτός ο ξανακερδισμένος χρόνος. Αίφνης, διπλασιάστηκε και τριπλασιάστηκε η παραγωγή. Τόσο απλά. Τώρα πια που τα «χειρόγραφα» δεν ήταν χειρόγραφα, αλλά εισάγονταν στη μηχανή της στοιχειοθεσίας σε ψηφιακή μορφή, οι εκδότες μπορούσαν να δέχονται πολύ περισσότερα κείμενα από πριν. Παράλληλα, ο επιπλέον χρόνος αξιοποιούνταν πια στο χτένισμα του κειμένου, στο ψάξιμο στις πηγές, στην αρτιότερη επιμέλεια. Για να το πούμε αλλιώς: όταν έχεις ένα «σταθερό» κείμενο μπροστά σου, που ξέρεις ότι είναι αυτό κι άλλο δεν έχει, μπορείς (επιβάλλεται) να το κάνεις κατά το δυνατόν καλύτερο.
Και έτσι έγινε, και έτσι γίνεται πάντα: οι εκδόσεις ανεβαίνουν συνεχώς επίπεδο, με κάθε τεχνολογικό δώρο που προκύπτει. Πράγμα που ισχύει τόσο για τον Τύπο και τα βιβλία, που είναι και το θέμα μας εδώ, όσο και για κάθε άλλο κείμενο — σκεφτείτε μόνο τι δώρο Θεού είναι η κόκκινη υπογράμμιση του Word στις ανορθόγραφα γραμμένες λέξεις μας.
Έτυχε να ζήσω εκ των έσω όλες τις αλλαγές στην τυπογραφία από την εποχή των ρολών κειμένου της «φωτοσύνθεσης» (phototypesetting: η τεχνολογική γέφυρα ανάμεσα στη μονοτυπία και τη σύγχρονη ψηφιακή σελιδοποίηση που κυριάρχησε από τη δεκαετία του 1950 έως τα τέλη της δεκαετίας του 1980) και εντεύθεν, και έβλεπα πάντα από μέσα πώς εκμεταλλεύονταν λίγο-λίγο οι επαγγελματίες τον χαμένο χρόνο της επαναστοιχειοθεσίας ενός κειμένου και της χρονοβόρας αντιπαραβολής, την κατάργηση των φιλμ για την εκτύπωση και του μοντάζ που γινόταν στο χέρι κλπ. κλπ.: με το να κάνουν, κάθε φορά, κάτι καινούργιο, και κάτι καλύτερο. Φανταστείτε: αν βγάλουμε απέξω τη γλωσσική επιμέλεια ενός βιβλίου, για όλα τα υπόλοιπα μπορεί πριν τα 80s να χρειαζόταν, ας πούμε, ένας μήνας δουλειά· σήμερα μπορεί να αρκεί και μία ΩΡΑ.
Φανταστείτε: αν βγάλουμε απέξω τη γλωσσική επιμέλεια ενός βιβλίου, για όλα τα υπόλοιπα μπορεί πριν τα 80s να χρειαζόταν, ας πούμε, ένας μήνας δουλειά· σήμερα μπορεί να αρκεί και μία ΩΡΑ
Τα πράγματα έχουν αλλάξει τρομερά, αλλά: ακόμα (και πάντα) είμαστε σε μια φάση μετάβασης, σε μια ενδιάμεση φάση — όλα θα αλλάξουν εκ νέου για ακόμη μία φορά (και μάλιστα ριζικά), και θα γεμίσουμε με ακόμη περισσότερο ελεύθερο προς εκμετάλλευση χρόνο, και —άρα— με πολύ περισσότερα κείμενα. Κι ας είναι ήδη άπειρα αυτά που βγαίνουν καθημερινά.
* * *
Τώρα, σαν αρθρογράφος (ή: σημειωματογράφος), προσωπικά χρησιμοποιώ πολύ Α.Ι., όπως άλλωστε και όλοι, ή έστω σχεδόν όλοι, οι άλλοι. Όμως, παρατηρεί κανείς το εξής: ο χρόνος απασχόλησής μου με τα κείμενα ΔΕΝ μειώνεται με την Α.Ι. Ίσα-ίσα. Πλέον, απασχολούμαι ΠΟΛΥ περισσότερο. Εκεί που πριν ήθελα 3-4 ώρες για ένα κείμενο, τώρα πια χρειάζομαι 6 ή 7, ή σχεδόν όλη μου την εργάσιμη μέρα.
