Το τεράστιο στοίχημα του Ντόναλντ Τραμπ στο Ιράν

Η απολύτως συντεταγμένη –και εμφανώς από καιρό προετοιμασμένη– αμερικανό-ισραηλινή επιχείρηση εναντίον του Ιράν, στο πλαίσιο της οποίας εξουδετερώθηκε και ο ανώτατος ηγέτης της χώρας, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, στην πραγματικότητα αποτελεί την αρτιότερη σύνοψη της προσέγγισης του Ντόναλντ Τραμπ εντός του διεθνούς συστήματος. Από το πρωί του Σαββάτου, ο Αμερικανός πρόεδρος κατέστησε για ακόμα μια φορά σαφή τη μετάβασή του σε μια μετα-ιδεολογική προσέγγιση σε επίπεδο εξωτερικής πολιτικής, περνώντας σε ένα νέο υπόδειγμα το οποίο αψηφά τόσο τον ενεργό παρεμβατισμό των προκατόχων του όσο και τον νεο-απομονωτισμό του κινήματος MAGA του 2016.

Ένα κρίσιμο στοιχείο αναφορικά με την επιχείρηση Epic Fury στο Ιράν είναι πως, όπως και στην περίπτωση της βίαιης απομάκρυνσης του Νικολάς Μαδούρο από την προεδρία της Βενεζουέλας, ο Τραμπ λειτουργεί με έναν τρόπο που επιβεβαιώνει πλήρως τις θέσεις που εξέφρασε ο Λευκός Οίκος στη νέα Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας, όπου το Ιράν χαρακτηρίζεται ως η κύρια αποσταθεροποιητική δύναμη στη Μέση Ανατολή, τη σταθερότητα της οποίας ο Τραμπ είχε διαμηνύσει πως δεν επρόκειτο να επιστρέψει στην Τεχεράνη να απειλήσει. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως η εξουδετέρωση του Χαμενεΐ συμβάλλει καθοριστικά στον συγκεκριμένο στόχο, και πιστώνεται εξ ολοκλήρου στον Αμερικανό πρόεδρο· η ολίσθηση, ωστόσο, σε έναν πόλεμο τριβής στη Μέση Ανατολή ενδεχομένως να αποβεί καταστροφική για την αμερικανική κυβέρνηση.

Η ιστορική ευκαιρία για τις ΗΠΑ – και τον Τραμπ προσωπικά

Από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, το Ιράν αποτελούσε ένα από τα κρισιμότερα σημεία στους μεσανατολικούς χάρτες της Ουάσινγκτον, ενώ η εφαρμογή του Δόγματος Τρούμαν θεωρούνταν πως θα είχε ως επιπρόσθετο όφελος την αδιάκοπη πρόσβαση και επιρροή της αμερικανικής κυβέρνησης στο τότε καθεστώς του Μοχαμάντ Ρεζά Παχλαβί. Ωστόσο, από την ιρανική επανάσταση του 1979 –όταν οι φονταμενταλιστές του Ρουχολάχ Χομεϊνί κατέλαβαν τη διακυβέρνηση της χώρας εκδιώκοντας τον Σάχη– και μετά, το Ιράν αποτέλεσε ένα πάγιο πρόβλημα για κάθε ένοικο της Ουάσινγκτον, από τον Τζίμι Κάρτερ, στου οποίου τα χέρια έσκασε η συγκεκριμένη κρίση τερματίζοντας πρόωρα την πολιτική του καριέρα, μέχρι και τον Τζο Μπάιντεν. Συνοπτικά, για κάτι λιγότερο από πενήντα χρόνια, όλοι ανεξαιρέτως οι Αμερικανοί πρόεδροι υιοθέτησαν μια μέσες-άκρες κοινή προσέγγιση απέναντι στο Ιράν, το οποίο οικειοθελώς μετατράπηκε τάχιστα στον ορισμό του παρία του διεθνούς συστήματος. Το σημαντικό είναι πως, από την έμμεση υποστήριξη στο Ιράκ στο πλαίσιο του πολέμου μεταξύ των δύο χωρών στα 80s, μέχρι και τις εκ προοιμίου καταδικασμένες να αποτύχουν διμερείς διαπραγματεύσεις αναφορικά με το μέλλον του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος, καμία αμερικανική κυβέρνηση δεν κατάφερε ποτέ να βγάλει άκρη με το ιρανικό καθεστώς, με την Τεχεράνη να ισχυροποιεί παράλληλα τη θέση της σε βάθος χρόνου, συνάπτοντας στρατηγικές σχέσεις με τις ανά την υφήλιο αναθεωρητικές δυνάμεις –και κυρίως τη Ρωσία– και αποτελώντας μια υπαρξιακή απειλή για το Ισραήλ, τον μακράν στενότερο σύμμαχο των ΗΠΑ στην περιοχή.

