Στο μυαλό του Θάνου Παπαδημητρίου: Ένας παλιός «κατσαβιδάκιας» στο τιμόνι της ελληνικής τεχνητής νοημοσύνης

Ανήκει σ’ εκείνη τη γενιά Ελλήνων που μεγάλωσαν με τους πρώτους προσωπικούς υπολογιστές, όταν η τεχνολογία δεν ήταν ακόμη βιομηχανία, αλλά χόμπι. Ένα παιδί των 80s που έλυνε κι έδενε μηχανήματα, έψαχνε εξαρτήματα στο Μοναστηράκι κι έγραφε κώδικα πριν ακόμη υπάρξει το διαδίκτυο. Στα 13 του χρόνια βρέθηκε να φτιάχνει ελληνικά fonts για υπολογιστικά συστήματα που δεν είχαν ακόμη μάθει να «μιλούν» ελληνικά – μια μικρή τεχνική λύση που, για εκείνη την εποχή, ήταν πρωτοποριακή.

Θάνος Παπαδημητρίου, Φάρος AI Factory και τεχνητή νοημοσύνη

Ο Θάνος Παπαδημητρίου ανέλαβε επισήμως την προεδρία του Δ.Σ. του Φάρος AI Factory σε μια συγκυρία όπου η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη περνά από το επίπεδο της θεωρίας σ’ εκείνο της υποδομής. Συναντηθήκαμε στο γραφείο του, δίπλα από την πλατεία Μαβίλη. Πίσω από την καρέκλα του έχει δύο κάδρα, που, κατά κάποιον τρόπο, εικονογραφούν την περίπλοκη σκέψη ενός σεμνού κι ευπροσήγορου ανθρώπου. «Αυτό είναι το grind κι αυτό το dream», λέει, δείχνοντας το ένα. Μια αιχμηρή επιφάνεια κατεβαίνει απότομα και καταλήγει σε ένα σημείο, πριν ανοίξει σε μια ομαλή καμπύλη. Η μετάβαση είναι καθαρή. «Δεν υπάρχει σύντομος δρόμος. Ό,τι βλέπεις στο τέλος έχει περάσει από αυτή τη διαδρομή». Δίπλα, το δεύτερο σχέδιο: τρεις γεωμετρικές φιγούρες: Charlatan, Martyr, Hustler και μια κάθετη κλίμακα από το talk στο work.

Η ώρα του Φάρου

Αναλαμβάνοντας την προεδρία του Δ.Σ. του Φάρος AI Factory, περιγράφει ένα εγχείρημα που ακόμη διαμορφώνεται. «Η στρατηγική κατεύθυνση είναι ότι ο Φάρος έχει φτιαχτεί για να είναι ο εθνικός AI accelerator. Από τη γέννησή του ακόμα, έχει κάποια πολύ συγκεκριμένα projects τα οποία πρέπει να υλοποιήσει και να παραδώσει. Ένα εκ των οποίων είναι και ο Δαίδαλος. Έχει γίνει πολύ καλή αρχή. Γιατί οι εμπλεκόμενοι παράγοντες είναι όλοι πολύ δυνατοί. Πολυτεχνείο, GR NET, Growth Fund», λέει και προσθέτει: «Όλοι όσοι έχω γνωρίσει την τελευταία εβδομάδα είναι πολύ αξιόλογοι και πιστεύω ότι θέλουν να κάνουν μια καλή προσπάθεια. Η φιλοδοξία είναι ο Φάρος να γίνει ο καταλύτης της AI στην Ελλάδα. Να προσφέρει εκπαιδευτικές υπηρεσίες, να βοηθήσει τις επιχειρήσεις, κυρίως τις μικρές και τις startups, να δουλέψουν με AI, να δώσουν προϊόν».

Ρωτάω πού βρίσκεται σήμερα η Ελλάδα κι αν η ΑΙ συνιστά ευκαιρία. «Η Ευρώπη και η Ελλάδα αντιμετωπίζουν με δέος την έκρηξη της AI. Δεν μπορούμε να πούμε ότι είμαστε πρώτοι στις εξελίξεις. Μάλλον παρατηρητές είμαστε». Σημειώνει δε ότι η Κίνα βγάζει περισσότερα διδακτορικά από τις ΗΠΑ, αποκτώντας ήδη προβάδισμα.

Μπορεί η Ελλάδα να κάνει ποιοτικό άλμα στον τομέα της ΑΙ; Απαντά με δικό του παράδειγμα: «Έφτιαξα ένα προγραμματάκι που μπήκε στις μεγάλες βιογραφικές βάσεις κι έψαξε ελληνικά ονόματα συγγραφέων σε refereed journals ή affiliations με ελληνικά πανεπιστήμια». Το αποτέλεσμα: «Στον έναν από τους δύο χώρους ήμασταν per capita πρώτοι και στον άλλο δεύτεροι. Άρα ναι, υπάρχει πολύ μεγάλο ειδικό βάρος». Η ελληνική διασπορά όντως διαπρέπει στον χώρο της επιστήμης.

