Υπήρχε Τεχνητή Νοημοσύνη στην Ελλάδα πριν από 60 χρόνια; Ο πρωτοπόρος στην έρευνα της Τεχνητής Νοημοσύνης, καθηγητής Γιάννης Κόντος μιλάει στην ATHENS VOICE για την ιστορική εξέλιξη και το μέλλον της
«Όσο κι αν ακούγεται σαν επιστημονική φαντασία, υπήρχε έρευνα για την Τεχνητή Νοημοσύνη στην Ελλάδα ήδη από τη δεκαετία του ’60. Ήταν μια ασχολία λίγων, μιας κλειστής ομάδας ερευνητών, που προσπαθούσαν να λύσουν με μηχανικό τρόπο τα προβλήματα που απαιτούν νοημοσύνη», μου λέει ο Γιάννης Κόντος. «Βέβαια, ορίζοντας την Τεχνητή Νοημοσύνη ως ένα πρόγραμμα επίλυσης προβλημάτων που απαιτούν νοημοσύνη, κάνουμε έναν κυκλικό ορισμό, που στην πραγματικότητα καταλήγει σε αδιέξοδο», συμπληρώνει.
Ε: Ταλαιπωρείται με τους ορισμούς η Τεχνητή Νοημοσύνη από τότε;
Α: Οι Stuart Russell και Peter Norvig στο βιβλίο τους (Artificial Intelligence: A Modern Approach) γράφουν τέσσερις διαφορετικούς ορισμούς για τη ΤΝ, που καθένας παραπέμπει σε διαφορετική ερευνητική προσέγγιση. Εγώ, σε συνέδριο που έγινε στην Τρίπολη το 2015, πρότεινα μια λύση που μας βγάζει από το αδιέξοδο του κυκλικού ορισμού. Αυτό που υποστηρίζω είναι ότι όλα τα συστήματα επεξεργασίας πληροφορίας έχουν κάποιο βαθμό νοημοσύνης.
Γνώρισα τον καθηγητή Γιάννη Κόντο στα τέλη της δεκαετίας του 2000 στις φιλοσοφικές συναντήσεις του Dasein που οργανώναμε τότε, μια ομάδα μεταπτυχιακών φοιτητών και διδασκόντων του ΕΚΠΑ, στα Εξάρχεια. Ο Γιάννης Κόντος μαζί με τον Πέτρο Τζελεπίδη, τον Νικόλα Μαλαγαρδή και μερικούς ακόμα, αποτελούσαν την πιο τεχνική ομάδα συμμετεχόντων, που συνήθως έμεναν για πολλή ώρα σιωπηλοί και, όταν τελικά μιλούσαν, έθεταν ένα καίριο ερώτημα που άλλαζε την πορεία της συζήτησης.
Αργότερα, το 2013, βρεθήκαμε στο ίδιο πάνελ ομιλητών ο κ. Κόντος, η Κατερίνα Πάστρα και ο Πέτρος Τζελεπίδης, επίσης καθηγητής, με τον οποίο διοργανώσαμε από κοινού το Συμπόσιο Άνθρωποι και Ρομπότ: Κοινές Αρχές και Ουσιώδεις Διαφορές, στο πλαίσιο του 4ου Πανελληνίου Συνεδρίου Γνωσιακής Επιστήμης της Ελληνικής Εταιρεία Γνωσιακής Επιστήμης στην Αθήνα. Θυμάμαι ότι τότε ο κ. Κόντος έδωσε μια ομιλία για τον Αριστοτέλη και για το πώς, χωρίς αυτόν, είναι πιθανόν να καθυστερούσε η ανάπτυξη της ΤΝ. Όπως μου είπε, είναι πιθανόν να επηρεάστηκε από το μάθημα Αριστοτελικής Λογικής που παρακολούθησε ως μαθητής στην Ιωννίδιο Σχολή του Πειραιά από τον τότε γυμνασιάρχη του. «Τον ανιψιό του αείμνηστου γυμνασιάρχη μου κυρίου Καρανικόλα, τον Νικήτα Καρανικόλα, τον είχα φοιτητή στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο (ΟΠΑ) και σήμερα είναι καθηγητής στο Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής και Υπολογιστών του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής» μου λέει.
