Πόσο δύσκολο είναι να αλλάξει νοοτροπία ένας Έλληνας;
Κάθε φορά που στην Ελλάδα ανοίγει μια σοβαρή συζήτηση για την καθημερινότητα, τη νομιμότητα και την πειθαρχία στον δημόσιο χώρο και αφορά για παράδειγμα τις μετακινήσεις, την ανακύκλωση, την ησυχία ακόμη και την τήρηση της ουράς, η απάντηση έρχεται σχεδόν αυτόματα: «Δεν έχουμε την κουλτούρα». Δεν έχουμε την κουλτούρα του ποδηλάτου. Δεν έχουμε την κουλτούρα της ανακύκλωσης. Δεν έχουμε την κουλτούρα της πειθαρχίας. Δεν έχουμε την κουλτούρα να μιλάμε σιγά στους κοινόχρηστους χώρους. Δεν έχουμε την κουλτούρα της διακριτικότητας. Δεν έχουμε την κουλτούρα της ουράς στο λεωφορείο, στη στάση, στο ταμείο, στο πεζοδρόμιο. Δεν έχουμε την κουλτούρα, τελεία και παύλα.
Πρόκειται για κοινωνιολογική διαπίστωση αλλά στο τέλος λειτουργεί σαν συλλογικό άλλοθι και μας απαλλάσσει από κάθε υποχρέωση να αλλάξουμε. Δεν χρειάζεται ούτε να οργανωθούμε ούτε να εκπαιδευτούμε. Σηκώνουμε τους ώμους και ξεμπερδεύουμε με ένα «εδώ είναι Ελλάδα».
Το κράτος που δημιουργήθηκε το 1830 από ανθρώπους που, θέλοντας και μη, είχαν μια κουλτούρα επιβίωσης, οργάνωσης, διεκδίκησης και συλλογικού στόχου, κάτι έπαθε στη διαδρομή και έχασε την ταυτότητά του. Και το πιο παράδοξο είναι ότι αυτή τη φράση δεν την επαναλαμβάνουν μόνο οι αδιάφοροι ή οι απαίδευτοι. Τη λένε συχνά και μορφωμένοι, καλλιεργημένοι και ταξιδεμένοι άνθρωποι. Άνθρωποι που ξέρουν πώς λειτουργεί μια ευρωπαϊκή πόλη αλλά όταν η κουβέντα έρχεται στη δική τους γειτονιά, ξαφνικά θυμούνται ότι «ο Έλληνας δεν αλλάζει».
Στην Ελλάδα, το κοινό καλό συχνά σταματάει εκεί όπου αρχίζει η προσωπική μας ενόχληση.
Η συζήτηση για τα ηλεκτρικά πατίνια και το νέο ρυθμιστικό πλαίσιο έφερε ξανά στην επιφάνεια αυτή την παλιά εθνική κασέτα. Αντί να συζητήσουμε σοβαρά πώς θα μπει τάξη στη μικροκινητικότητα, πώς θα προστατευθούν πεζοί και χρήστες, πώς θα δημιουργηθεί ένα ασφαλές δίκτυο μετακίνησης μέσα στην πόλη, φτάσαμε πάλι στο γνωστό συμπέρασμα: να την απορρίψουμε γιατί δεν έχουμε ποδηλατοδρόμους. Να μη φτιάξουμε ποδηλατοδρόμους γιατί δεν έχουμε δρόμους. Να μη μειώσουμε χώρο από το αυτοκίνητο, γιατί κάπου πρέπει να το παρκάρουμε. Την ίδια στιγμή, παραπονιόμαστε ότι δεν αντέχουμε άλλο να περνάμε δύο ώρες στην κίνηση του Κηφισού – κι ας βολεύει εμάς που κάνουμε πρωινό ραδιόφωνο. Φανταστείτε έχουν δημιουργηθεί δύο prime time ζώνες λόγω κυκλοφοριακής ασφυξίας, μια το πρωί μια το απόγευμα. Αλλά παραπονιόμαστε ότι η πόλη έχει πνιγεί. Ότι δεν υπάρχουν λεωφορεία. Ότι οι αποστάσεις έχουν γίνει αβίωτες. Παρακολουθούμε για χρόνια τη συζήτηση για τους ποδηλατοδρόμους, για το τρένο, για τον σιδηρόδρομο, για τις αστικές συγκοινωνίες, για το πώς θα πάψει το αυτοκίνητο να είναι το μοναδικό σοβαρό μέσο μετακίνησης. Και κάθε φορά, λίγο πριν γίνει το βήμα, εμφανίζεται η ίδια αντίσταση: «Δεν γίνεται εδώ. Δεν έχουμε την κουλτούρα».
Πριν λίγες μέρες εγκαινιάστηκε ξανά η σιδηροδρομική σύνδεση Θεσσαλονίκη-Φλώρινα. Μπορεί στη νότια Ελλάδα να πέρασε σχεδόν απαρατήρητο, αλλά στη βόρεια Ελλάδα ήταν είδηση χαράς. Μια πόλη στην άκρη του χάρτη συνδέεται ξανά με τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της χώρας. Θα έπρεπε να είναι αυτονόητο. Κι όμως, έγινε είδηση σχεδόν πανηγυρική, γιατί στην Ελλάδα το αυτονόητο έχει αποκτήσει πια τον χαρακτήρα επιτεύγματος.