Σε αυτή τη διαδρομή, ο σκοταδιστικός φονταμενταλισμός της Ιρανικής Επανάστασης και η πολυδιάστατη διατάραξη που αυτός προκαλούσε τόσο σε περιφερειακό, όσο και σε διεθνές επίπεδο –με τον πρόσφατο πόλεμο μεταξύ του Ισραήλ και της Χαμάς να αποτελεί το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα– αποτέλεσε τη μόνη σταθερά των διμερών σχέσεων μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν, προκαλώντας μια σειρά εξαιρετικά σοβαρών και πολυδιάστατων προβλημάτων. Σε αυτό το πλαίσιο, αν η τρέχουσα επιχείρηση εναντίον του Ιράν οδηγήσει όντως σε μια αλλαγή καθεστώτος, τότε ο Τραμπ θα έχει καταφέρει κάτι που όλοι οι προκάτοχοί του ανεξαιρέτως δεν πέτυχαν: να απαλλάξει τόσο τις ΗΠΑ όσο και τη Μέση Ανατολή από μια αντικειμενικά πάγια και καθοριστική αποσταθεροποιητική δύναμη, στερώντας παράλληλα από τη Ρωσία τον τελευταίο εναπομείναντα εταίρο της στη Μέση Ανατολή, μετά και την πτώση του καθεστώτος του Μπασάρ αλ-Άσαντ στη Συρία.

Θέτοντάς το διαφορετικά, είναι πλέον ορατό το ενδεχόμενο ο Αμερικανός πρόεδρος να έχει καταφέρει να απαλλαγεί σε έναν χρόνο από τις δύο σημαντικότερες περιφερειακές απειλές για τα αμερικανικά συμφέροντα, καθώς το μεν νέο συριακό καθεστώς του –μέχρι πρότινος καταζητούμενου από τις αμερικανικές αρχές– Αχμέντ αλ-Σάρα λειτουργεί σε πλήρη σύμπνοια με τις ΗΠΑ, παρότι εδραιώθηκε πριν από την επανεκλογή Τραμπ, η δε εξουδετέρωση του Χαμενεΐ, και ίσως όσων των διαδεχθούν, δημιουργεί τις ευνοϊκότερες μέχρι σήμερα συνθήκες ώστε το Ιράν να μεταβεί σε έναν νέο πολιτικό χρόνο. Από την πλευρά του, ο Ρεζά Παχλαβί –γιος του Μοχαμάντ Ρεζά Παχλαβί– ο οποίος χαίρει της υποστήριξης της πλειοψηφίας του ιρανικού εκλογικού σώματος, ακόμα κι αν δεν έχει πρακτικούς δεσμούς με τη χώρα, κατά τη διάρκεια των τελευταίων μηνών έχει επενδύσει σημαντικά στην επιστροφή του στην Τεχεράνη, σπεύδοντας να ευχαριστήσει τον Τραμπ για την προσήλωσή του στον στόχο της πτώσης του καθεστώτος και προσφέροντας έτσι στον Λευκό Οίκο έναν σύμμαχο από τα αποδυτήρια.