«Nerds were not fashionable then»

Η πρώτη επαφή του Θάνου Παπαδημητρίου με τους υπολογιστές έγινε από πολύ νωρίς, σε μια εποχή που η τεχνολογία έκανε ακόμη τα πρώτα της βήματα. Μεγάλωσε στους Αμπελόκηπους και φοίτησε στο Πειραματικό Σχολείο του Πανεπιστημίου Αθηνών στη Σκουφά. «Το σχολείο ήταν δημόσιο, αλλά είχαμε την ευτυχία να είμαστε ένα από τα πρώτα σχολεία που είχαν υπολογιστές. Εκεί λοιπόν, τη δεκαετία του ’80, ήρθα σε επαφή με υπολογιστές».

Η επαφή δεν έμεινε σε επίπεδο απλής περιέργειας, πολύ γρήγορα μετατράπηκε σε συλλογική εμπειρία μάθησης. Όσοι μαθητές ασχολούνταν τότε με τους υπολογιστές προσπαθούσαν να μεταδώσουν τον ενθουσιασμό τους στους υπόλοιπους. «Επειδή ήμασταν πρωτοπόροι και το βλέπαμε σαν χόμπι, όσοι ασχολούμασταν με υπολογιστές προσπαθούσαμε να μεταφέρουμε τις γνώσεις και τον ενθουσιασμό μας στους συμμαθητές μας», εξηγεί.
Καθοριστικό ρόλο έπαιξε ο τότε διευθυντής του σχολείου, ο οποίος ενθάρρυνε τους μαθητές να μοιράζονται τη γνώση. «Είχαμε κάποιους πολύ πεφωτισμένους δασκάλους, όπως τον Σπύρο Καλομιτσίνη, διευθυντή του σχολείου τότε, ο οποίος μας είχε ωθήσει να κάνουμε μαθήματα στους συμμαθητές μας για τα πράγματα που μαθαίναμε».

Αυτή η κουλτούρα της κοινότητας, της ανταλλαγής γνώσης και της διάδοσης της τεχνολογίας τον ακολουθεί μέχρι σήμερα. Όπως εξηγεί, βλέπει τη σημερινή έκρηξη της τεχνητής νοημοσύνης με έναν τρόπο που θυμίζει έντονα εκείνη την πρώτη του εμπειρία στο σχολείο. «Αυτή τη στιγμή με την AI βρίσκομαι σε παρόμοια θέση. Για μένα δεν είναι απλώς ένα ενδιαφέρον τεχνικό πρόβλημα. Άλλωστε αυτή τη στιγμή δεν είμαι εγώ ο κορυφαίος AI ερευνητής – υπάρχουν χιλιάδες άλλοι, καλύτεροι από μένα».

Αυτό που τον ενδιαφέρει περισσότερο είναι κάτι άλλο: η μετάφραση της τεχνολογίας σε κάτι κατανοητό. «Έχοντας καλή αντίληψη της AI, να μπορώ να εκλαϊκεύω τη γνώση και να τη μεταφέρω στους πολλούς, έτσι ώστε να μπορέσουν να την αγκαλιάσουν και να τη χρησιμοποιήσουν».

Στη διάρκεια της συζήτησης επισημαίνω ότι αυτή η στάση μοιάζει να πηγάζει από την ίδια την κουλτούρα του σχολείου του. Συμφωνεί και προσθέτει ότι μαζί μ’ αυτήν υπάρχει και η κουλτούρα του χομπίστα, της κοινότητας.
Όπως παραδέχεται, η ενασχόλησή του με τους υπολογιστές δεν ξεκίνησε ποτέ ως επαγγελματική επιλογή με οικονομικά κίνητρα. «Δεν επέλεξα να ασχοληθώ με τους υπολογιστές επειδή ήταν προσοδοφόρο ή κάτι τέτοιο. Δεν είχα ιδέα». Και θυμάται ότι εκείνη την εποχή η εικόνα των ανθρώπων που ασχολούνταν με την τεχνολογία ήταν πολύ διαφορετική από τη σημερινή. «Nerds were not fashionable then», σχολιάζει γελώντας. «Τώρα το να παίζεις Dungeons and Dragons είναι μαγκιά! Τότε ήταν... άσ’ τα…»

Από τα λιθαράκια στα διαστημόπλοια

Η διαδρομή του είναι μυθιστορηματική. «Ανήκω στην πρώτη γενιά κομπιουτεράδων της Ελλάδας. Έφτιαχνα ενισχυτές, πομπούς. Πήγαινα στο Μοναστηράκι κι αγόραζα εξαρτήματα. Αυτό ήταν το χόμπι μου στα 80s». Η είσοδός του στους υπολογιστές έρχεται με το ZX Spectrum κι αρχίζει να γράφει προγράμματα σε μια εποχή χωρίς ίντερνετ, «με μοναδικά εργαλεία κάποιο βιβλίο ή περιοδικό».