Πόσο δύσκολο είναι τελικά να αλλάξει νοοτροπία ένας Έλληνας; Ή μήπως το δύσκολο δεν είναι να αλλάξει ο Έλληνας, αλλά να σταματήσει να χρησιμοποιεί τον εαυτό του ως δικαιολογία;
Γιατί η κουλτούρα δεν είναι Άγιο Πνεύμα για να μας επισκεφθεί ξαφνικά έξωθεν. Δεν θα κατέβει μια μέρα από τον ουρανό και θα μας βρει όλους πειθαρχημένους, ευγενικούς, διακριτικούς, φιλικούς προς το ποδήλατο, συνεπείς με την ανακύκλωση, υπομονετικούς στην ουρά και πρόθυμους να αφήσουμε το αυτοκίνητο στο σπίτι. Η κουλτούρα χτίζεται. Με υποδομές, με κανόνες, με επιβολή, με επιμονή και εκπαίδευση. Πρώτα κάνεις τον χώρο, μετά έρχεται η συνήθεια. Πρώτα φτιάχνεις το δίκτυο, μετά δημιουργείται ο χρήστης. Πρώτα βάζεις λεωφορεία που περνούν στην ώρα τους, μετά ζητάς από τον πολίτη να αφήσει το αυτοκίνητο. Ή φροντίζεις να το κάνεις παράλληλα.
Αυτό που ονομάζουμε «δεν έχουμε την κουλτούρα» είναι συχνά ένας πολύ βολικός τρόπος να μην παραδεχτούμε ότι δεν έχουμε σχέδιο και, ακόμα χειρότερα, ότι σε πολλές περιπτώσεις δεν θέλουμε να έχουμε. Γιατί κάθε αλλαγή στον δημόσιο χώρο σημαίνει ότι κάποιος θα χάσει ένα προνόμιο που είχε συνηθίσει να θεωρεί φυσικό δικαίωμα. Τη θέση στάθμευσης πάνω στο πεζοδρόμιο και την άνεση να διπλοπαρκάρει. Έχει την πεποίθηση ότι ο δρόμος του ανήκει.
Η Ελλάδα δεν πάσχει επειδή δεν έχει κουλτούρα. Πάσχει επειδή έχει μάθει να χρησιμοποιεί την έλλειψη κουλτούρας ως μόνιμη υπεκφυγή.
Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι αυτή η νοοτροπία δεν ανήκει σε μία ιδεολογική παράταξη. Διαπερνά τους πάντες. Δεξιούς, αριστερούς, κεντρώους, προοδευτικούς, συντηρητικούς, ακόμα και τους πιο αντισυστημικούς. Το είδαμε και με το μετρό στα Εξάρχεια. Άνθρωποι που κατά τα άλλα διεκδικούν δημόσιο χώρο, κοινωνική ισότητα, πρόσβαση και δικαιώματα, βρέθηκαν να αντιδρούν σε ένα μέσο μαζικής μεταφοράς επειδή διατάρασσε τη δική τους εικόνα για τη γειτονιά. Στην Ελλάδα, το κοινό καλό συχνά σταματάει εκεί όπου αρχίζει η προσωπική μας ενόχληση.
Αν θέλεις να πας μια εκδρομή με το ποδήλατο χρησιμοποιώντας το τρένο, δεν είσαι γραφικός. Αν θέλεις να μετακινηθείς με πατίνι για τρία χιλιόμετρα αντί να πάρεις αυτοκίνητο, δεν είσαι απειλή για τον πολιτισμό. Αν ζητάς ποδηλατοδρόμους που δεν σταματούν στη μέση του πουθενά, πεζοδρόμια ελεύθερα, δεν είσαι εχθρός της ελληνικής ιδιοσυγκρασίας. Είσαι ένας πολίτης που ζητάει τα βασικά.
Διαδηλώνουμε για την Παλαιστίνη, για τη Γάζα, για την Ουκρανία, για κάθε ταλαιπωρημένο λαό του πλανήτη –και καλά κάνουμε– αλλά σπανίως διαδηλώνουμε για τις βασικές ανάγκες της καθημερινότητας. Ίσως γιατί τα μεγάλα διεθνή ζητήματα μας επιτρέπουν να είμαστε ηθικοί χωρίς να αλλάξουμε συνήθειες., ενώ τα μικρά, τα καθημερινά, μας ζητούν να μετακινηθούμε κι εμείς λίγο από τη θέση μας.
Η Ελλάδα δεν πάσχει επειδή δεν έχει κουλτούρα. Πάσχει επειδή έχει μάθει να χρησιμοποιεί την έλλειψη κουλτούρας ως μόνιμη υπεκφυγή.
Καιρός λοιπόν να τελειώνουμε με αυτή την καραμέλα. Δεν γεννήθηκαν οι Ολλανδοί πάνω σε ποδήλατο, ούτε οι Άγγλοι σε ουρά. Οι κοινωνίες εκπαιδεύονται και μέσα από τις υποδομές τους και από την επιμονή τους να κάνουν το σωστό μέχρι να γίνει αυτονόητο.
17°