Ε: Θεωρείτε ότι η ελληνική φιλοσοφία έχει να προσφέρει στη σημερινή εξέλιξη της ΤΝ;
Α: Οι συλλογισμοί του Αριστοτέλη θεωρώ ότι αποτελούν τη βάση και ανοίγουν το δρόμο για την αυτόματη εξαγωγή συμπερασμάτων, που ως επεξεργασία πληροφοριών επιδεικνύει νοημοσύνη ανώτερη ας πούμε της απλής καταμέτρησης ή του αθροίσματος ενός συνόλου αριθμών. Η ιδέα ωστόσο της μηχανικής νοημοσύνης και των αυτομάτων προϋπάρχει του Αριστοτέλη στους μύθους με τις χρυσές συνοδούς του Ηφαίστου.
Ο κ. Γιάννης Κόντος σε στιγμιότυπο που δημιουργήθηκε με τη συνδρομή Τεχνητής Νοημοσύνης, βασισμένο ωστόσο σε πρωτογενές φωτογραφικό υλικό που μας παραχώρησε για τον σκοπό της συνέντευξης.
Ε: Για να πιάσω το νήμα από την αρχή. Πώς είναι να είστε 60 χρόνια μπροστά από την εποχή σας; Θέλω να πω, πώς ήταν να κάνετε έρευνα τις δεκαετίες του ‘60 και ‘70 για την ΤΝ, όταν κανένας τότε δεν καταλάβαινε περί τίνος πρόκειται;
Α: Μεγάλη μοναξιά! Μόνη μου παρηγοριά ο Thomas Evans από τις ΗΠΑ που με κάλεσε να μιλήσω στο πρώτο, από όσο γνωρίζω, συνέδριο ΤΝ, σε ευρωπαϊκό έδαφος το 1971, στην Ρώμη. Η εργασία μου ήταν η μόνη που παρουσίαζε τότε υλοποιημένο σύστημα ερωτο-απαντήσεων QA (Question-Answering) όπως φαίνεται από τα πρακτικά. Το αναφερόμενο έργο μου είχε αρχίσει προ του 1968, όταν γνώρισα τον Thomas σε ένα Summer School σε επίνειο της Πίζας. Η πρόσκληση του προφανώς προέκυψε από τις συζητήσεις που κάναμε επί του εν εξελίξει έργου μου.
Ο κύριος Κόντος απέκτησε το διδακτορικό του στην επιστήμη των υπολογιστών από το Πανεπιστήμιο του Birmingham το 1963 και μέχρι το 1980 διετέλεσε διευθυντής του τμήματος υπολογιστών του ΕΚΕΦΕ Δημόκριτος. «Στον Δημόκριτο κατασκευάσαμε στα τέλη της δεκαετίας του ‘60, τον πρώτο ελληνικό ηλεκτρονικό υπολογιστή. Τον Πρωτέα. Μεγάλη υπόθεση. Οι εφημερίδες της εποχής τον επαινούσαν επειδή μπορούσε να κάνει μέχρι 50.000 προσθέσεις το δευτερόλεπτο και να επεξεργαστεί μέχρι 32.000 λέξεις χωρίς αλλαγές» δηλώνει χαμογελώντας. «Ωστόσο, τα πρωτοποριακά στοιχεία του ήταν ότι λειτουργούσε με μικροπρογραμματισμό εντολών μηχανής και πραγματοποιούσε υπολογιστική εξομοίωση για εκσφαλμάτωση της λειτουργίας του υλικού» μου λέει. Το 1988 ήταν εκ των ιδρυτών της Ελληνικής Εταιρείας Τεχνητής Νοημοσύνης (ΕΕΤΝ) και πρώτος πρόεδρός της. Από τότε, μέχρι το 2000 ήταν καθηγητής ΤΝ στο ΟΠΑ και από το 2000 έως το 2005 καθηγητής ΤΝ στο ΕΚΠΑ απ’ όπου συνταξιοδοτήθηκε, συνεχίζοντας ωστόσο το εξαιρετικά πλούσιο ερευνητικό έργο του μέχρι σήμερα. Έχει βραβευθεί για το σύνολο του έργου του από τον σύλλογο αποφοίτων του Strathclyde University και ειδικά για την συμβολή του στην ΤΝ από την British Computer Society.
