H θεωρία του τρελού: Μήπως ο Τραμπ αντιγράφει τη στρατηγική του Νίξον για το Ιράν;

Ο Ντόναλντ Τραμπ δεν έχει κρύψει ποτέ τον θαυμασμό του για τον Ρίτσαρντ Νίξον, παρά το σκάνδαλο Watergate και την αποχώρησή του από την εξουσία υπό καθεστώς ντροπής.

Ωστόσο, ο Τραμπ όπως αναφέρει σε ανάλυσή του ο Guardian, φαίνεται να ανεβάζει αυτόν τον «φόρο τιμής» σε άλλο επίπεδο, απειλώντας να εξαφανίσει το Ιράν ως πολιτισμό και στη συνέχεια να κάνει πίσω, όταν η Τεχεράνη συμφώνησε –με τίμημα– να επαναλειτουργήσει τα ζωτικής σημασίας Στενά του Ορμούζ.

Το πρότυπο εδώ είναι η λεγόμενη «θεωρία του τρελού» (madman theory) του Νίξον στη διπλωματία: μια τακτική που στοχεύει να κάνει τον αντίπαλο να αμφιβάλλει για τη λογική και τη σταθερότητα του ηγέτη, ώστε να τρομοκρατηθεί και να προβεί σε παραχωρήσεις που υπό κανονικές συνθήκες δεν θα έκανε.

Η θεωρία του Νίξον για τον πόλεμο στο Βιετνάμ

Ο Νίξον είχε αναπτύξει την ιδέα αυτή το 1968, πριν εκλεγεί πρόεδρος, σε μια συζήτηση με τον μελλοντικό προσωπάρχη του Λευκού Οίκου, Μπομπ Χάλντεμαν, κατά τη διάρκεια μιας βόλτας στην παραλία του Ειρηνικού. Όπως καταγράφεται στο βιβλίο The Arrogance of Power (2000) του Άντονι Σάμερς, ο Νίξον είπε:

«Την ονομάζω “θεωρία του τρελού”, Μπομπ. Θέλω οι Βορειοβιετναμέζοι να πιστεύουν ότι έχω φτάσει στο σημείο να κάνω τα πάντα για να σταματήσω τον πόλεμο. Θα τους περάσουμε το μήνυμα ότι “ο Νίξον έχει εμμονή με τους κομμουνιστές, δεν μπορούμε να τον συγκρατήσουμε όταν θυμώνει – και έχει το δάχτυλό του στο πυρηνικό κουμπί” – και τότε ο ίδιος ο Χο Τσι Μινχ θα έρθει στο Παρίσι σε δύο εβδομάδες να ζητήσει ειρήνη».

Ο Νίξον επανήλθε επανειλημμένα σε αυτή τη λογική τα επόμενα χρόνια, δίνοντας οδηγίες σε συνεργάτες του να μεταφέρουν σε Σοβιετικούς αξιωματούχους ότι ο πρόεδρος ήταν «κάπως τρελός» και «ικανός για την πιο αιματηρή βαρβαρότητα». Κάποιοι θεωρούσαν ότι δεν χρειαζόταν ιδιαίτερη υπερβολή.

Το 1972, με τον πόλεμο στο Βιετνάμ να συνεχίζεται, ο Νίξον είπε στον σύμβουλο εθνικής ασφάλειας Χένρι Κίσινγκερ ότι ήθελε να χρησιμοποιήσει πυρηνικά όπλα κατά του Βόρειου Βιετνάμ.

«Θα καταστρέψω αυτή τη χώρα, να το ξέρεις», είπε. Αργότερα πρόσθεσε: «Θα προτιμούσα να χρησιμοποιήσω την πυρηνική βόμβα. Είναι έτοιμη;»

«Νομίζω ότι αυτό θα ήταν υπερβολικό», απάντησε ο Κίσινγκερ, για να δεχτεί την απάντηση ότι είναι «υπερβολικά ανήσυχος για τους αμάχους».

Η αποτελεσματικότητα αυτής της στρατηγικής παραμένει αμφισβητήσιμη. Στις σχέσεις με τη Μόσχα, οδήγησε σε μια περίοδο ύφεσης (détente) και στην υπογραφή δύο συμφωνιών ελέγχου των εξοπλισμών.

Στο Βιετνάμ, όμως, κορυφώθηκε με σφοδρούς βομβαρδισμούς κατά την περίοδο των Χριστουγέννων του 1972, με στόχο την επιστροφή των Βορειοβιετναμέζων στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Το αποτέλεσμα ήταν μια ειρηνευτική συμφωνία που, σύμφωνα με επικριτές, δεν διέφερε ουσιαστικά από εκείνη που είχε ήδη συμφωνηθεί πριν από τους βομβαρδισμούς.