Γιατί συμβαίνει αυτό; Λοιπόν, το φαινόμενο αυτό είναι αναμενόμενο, δομικό, απόλυτα λογικό, και έχει στενή σχέση με αυτά που λέγαμε πριν. Συμβαίνει το εξής: η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης μετατοπίζει το κέντρο βάρους της εργασίας από την πρωτογενή παραγωγή κειμένου στη διασταύρωση στοιχείων, στη λεπτομερή καθοδήγηση (prompting), και στη συνεχή βελτίωση των αποτελεσμάτων που μας δίνει το εργαλείο. Ή, με διαφορετικά λόγια: η απαίτηση για ένα «τέλειο» και αυθεντικό αποτέλεσμα αυξάνεται. Επιπλέον, σε αντίθεση με τότε που απλώς γκούγκλαρε κανείς για να μάθει κάτι, ή, πιο παλιά, που ξεφύλλιζε βιβλία και έπαιρνε τηλέφωνα σε φίλους, γνωστούς και «ειδικούς», τώρα πια έχει έναν κατά πολύ μεγαλύτερο όγκο πληροφοριών να διαχειριστεί: πληροφορίες που πρέπει να ελεγχθούν ξανά και ξανά, να συντεθούν και να αναδιαμορφωθούν, ώστε το τελικό κείμενο να είναι αφενός ακριβές και αφετέρου όντως δικό σου και όχι ενός άψυχου ερευνητή. Ακόμη «χειρότερα»: σαν άλλη ύδρα, κάθε νέα πληροφορία οδηγεί σε ακόμη περισσότερες — σε ένα ακόμη αντικείμενο που πρέπει να αξιολογηθεί.
Συμβαίνει το εξής: η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης μετατοπίζει το κέντρο βάρους της εργασίας από την πρωτογενή παραγωγή κειμένου στη διασταύρωση στοιχείων, στη λεπτομερή καθοδήγηση (prompting), και στη συνεχή βελτίωση των αποτελεσμάτων που μας δίνει το εργαλείο
Είσαι υποχρεωμένος να μαθαίνεις περισσότερα. Είσαι υποχρεωμένος να διασταυρώνεις τα πάντα. Είσαι υποχρεωμένος να μην αφήνεις τίποτε να πέσει κάτω
Όλα τα παραπάνω προφανώς απαιτούν πειθαρχία. Η Α.Ι. δεν σου εξοικονομεί χρόνο για να χαζεύεις στα σόσιαλ: σου ζητά να τον επενδύσεις αλλού. Η Α.Ι. ανεβάζει τον πήχη της ακρίβειας, ενισχύει την τελειομανία, και σε κάνει πιο αυστηρό με τον εαυτό σου.
Τέλος, υπάρχει και το εξής απλό: όταν ένα εργαλείο μειώνει το κόστος παραγωγής, αυξάνει τις προσδοκίες. Αφού πλέον «μπορείς», θεωρείται αυτονόητο ότι θα πας πιο βαθιά, πιο καθαρά, πιο τεκμηριωμένα. Με άλλα λόγια, δουλεύεις περισσότερο επειδή η δουλειά σου έχει αυξημένο —πώς να το πούμε— δείκτη ευθύνης. Και αυτό, αν κάπως παίρνεις αυτό που κάνεις σοβαρά, είναι φυσική εξέλιξη.