Ε: Πώς ξεκίνησε η «περιπέτεια» σας με την ΤΝ;
Α: Όταν ξεκίνησα το διδακτορικό μου το 1960 στο Birmingham δεν υπήρχε ΤΝ στην Ευρώπη. Λίγο αργότερα το πρωτοπόρο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου άρχισε την έρευνα σε αυτά τα θέματα. Ωστόσο, μέχρι που δημοσίευσα το 1970 μια εργασία μου με τίτλο: Question-Answering System Using Program Generation, δεν έχω δει να υπήρχε κάτι σχετικό με QA από άλλους Ευρωπαίους ερευνητές. Στο συμπόσιο του 1970 στην Βόννη μίλησε και ένας από Σκωτία αλλά μάλλον θεωρητικά, αν θυμάμαι καλά μετά από 55 χρόνια…
Ε: Όταν αναφερόμαστε σε QA θα πρέπει να φανταζόμαστε κάποιον πρόγονο των chatbot που γνωρίζουμε σήμερα; Πώς ήταν εκείνη την εποχή το QA;
Α: Ναι πρόκειται μεν για πρόγονο αλλά βασισμένο στην λογική και τα μαθηματικά ώστε να μην έχει «παραισθήσεις» (hallucinations) όπως έχουν τα σημερινά «μοδάτα» chatbots. Στις ΗΠΑ υπήρχε μια πρώιμη δημοσίευση με θέμα τη μηχανική απάντηση ερωτήσεων για τους αγώνες μπέιζμπολ ήδη από το 1961 αλλά χωρίς «διαδικαστική σημασιολογία των ερωτήσεων». Στην Ευρώπη οι πρώτες εργασίες για QA, μαζί και οι δικές μου, εμφανίζονται από το 1970, με κύρια έμφαση στην Επεξεργασία Φυσικής Γλώσσας (NLP) των ερωτήσεων για την εξαγωγή απαντήσεων από κείμενα ή βάσεις δεδομένων.
Εξώφυλλο σημειώσεων για ένα κέντρο μετεκπαίδευσης δημοσίων υπαλλήλων στην Πληροφορική στον Δημόκριτο που ο κ. Γιάννης Κόντος διηύθυνε και δίδασκε στις αρχές της δεκαετίας του ’60.
Το σύστημα DELFI που αναπτύξαμε με τους συνεργάτες μου έκανε ακριβώς αυτό, βασιζόμενο στη διαδικαστική σημασιολογία. Ήταν ένα από τα 2 πρώτα συστήματα με χρήση διαδικαστικής σημασιολογίας που απαντούσε σε ερωτήσεις φυσικής γλώσσας χρησιμοποιώντας όμως λογική και θεωρία συνόλων και όχι στατιστική. Το άλλο ήταν το SHDRLU του Terry Winograd που ανέπτυξε στο διδακτορικό του στο ΜΙΤ και εκδόθηκε σε βιβλίο το 1972.
Στο συνέδριο για την ΤΝ στη Ρώμη το 1971 ο πρόεδρος Thomas Evans παρατήρησε ότι το δικό μου σύστημα, του θύμισε την έρευνα του Winograd που, από εσωτερική προφανώς πληροφόρηση, γνώριζε ότι ήταν εν εξελίξει, κάτι που εγώ φυσικά αγνοούσα. Οι ειδικοί του πεδίου αυτού, του QA, Αμερικανοί βέβαια, ποτέ δεν εντόπισαν την παράλληλη ανάπτυξη αυτού του συστήματος σε άλλες χώρες και κυρίως σε μια μικρή χώρα όπως η Ελλάδα. Ίσως το πρόσεξαν, μαζί με άλλα, οι Βρετανοί κριτές BCS που με βράβευσαν για το έργο μου στην Τεχνητή Νοημοσύνη.
E: Δηλαδή, αυτό που λείπει σήμερα από τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα τι είναι;
Α: Η βασική τους αδυναμία είναι η δυσκολία συνεπούς εξαγωγής συμπερασμάτων με βάση τη λογική. Υπάρχει πληθώρα εργασιών που αναλύουν αυτό το φαινόμενο. Επιπλέον καταναλώνουν απαράδεκτα τεράστιες ποσότητες ενέργειας και νερού για να δώσουν απαντήσεις που η μη-στατιστική αλλά συμβολική Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να δώσει με την χρήση ενός φθηνού laptop.
Ε: Είπατε προηγουμένως ότι δεν μπορούν να αιτιολογήσουν τις απαντήσεις τους. Αναφέρεστε σε αυτό που λέμε «εξηγησιμότητα» (explainability);
Α: Ναι, σήμερα η αιχμή της έρευνας στο QA είναι το XQA δηλαδή «Explainable Question Answering» και ειδικά «from Texts». Στο θέμα αυτό δημοσίευσα την πρώτη μου εργασία υλοποίησης ενός τέτοιου συστήματος με Prolog, το 1992. Το θέμα της εξηγησιμότητας πιστεύω θα μας απασχολήσει πολύ στο μέλλον και όχι μόνο στο QA με τις μηχανές. Πρόσφατα δημοσίευσα μαζί με την ομότιμη καθηγήτρια Ψυχολογίας κυρία Αλεξάνδρα Οικονόμου, μια εργασία σχετικά με το πώς οι μέθοδοι της Explainable AI (ΧΑΙ) μπορούν να βοηθήσουν στη διάγνωση της άνοιας. Όμως, το πεδίο εφαρμογής της συγκεκριμένης μεθόδου είναι εξαιρετικά ευρύ.