Η βίαιη απομάκρυνση οποιουδήποτε καθεστώτος είναι σαφώς ευκολότερη από την οικοδόμηση ενός νέου

Φυσικά, όπως έχει αποδείξει η σύγχρονη πολιτική ιστορία –και ιδιαίτερα εκείνη της Μέσης Ανατολής–, η βίαιη απομάκρυνση οποιουδήποτε καθεστώτος είναι σαφώς ευκολότερη από την οικοδόμηση ενός νέου – πόσο μάλλον δε από την ανοικοδόμηση ενός παλαιού και θεσμικά εξίσου χρεοκοπημένου. Στην παρούσα φάση, κάθε πρόβλεψη με την πορεία των εξελίξεων εντός του Ιράν είναι εξωφρενικά παρακινδυνευμένη, ιδιαίτερα από τη στιγμή που ο ίδιος ο Τραμπ δεν δείχνει ιδιαίτερα πρόθυμος να εμπλακεί στα κυβερνητικά τεκταινόμενα της Τεχεράνης σε βάθος χρόνου, προτεραιοποιώντας μόνο τον τερματισμό του ιρανικού πυρηνικού και βαλλιστικού προγράμματος.

Ωστόσο, ένα επιπλέον στοίχημα που ο Τραμπ έχει ήδη κερδίσει αφορά τη στάση που διατήρησαν οι λοιποί περιφερειακοί εταίροι των ΗΠΑ στην περιοχή· τόσο η κυβέρνηση της Σαουδικής Αραβίας όσο κι εκείνη των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων –μεταξύ άλλων– έσπευσαν να συμβάλλουν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο στην αμερικανό-ισραηλινή επιχείρηση, σε μια συνθήκη η οποία δεδομένα επισπεύδει την επαναπροσέγγιση Ισραήλ και μουσουλμανικών κρατών του Κόλπου, η οποία αποτελεί προσωπικό και πολιτικό στόχο του Τραμπ ήδη από την πρώτη του θητεία στον Λευκό Οίκο και αποτυπώθηκε εμπράκτως μέσω των Συνθηκών του Αβραάμ, αλλά και πάγια επιθυμία της Ουάσινγκτον. Με άλλα λόγια, εφόσον η επιχείρηση στο Ιράν δεν τραβήξει χρονικά και ολοκληρωθεί –ιδανικά– με μια κυβερνητική αλλαγή στην Τεχεράνη η οποία θα λήγει και το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα, ο Τραμπ θα έχει πετύχει κάτι που κάποια χρόνια νωρίτερα θα φαινόταν αδιανόητο.

Το μεγάλο ρίσκο για τις ΗΠΑ – και τους Ρεπουμπλικάνους

Από την άλλη πλευρά, παρά τα ήδη εμφανή οφέλη της αμερικανό-ισραηλινής επιχείρησης στο Ιράν, η στρατηγική της Ουάσινγκτον και του Τελ Αβίβ αποτελεί τον ορισμό του high risk, high reward. Ξεκινώντας με το προφανές, μια οποιαδήποτε σύρραξη –πόσο δε μάλλον αυτής της κλίμακας– στη συγκεκριμένη γωνιά του κόσμου επηρεάζει αστραπιαία την παγκόσμια ενεργειακή αγορά, τόσο σε ό,τι αφορά τις τιμές του πετρελαίου όσο κι εκείνες του υγροποιημένου αερίου, τη στιγμή που οι διεθνείς χρηματαγορές σημειώνουν μεγάλες απώλειες. Αμέσως μετά τα πρώτα πλήγματα εντός της ιρανικής επικράτειας, η ναυσιπλοΐα των Στενών του Ορμούζ –απ’ όπου διακινείται περίπου το 1/5 του παγκόσμιου πετρελαϊκού όγκου– διαταράχθηκε βιαίως, το κόστος της τιμής ανά βαρέλι εκτοξεύθηκε κοντά στα 80 δολάρια, ενώ κραταιοί χρηματιστηριακοί δείκτες ανά την υφήλιο, όπως ο αμερικανικός S&P 500, ο ευρωπαϊκός Stoxx 600 και ο ιαπωνικός Nikkei, κατέγραψαν πτώσεις που παρέπεμπαν σε ελεύθερη πτώση, τουλάχιστον στο άνοιγμα των αγορών.