Ορισμένοι υποστήριξαν ότι η «τρέλα» του Νίξον δεν ήταν απλώς στρατηγική. Στο ίδιο βιβλίο αναφέρεται ότι ο ψυχίατρός του, που τον παρακολουθούσε για περισσότερα από 40 χρόνια, εξέφρασε ανησυχία ότι «ίσως δεν ήταν ο κατάλληλος άνθρωπος για να έχει το δάχτυλο στη σκανδάλη των πυρηνικών».

Όλα αυτά φέρνουν στο σήμερα και τον Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος συμφώνησε σε κατάπαυση του πυρός με το Ιράν, αμέσως μετά από απειλές ότι θα «τερματίσει τον πολιτισμό του», θα το «γυρίσει στη λίθινη εποχή» και θα καταστρέψει υποδομές και ενεργειακές εγκαταστάσεις.

Το αντάλλαγμα ήταν η επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ, ενός στρατηγικού ενεργειακού περάσματος από το οποίο διέρχεται περίπου το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου. Το πέρασμα παρέμενε ανοιχτό έως ότου οι ΗΠΑ και το Ισραήλ εξαπέλυσαν στρατιωτικά πλήγματα στις 28 Φεβρουαρίου. Το Ιράν, μάλιστα, φέρεται να εξασφάλισε και οικονομικό όφελος, επιβάλλοντας τέλος 2 εκατομμυρίων δολαρίων ανά πλοίο.

Ως «νίκη», το αποτέλεσμα αυτό μοιάζει μάλλον πύρρειο – θυμίζοντας τον Νίξον και το Βόρειο Βιετνάμ το 1972.

Με το Ιράν να μην υποχωρεί μετά από σχεδόν έξι εβδομάδες βομβαρδισμών, ο Τραμπ –όπως και ο Νίξον τότε– φαίνεται να χρειάζεται ένα επικοινωνιακό στήριγμα για να αποφύγει την εικόνα αδυναμίας. Οι ακραίες απειλές ίσως εξυπηρετούν αυτόν τον σκοπό.

«Καθώς δεν έχει καταφέρει να αποσπάσει μια καθαρή νίκη από αυτή τη σύγκρουση, πιθανότατα αναζητά μια κίνηση-ματ που θα του επιτρέψει να αποχωρήσει δηλώνοντας νικητής», σημειώνει ο Αλί Βάεζ, διευθυντής του προγράμματος για το Ιράν στο International Crisis Group.

Ωστόσο, τέτοιες κινήσεις δεν είναι εύκολες ούτε χωρίς κόστος.

Η πίεση προς την Τεχεράνη για το άνοιγμα των Στενών μπορεί να απομακρύνει το ενδεχόμενο χερσαίας εισβολής – την περίφημη επιλογή «boots on the ground». Ο ίδιος ο Τραμπ υποστήριξε ότι το Ιράν δεσμεύτηκε να απομακρύνει πυρηνικό υλικό, αν και μια τέτοια επιχείρηση θα ήταν «εξαιρετικά περίπλοκη, δαπανηρή και χρονοβόρα», σύμφωνα με τον Βάεζ.

Σε αυτό το πλαίσιο, η χρήση επιθετικής ρητορικής για να εξαναγκαστεί η ιρανική ηγεσία σε έναν συμβιβασμό δεν προκαλεί έκπληξη – ακόμη κι αν αυτό πλήττει την εικόνα των ΗΠΑ ως υπερασπιστή των αξιών του πολιτισμένου κόσμου και ενισχύει τις αμφιβολίες για τη σταθερότητα του ίδιου του Τραμπ.

Δεν αποτελεί επίσης έκπληξη η προσφυγή του Τραμπ στη «συνταγή» του Νίξον. Οι δύο άνδρες είχαν αλληλογραφία τη δεκαετία του 1980, όταν ο νεαρός τότε επιχειρηματίας εξέφραζε τον θαυμασμό του προς τον πρώην πρόεδρο.

Ο Νίξον, που πέθανε το 1994, φέρεται να του είχε γράψει το 1990 ότι «η τεράστια επίθεση των μέσων ενημέρωσης εναντίον σου με φέρνει στο πλευρό σου».

Ένας από τους στενούς συνεργάτες του Τραμπ, ο Ρότζερ Στόουν, είχε επίσης εργαστεί για τον Νίξον και φέρει τατουάζ με τη μορφή του.

Ωστόσο, στην προσπάθειά του να αποφύγει μια πολιτική παγίδα, ο Τραμπ ίσως χρειαστεί να αναλογιστεί το τίμημα αυτής της στρατηγικής. Πόσο συχνά μπορεί να επιστρέφει σε τέτοιες τακτικές για να ξεφεύγει από δύσκολες καταστάσεις;

Και, κυρίως, ίσως αξίζει να θυμηθεί την κατάληξη του ίδιου του Νίξον, του οποίου η ταύτιση με τον ρόλο του «τρελού» είχε τελικά βαρύ προσωπικό και πολιτικό κόστος.

Πηγή: Guardian