ΥΓ1. Δεν τα λέμε εμείς πρώτοι όλα αυτά. Αυτό δα έλειπε. Τα λέμε τελευταίοι και καταϊδρωμένοι. Είναι πολύ-πολύ παλιά. Το λεγόμενο Παράδοξο του Jevons (ή: Παράδοξο της Τεχνολογικής Αποδοτικότητας) περιγράφηκε για πρώτη φορά από τον Άγγλο οικονομολόγο William Stanley Jevons (1835-1882) στο βιβλίο του «The Coal Question» (1865). Το εν λόγω παράδοξο υποστηρίζει ότι η βελτίωση της τεχνολογίας που πολλαπλασιάζει την αποδοτικότητα με την οποία χρησιμοποιείται ένας πόρος τείνει ακριβώς να ΑΥΞΑΝΕΙ και όχι να μειώνει τον ρυθμό κατανάλωσης αυτού του πόρου. Ο Jevons παρατήρησε ότι, παρά τις βελτιώσεις στις ατμομηχανές που επέτρεπαν την παραγωγή περισσότερου έργου με λιγότερο άνθρακα, η συνολική κατανάλωση άνθρακα στην Αγγλία αυξήθηκε δραματικά. Αυτό συνέβη επειδή η αυξημένη αποδοτικότητα έκανε τη χρήση του άνθρακα οικονομικά πιο ελκυστική για ένα ευρύτερο φάσμα βιομηχανικών εφαρμογών, οδηγώντας σε εκρηκτική ζήτηση που, όμως, υπερκάλυψε την εξοικονόμηση ανά μονάδα προϊόντος. Στη σύγχρονη οικονομική θεωρία, το φαινόμενο αυτό συνδέεται στενά με το «φαινόμενο της αναπήδησης» (rebound effect), όπου τα περιβαλλοντικά ή οικονομικά οφέλη από τη βελτίωση της αποδοτικότητας των μηχανών ακυρώνονται από την αλλαγή στη συμπεριφορά των καταναλωτών και των παραγωγών. Όταν λοιπόν η τεχνολογία αυξάνει την αποδοτικότητα χρήσης ενός πόρου όπως ο χρόνος, η συνολική κατανάλωση αυτού του πόρου (του χρόνου) τείνει να αυξάνεται αντί να μειώνεται, επειδή οι απαιτήσεις και η παραγωγή πολλαπλασιάζονται. Στην περίπτωση της αρθρογραφίας, λοιπόν, η ευκολία παραγωγής πρώτης ύλης οδηγεί σε έναν πληθωρισμό πληροφορίας, ο οποίος με τη σειρά του απαιτεί περισσότερο χρόνο για το φιλτράρισμα και την αξιολόγηση των δεδομένων.
Το εν λόγω παράδοξο υποστηρίζει ότι η βελτίωση της τεχνολογίας που πολλαπλασιάζει την αποδοτικότητα με την οποία χρησιμοποιείται ένας πόρος τείνει ακριβώς να ΑΥΞΑΝΕΙ και όχι να μειώνει τον ρυθμό κατανάλωσης αυτού του πόρου
ΥΓ2. Θα μπορούσαμε επίσης να σχολιάσουμε εδώ την έννοια της «ψευδαίσθησης της ευκολίας». Ενώ ο αναγνώστης πιστεύει ότι το κείμενο παράγεται με το πάτημα ενός κουμπιού —κάτι βέβαια που κατά κόρον γίνεται στην τρέχουσα αγορά: κι αυτό είναι ένα μεγάλο πρόβλημα που θα το βρούμε μπροστά μας—, στην πραγματικότητα ο δημιουργός που θέλει να τα έχει καλά με τον εαυτό του, εν πρώτοις, και με το κοινό ακολούθως, εμπλέκεται σε μια διαρκή διαλεκτική με τη μηχανή: μια διαδικασία που κάποιοι την είπαν «επαυξημένη δημιουργικότητα». Αυτή η αλληλεπίδραση μετατρέπει τον συγγραφέα από μοναχικό δημιουργό σε κάτι που θυμίζει διευθυντή ορχήστρας, όχι μουσικών, αλλά πολλών διαφορετικών πηγών και εκδοχών. Η ανάγκη για διασταύρωση στοιχείων είναι μεν το σύγχρονο αντίστοιχο της αντιπαραβολής, με τη διαφορά όμως ότι τώρα ο κίνδυνος —ή καλύτερα: ΕΝΑΣ από τους κινδύνους— δεν είναι η παράλειψη μιας λέξης ή μιας παραγράφου, αλλά η υιοθέτηση μιας αληθοφανούς ανακρίβειας ή μιας «ψηφιακής παραίσθησης», ενός «AI hallucination»: η Α.Ι. συχνά κατασκευάζει γεγονότα, ονόματα ή πηγές εκ του μηδενός, και όχι απλώς παρερμηνεύοντας κάτι υπαρκτό. Υιοθετώντας άκριτα όσα μάς πασάρει η μηχανή, διακινδυνεύουμε να πνιγούμε σε μια λούμπα τεράτων.
Αυτή η αλληλεπίδραση μετατρέπει τον συγγραφέα από μοναχικό δημιουργό σε κάτι που θυμίζει διευθυντή ορχήστρας, όχι μουσικών, αλλά πολλών διαφορετικών πηγών και εκδοχών
ΥΓ3. «Μα, γιατί από μιας αρχής ήθελες τρεις και τέσσερις ώρες για να γράψεις ένα κειμενάκι εκεί χάμω, ενώ οι περισσότεροι θέλουν μία ώρα μαξ για το δικό τους; Τα ίδια λεφτά δεν παίρνετε; Ή δεν σου κόβει;» Α, δεν έχω απάντηση σε τέτοια ερωτήματα, ειλικρινά.
* * *
Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Τρίτη και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Σας ευχαριστούμε πολύ.
12°