Το πρόβλημα εδώ είναι διττό: πρώτον, μια παρατεταμένη σύγκρουση στο Ιράν μπορεί να εκτροχιάσει την παγκόσμια αγορά ενέργειας –όπως φυσικά και τις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες, λόγω της επιλογής εναλλακτικών ναυτικών οδών– ενώ επιβαρύνει το ήδη διάχυτο κλίμα αβεβαιότητας στις διεθνείς αγορές, οι οποίες κινούνται σε συνθήκες πρωτοφανούς μεταβλητότητας τόσο λόγω της αμφιβολίας των αγορών αναφορικά με την κερδοφορία της Τεχνητής Νοημοσύνης όσο και εξαιτίας της προστατευτικής εμπορικής πολιτικής της αμερικανικής κυβέρνησης.

Σε πρακτικό επίπεδο, αυτό σημαίνει πως ο Τραμπ ρισκάρει την απώλεια ενός προνομίου που κάθε προκάτοχός του θα έδινε χρόνια από τη ζωή του ώστε να απολαύσει για όσα επρόκειτο να περάσει στον Λευκό Οίκο: την κυβερνητική trifecta. Σήμερα, οι Ρεπουμπλικάνοι έχουν υπό τον έλεγχό τους τόσο τη Βουλή των Αντιπροσώπων όσο και τη Γερουσία, σε μια συνθήκη η οποία επιτρέπει στον Τραμπ να δρα λίγο πολύ αυτοβούλως σε κάθε επίπεδο –και ιδιαίτερα σ’ εκείνο της εξωτερικής πολιτικής, όπου τα όρια μεταξύ της εκτελεστικής και της νομοθετικής εξουσίας είναι δυσδιάκριτα, τουλάχιστον κατά την άποψή του–, αλλά και να ελίσσεται μεταξύ των δεκάδων προβλημάτων που αντιμετωπίζει, ιδιαίτερα όσο η φρικώδης ιστορία της πιθανής εμπλοκής του στον κύκλο του Τζέφρι Έπστιν αρχίζει και θεριεύει.

Στην ουσία, ένας παρατεταμένος πόλεμος στη Μέση Ανατολή έχει τη δυνατότητα να προκαλέσει σημαντικές ανατιμήσεις στην αμερικανική αγορά, σε μια χρονική συγκυρία όπου τα ποσοστά αποδοχής του Αμερικανού προέδρου βρίσκονται στο χαμηλότερο σημείο τους από την επιστροφή του στον Λευκό Οίκο και μετά. Αν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ αποτύχουν να απεμπλακούν άμεσα από το Ιράν, ενδεχομένως η αμερικανική κυβέρνηση να εγκλωβιστεί σε ακόμα έναν «αιώνιο πόλεμο» στη Μέση Ανατολή, από εκείνους που ο Τραμπ ανέκαθεν κατήγγειλε και διεμήνυσε πως δεν επιθυμεί στη Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας.

Την ίδια στιγμή, η ευρύτερη στρατηγική του Τραμπ –και του Ισραηλινού πρωθυπουργού Νετανιάχου – βασίζεται σε σχεδόν καθοριστικό βαθμό στην υπόθεση πως, ασχέτως της διάρκειάς της, η σύγκρουση των ΗΠΑ, του Ισραήλ, και των εταίρων τους με το Ιράν, θα έχει σαφώς περιορισμένα γεωγραφικά χαρακτηριστικά. Φυσικά, στον κόσμο των υπερδυνάμεων των πυρηνικών οπλοστασίων και του δόγματος της αμοιβαίας εγγυημένης καταστροφής (Mutually Assured Destruction – MAD) δεν υπάρχει καμία λογική περίπτωση η Ρωσία ή η Κίνα να εμπλακούν σε μια διευρυμένη σύρραξη εναντίον των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή, όσο κι αν τους ξεβολεύει η εξουδετέρωση του Χαμενεΐ.