Ο κ. Γιάννης Κόντος σε στιγμιότυπο από την εκπομπή Προσκήνιο της ΕΡΤ το 1985 μιλάει για την ικανότητα των υπολογιστικών συστημάτων με νοημοσύνη να αναγνωρίζουν αμφίσημα σχήματα όπως το 5 και το S μέσω της υπολογιστικής όρασης (η φωτογραφία έχει ανακτηθεί μέσω ΤΝ)
Ε: Ωστόσο, όλα αυτά, μαζί και το πρόβλημα της εξηγησιμότητας, δεν θα λυθούν με την Γενική Τεχνητή Νοημοσύνη (AGI -Artificial General Intelligence);
Α: Η επεξήγηση απαιτεί χρήση του ειδικού πεδίου της ερώτησης και έτσι η Γενική Τεχνητή Νοημοσύνη (AGI) δεν είναι απαραίτητη. Προσωπικά θεωρώ άσκοπη την επιδίωξη της AGI δεδομένου ότι οι σοβαροί χρήστες της Τεχνητής Νοημοσύνης ενδιαφέρονται για συγκεκριμένο τομέα γνώσης και για εξειδικευμένα Συστήματα Πληροφορικής με υψηλή Νοημοσύνη που ικανοποιούν τις ανάγκες τους. Όχι «Συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης», αλλά «Εξειδικευμένα Συστήματα Πληροφορικής με Υψηλή Νοημοσύνη» σύμφωνα με την από το 2015 εργασία μου, που φιλοδοξεί να άρει το αδιέξοδο του κυκλικού ορισμού της ΤΝ. Υπάρχουν πολλά άλυτα προβλήματα που απαιτούν νέα έρευνα όπως η «Υπολογιστική Επινόηση», αλλά και ειδικοί τομείς εφαρμογών ζωτικής σημασίας που απαιτούν σημαντικούς πόρους, ανθρώπινους, οικονομικούς και ενεργειακούς, τους οποίους ας μην τους σπαταλάμε προς το παρόν για έρευνα στην AGI.
Ε: Ο Hassabis λέει ωστόσο, ότι είμαστε κοντά στο να πετύχουμε την AGI και αν φτάσουμε σε αυτό το σημείο είναι πιθανό να μην μένει κάτι άλλο να ανακαλύψουμε για την ανθρώπινη νόηση ή τη νόηση των υπόλοιπων ζώων. Συμφωνείτε;
Α: Όχι, ούτε είμαστε κοντά, ούτε θα είναι το τέρμα της έρευνας για την Νοημοσύνη. Άλλωστε πως είναι δυνατόν να γνωρίζουμε τις επιπτώσεις μιας ανύπαρκτης τεχνολογίας; Τεχνικά και λειτουργικά είναι προτιμότερο να αναπτύσσουμε εργαλεία πληροφορικής με μεγαλύτερη σταδιακά ευφυία για κάθε τομέα εφαρμογής χωριστά, όπως ήδη γίνεται. Δεν χρειαζόμαστε Γενική Τεχνητή Νοημοσύνη γι’ αυτό.
Απόκομμα από την εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ της ΚΥΡΙΑΚΗΣ του 1973. Ηλεκτρονικός υπολογιστής κατεσκεύασθη στο Δημόκριτο [sic] με αναφορά στην ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τον Ιωάννη Κόντο. Την ερευνητική ομάδα αποτελούσαν οι: Ιωάννης Κόντος (επικεφαλής, νυν ομότιμος καθηγητής ΤΝ στο ΕΚΠΑ), Γ. Φιλοκύπρου (τ. καθηγητής ΕΚΠΑ), Γ. Παπακωνσταντίνου (ομότιμος καθηγητής ΕΜΠ), Γ. Φραγκάκης (καθηγητής σε πανεπιστήμιο της Αυστραλίας) και οι τεχνικοί, ραδιο-ηλεκτρολόγοι Κ. Καμπάκης και Α. Σώκος
Ε: Πού θεωρείτε ότι πρέπει να εστιάσει το ελληνικό οικοσύστημα έρευνας;
Α: Η εξηγήσιμη TN (ΧΑΙ) είναι από μόνη της μια πρόκληση. Θα έλεγα να εστιάσουμε στη δημιουργία συστημάτων ικανών να εξηγούν τα αποτελέσματα της επεξεργασίας πληροφοριών και ειδικά σε τομείς εφαρμογών Ελληνικού ενδιαφέροντος. Αν μου ζητούσε κάποιος να επιλέξω θα εστίαζα σε αμυντικές και γεωργικές εφαρμογές.