Η κοινότητα ήταν μικρή αλλά ενεργή. «Επειδή ήμασταν πολύ λίγοι, έπρεπε να λυθούν πολλά προβλήματα». Ένα από αυτά ήταν και η γλώσσα. «Έπρεπε κάποιος να φτιάξει ελληνικά fonts». Δεν το παρουσιάζει ως προσωπικό επίτευγμα, αλλά ως συγκυρία: «Στο Πανεπιστήμιο Κρήτης είχαν υπολογιστές που χρειάζονταν ελληνικά fonts. Άκουσαν ότι υπήρχε κάποιος στην πιάτσα που είχε φτιάξει για το Spectrum και μου είπαν: “μπορείς να κάνεις κάτι παρόμοιο;”».

Η ευκαιρία που του δόθηκε ήταν καθοριστική. «Μου έδωσαν summer job, πήγαινα κάθε μέρα στο εργαστήριο». Εκεί βρέθηκε σ’ ένα περιβάλλον ανθρώπων που είχαν επιστρέψει από το εξωτερικό, ανάμεσά τους κι ο Μανώλης Κατεβαίνης, τον οποίο περιγράφει ως τον άνθρωπο που ουσιαστικά εφηύρε την αρχιτεκτονική RISC. Για να σιγουρέψω τις υποθέσεις μου, του ζητώ να μου διευκρινίσει την ηλικία του τότε. Ναι, ήταν μόλις 13 ετών.

Ρωτάω αν του λείπει εκείνη η εποχή της αθωότητας, η απάντησή του ένα άμεσο «ναι». «Υπήρχε αυτή η αίσθηση του community. Και μαζί μ’ αυτό κάτι ακόμη: αισθανόμασταν ότι δημιουργούσαμε κάτι και ότι αυτό το κάτι είχε, έστω και μικρό, αντίκτυπο». Η διαφορά, όπως τη βλέπει σήμερα, δεν είναι μόνο συναισθηματική. «Τότε μπορούσες να καταλάβεις πράγματα για το hardware, για το λειτουργικό σύστημα και για τη γλώσσα που χρησιμοποιούσες. Όλα αυτά ήταν ένα δισεκατομμύριο φορές πιο μικρά απ’ ό,τι σήμερα. Άρα, μπορούσε κάποιος να έχει την εποπτεία». Δεν το αξιολογεί ως χειρότερο ή καλύτερο, αλλά η εικόνα που χρησιμοποιεί είναι ενδεικτική: «Τότε φτιάχναμε λιθαράκια… τώρα φτιάχνουμε διαστημόπλοια».

Η επιστροφή

Μιλάει για την επιστροφή του στην παλιά γειτονιά σαν να ήταν μια απολύτως αυτονόητη διαδρομή. «Όλες οι ιστορίες του κόσμου ανάγονται σε μία ιστορία», λέει, παραπέμποντας στο σχήμα του ανθρώπου που φεύγει, δοκιμάζεται και επιστρέφει. «Ξεκίνησα σ’ αυτή τη συνοικία. Πήγα στην Αμερική. Γύρισα όλο τον κόσμο. Έγινα κάτι άλλο, και επιστρέφω εδώ, στην αφετηρία μου».

Έπειτα από μια μακρά διεθνή διαδρομή, επέστρεψε στην Ελλάδα το 2012 και ίδρυσε τη θερμοκοιτίδα mbriyo, με στόχο τη δημιουργία και την υποστήριξη νεοφυών επιχειρήσεων. Η επιστροφή δεν σήμαινε αποκοπή, καθώς η δραστηριότητα παρέμεινε διεθνής, με συνειδητή επιλογή αγορών. Μέσα από την mbriyo συμμετείχε ενεργά στη δημιουργία και ανάπτυξη startups, αναλαμβάνοντας ηγετικούς ρόλους σε εταιρείες όπως η Moveo και η PNOE, με παρουσία και σε διεθνείς αγορές. «Αν θέλεις να πας πέρα από την Ελλάδα, θα ψάξεις για μεγαλύτερες αγορές. Η Αμερική είναι μια προφανής επιλογή, αλλά είναι πάρα πολύ ανταγωνιστική. Γι’ αυτό θα τσεκάρεις τη Βραζιλία, την Ινδονησία, τις αραβικές χώρες, να δεις πού χρειάζονται περισσότερο αυτό που φτιάχνεις».

Έτσι προέκυψε και η Βραζιλία. «Η Move ΑΙ έψαχνε νέα αγορά και διαλέξαμε τη Βραζιλία». Η εταιρεία, όπως την περιγράφει, κινείται στο πεδίο του agentic AI. «Φτιάχνουμε AI agents, κυρίως για customer service. Και voice agents».

Παράλληλα, ο Θάνος Παπαδημητρίου δρα ως επενδυτής και μέντορας στο ελληνικό οικοσύστημα καινοτομίας. Ξεναγώντας με στον χώρο τους στη Μαβίλη, μου σύστησε μια σειρά από νεαρούς εργαζομένους που διαπρέπουν στον τομέα της ΑΙ. Άπαντες (πολύ) σεμνοί, κάτι που με οδηγεί στο να τον ρωτήσω αν η σεμνότητα ανήκει στο job description (γελάνε) κι αν αυτή η στάση είναι μέρος μιας βαθύτερης κουλτούρας: «Δεν είμαστε πεπερασμένοι; Είμαστε προσωρινοί», απαντά.