Όμως, ακριβώς επειδή η Ουάσινγκτον έχει ανοιχτούς διαπραγματευτικούς λογαριασμούς τόσο με τη Μόσχα όσο και με το Πεκίνο για ένα σωρό ζητήματα πλην των προφανών σε Ουκρανία και Ταϊβάν –τα οποία επηρεάζουν άμεσα και έμμεσα τόσο τα αμερικανικά συμφέροντα, όσο κι εκείνα των εταίρων τους σε Ευρώπη και Ασία– ο Αμερικανός πρόεδρος κινδυνεύει να χάσει όποιο διαπραγματευτικό πλεονέκτημα διαθέτει απέναντι στους δύο γεωπολιτικούς του αντιπάλους. Ειρωνικά, η αμερικανό-ισραηλινή επιχείρηση στο Ιράν ενδεχομένως να αποτελεί μια πρωτοφανή ευκαιρία για τον Βλαντιμίρ Πούτιν και τον Σι Τζινπίνγκ, εφόσον ο Τραμπ δεν λειτουργήσει με τον βέλτιστο τρόπο, άμεσα και αποτελεσματικά, τη στιγμή που η γκρίνια εντός των ρεπουμπλικανικών τειχών από το Καπιτώλιο ακουγόταν έτσι κι αλλιώς μέχρι το Οβάλ Γραφείο τις τελευταίες εβδομάδες.

Η αβεβαιότητα ως η μόνη σταθερά

Στο τέλος της ημέρας, το μόνο που μπορεί κανείς να κρατήσει, μετά και τους πρώτους αμερικανό-ισραηλινούς βομβαρδισμούς εναντίον του Ιράν, είναι πως οι σταθερές του μεταψυχροπολεμικού πολιτικού χρόνου έχουν πλέον ξεφτίσει πλήρως. Σήμερα, η αβεβαιότητα αποτελεί τη μόνη σταθερά εντός του διεθνούς συστήματος, καθώς, όπου κι αν κοιτάξει κανείς, δεν θα βρει συνθήκη που να επιτρέπει ένα αίσθημα αισιοδοξίας όπως εκείνο που εξέφραζε το αφήγημα του Τέλους της Ιστορίας πίσω στα 90s. Ο ίδιος ο Φράνσις Φουκουγιάμα είχε προβλέψει πως κολοσσιαία γεγονότα θα συμβαίνουν πάντα, αλλά δεν κατάφερε να προβλέψει πως εκείνος που θα οδηγούσε τις ΗΠΑ στο δεύτερο τέταρτο του 21ου αιώνα θα ήταν ο Ντόναλντ Τραμπ, τον οποίο ο ίδιος είχε χαρακτηρίσει ως αρχέτυπο προβληματικού θυμικού, με την έννοια της υπέρμετρης επιθυμίας για αναγνώριση και επιβολή.

Ο Χαμενεΐ δεν θα λείψει σε κανέναν, ωστόσο στην περίπτωση του Ιράν ο χαρακτήρας του Αμερικανού προέδρου αποτελεί ίσως την πλέον καθοριστική παράμετρο για την πορεία των εξελίξεων. Η ανάγκη του να του πιστωθεί μια συντριπτική γεωπολιτική, προσωπική – και εντέλει πιθανή– νίκη είναι δεδομένη, όσο όμως αυτονόητος είναι και ο κίνδυνος να του χρεωθεί μια ενδεχόμενη αποτυχία– που ενδεχομένως θα καθηλώσει τις ΗΠΑ σε μια διετή ακυβερνησία μετά και τις εκλογές του Νοεμβρίου –και θα κλονίσει τη σταθερότητα του διεθνούς συστήματος. Την Ευρώπη την ενδιαφέρει πρωτίστως το δεύτερο.