Ε: Αν σας καλούσε σήμερα ο πρωθυπουργός τι θα τον συμβουλεύατε;
Α: Να μην ακολουθεί τις επιταγές της «μοδάτης» ΤΝ και των μεγάλων επιχειρήσεων που ψάχνουν χώρες για να τις επιβαρύνουν με την εγκατάσταση των data centers. Θα του έλεγα να εστιάσει στο ανθρώπινο κεφάλαιο. Η Ελλάδα διαθέτει πολλά ταλέντα πληροφορικής αλλά δυστυχώς μεταναστεύουν. Αν βρεθεί τρόπος να επαναπατρισθούν, θα μπορέσουν να αποτελέσουν υπολογίσιμη επιστημονική δύναμη στην Ευρώπη αλλά και διεθνώς. Επίσης θα του έλεγα ότι θα πρέπει να αναζητούμε συνεργασίες πέραν των προφανών. Προσωπικά έχω προκληθεί σε δύο συνέδρια ΤΝ στην Ινδία ως ομιλητής, χώρα με την οποία διαβλέπω εξαιρετικές ευκαιρίες συνεργασίας.
Ε: Τι συμβουλή θα δίνατε σήμερα στους νέους ερευνητές;
Α: Δύσκολη ερώτηση. Εξαρτάται από τα όνειρά τους που διαφέρουν κατά περίπτωση. Μια γενική συμβουλή είναι να μην αρκούνται στη στατιστική παραγωγική ΤΝ. Υπάρχουν μεγάλες ερευνητικές προκλήσεις πέραν αυτής.
Ε: Και στους νέους χρήστες; Τι συμβουλή θα δίνατε;
Α: Εύκολη ερώτηση. Μην ρωτάτε αυτά τα συστήματα για θέματα υγείας. Είναι επικίνδυνα.
Ε: Αν ξέρατε, όταν ξεκινήσατε την έρευνά σας, το μέλλον, τι θα κάνατε διαφορετικά;
Α: Θα έκανα τη δική μου εταιρεία και θα ξόδευα λιγότερο χρόνο σε ακαδημαϊκές δημοσιεύσεις. Το μόνο που μου προσέφεραν οι δημοσιεύσεις αυτές ήταν η θέση καθηγητή ΑΕΙ και μια κουτσουρεμένη σύνταξη (γέλια).
Σήμερα ο κύριος Κόντος, έπειτα από ερευνητική δραστηριότητα στην ΤΝ άνω των 50 ετών, εργάζεται καθημερινά στο γραφείο του στο Χολαργό και παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις της συμβολικής ΤΝ αλλά και της «μοδάτης», όπως λέει, στατιστικής παραγωγικής ΤΝ. Ωστόσο το ενδιαφέρον του παραμένει εστιασμένο στην εξηγησιμότητα.
Ε: Κύριε Κόντο αν αφαιρέσουμε, από όλη αυτή τη χειμαρρώδη εξέλιξη της Τεχνητής Νοημοσύνης στις μέρες μας τον «θόρυβο», όπως λέτε εσείς οι μηχανικοί, τι μένει;
Α: Μένει η ανάγκη για εξειδικευμένες βάσεις κειμένων που θα διευκολύνουν την ανάπτυξη συμβολικών συστημάτων επεξηγηματικής απάντησης ερωτήσεων για επιμέρους εφαρμογές. Τέλος μένει το τεράστιο κόστος, των ερευνητικών, ενεργειακών και οικονομικών πόρων, που καταναλώνουν τα σχεδόν άχρηστα για την Ελλάδα data centers. Αυτός είναι ένας πρόσθετος λόγος που προτείνω την προσωρινή εγκατάλειψη του οράματος της Γενικής ΤΝ.
Η εκτόξευση των ελληνικών νανοδορυφόρων σηματοδοτεί ένα νέο βήμα για τη χώρα. Ο Βάιος Λάππας, ο Στέλιος Μπολλάνος και ο Δημήτρης Παπαστεργίου περιγράφουν πώς η Ελλάδα χτίζει υποδομές στο διάστημα
17°
