Οι τύποι των ηγεσιών, o μεσσιανισμός, ο ναρκισσισμός και η δημαγωγία: μια συζήτηση της Σώτης Τριανταφύλλου με τον Τάκη Παππά στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου της Θεσσαλονίκης
Το χάρισμα στην ηγεσία, από τον Βέμπερ έως τον Τραμπ, η σχέση ηγέτη-μαζών και η δύναμη της πίστης.
Η παρουσία του Ντόναλντ Τραμπ τα τελευταία χρόνια έχει πυροδοτήσει νέες μελέτες για την επονομαζόμενη «χαρισματική ηγεσία» και έχει φέρει στον καθημερινό δημόσιο διάλογο, εκτός από τη θεωρία του Μαξ Βέμπερ, νεότερα έργα (π.χ. το «The Charisma Myth» της Olivia Fox Cabane) και μια πλούσια βιβλιογραφία γύρω από το «χάρισμα» στη διεύθυνση των επιχειρήσεων. Αναλύοντας τους τύπους των ηγεσιών, ο Mαξ Βέμπερ αντιπαραβάλλει τη χαρισματική ηγεσία —με ισχυρό χαρακτήρα, στοιχεία ηρωισμού, λαϊκισμό, ευρεία απήχηση— στην ορθολογική-νομική, που εφαρμόζει το σύγχρονο δίκαιο σε κυρίαρχο κράτος με την απαιτούμενη γραφειοκρατία, και στην παραδοσιακή εξουσία, με ήθος πατριαρχίας και πατρογονισμού.
Η ελληνική λέξη «χάρισμα» διαδόθηκε μέσω των επιστολών του Παύλου προς τις χριστιανικές κοινότητες κατά τον 1ο αιώνα και υποδήλωνε τη «θεϊκή προέλευση» των πατέρων της Εκκλησίας. Ο Βέμπερ ανέπτυξε τη θεολογική έννοια «χάρισμα» με κοσμικούς όρους για την κοινωνιολογική μελέτη όλων των οργανισμών, όχι μόνο των κυβερνήσεων. Με λίγα λόγια, ως «χαρισματική» περιγράφεται η ηγεσία που θεωρείται προικισμένη με υπερφυσικές, υπεράνθρωπες ή τουλάχιστον εξαιρετικές δυνάμεις ή ιδιότητες, οι οποίες δεν είναι προσβάσιμες στο συνηθισμένο άτομο, αλλά θεωρούνται θεϊκής προελεύσεως ή, εν πάση περιπτώσει, υποδειγματικές. Βάσει αυτών το εν λόγω άτομο αντιμετωπίζεται ως «γεννημένος ηγέτης». Το πώς η συγκεκριμένη ιδιότητα και ποιότητα θα θα μπορούσε να κριθεί εντέλει από ηθική, αισθητική ή άλλη άποψη είναι αδιάφορο για τους σκοπούς του ορισμού.
Στη σύγχρονη εποχή, το χάρισμα ορίζεται με κριτήριο τα πρακτικά αποτελέσματα: οι χαρισματικοί ηγέτες είναι «αποτελεσματικοί» —αλλά και πάλι τα «αποτελέσματα» δεν κρίνονται από ηθική άποψη. Η χαρισματικότητα χρησιμοποιεί αξίες, σύμβολα και συναισθήματα για να νομιμοποιηθεί, αν και μπορεί να ασκείται με τη χρήση πειθαναγκασμού και βίας. Ωστόσο, ο χαρισματικός ηγέτης εκλαμβάνεται ως (σχεδόν) αλάθητος εκ μέρους των μαζών: οι χαρισματικοί ηγέτες προκαλούν στο κοινό αισθήματα προσωπολατρίας αν και όχι απαραιτήτως με δική τους πρωτοβουλία. Η εξουσία τους νομιμοποιείται με βάση τις υποτιθέμενες εξαιρετικές προσωπικές τους ιδιότητες, με την επίδειξη εντυπωσιακής διορατικότητας και επιτευγμάτων, που εμπνέουν πίστη και υπακοή. Συχνά, η χαρισματική ηγεσία συνοδεύεται από αίσθημα μεγαλείου: η απουσία του ηγέτη για οποιονδήποτε λόγο μπορεί να οδηγήσει στη διάλυση ολόκληρου του συστήματος της εξουσίας. Πράγμα που σημαίνει ότι, αν η πεποίθηση των λαών εξασθενήσει, ο χαρισματικός ηγέτης θα χάσει γρήγορα τη λάμψη του· η εξουσία του, εξαρχής ασταθής εξαιτίας της προσωπαγούς της φύσεως, θα καταρρεύσει.
Σε αντίθεση με την τρέχουσα δημοφιλή χρήση του όρου «χαρισματικός ηγέτης», ο Βέμπερ δεν έβλεπε την χαρισματική εξουσία ως γνώρισμα του ίδιου του ηγέτη, αλλά μάλλον ως σχέση μεταξύ του ηγέτη και των οπαδών του: η εγκυρότητα του χαρίσματος βασίζεται στην «αναγνώρισή» του από τους οπαδούς. Η χαρισματική εξουσία, καθώς τείνει να αμφισβητεί και να θέτει σε κίνδυνο τα όρια της παραδοσιακής (καταναγκαστικής) ή της ορθολογικής (νόμιμης) εξουσίας, θεωρείται επαναστατική —στην αρχή τουλάχιστον, διότι, αργότερα, ενσωματώνεται στην κοινωνία και η πρόκληση που εγείρει υποχωρεί. Αργά ή γρήγορα, ο «προφήτης» γίνεται διαχειριστής. Κι αν δεν υπάρχει χαρισματικός διάδοχος, το καθεστώς πεθαίνει μαζί του: αν και σύμφωνα με τον Βέμπερ, υπάρχουν κάμποσες μέθοδοι διαδοχής —αναζήτηση, αποκάλυψη, ορισμός από τον αρχικό ηγέτη, ορισμός από εξειδικευμένο προσωπικό, κληρονομικό χάρισμα και χάρισμα αξιώματος— συνήθως η εξουσία περνάει από τη χαρισματικότητα στην παραδοσιακότητα ή στη νομιμότητα. Η αναζήτηση ενός νέου χαρισματικού ηγέτη λαμβάνει χώρα με βάση τις ιδιότητες που θα τον κάνουν κατάλληλο για τη θέση της εξουσίας: ένα παράδειγμα αυτής της μεθόδου είναι η αναζήτηση ενός νέου Δαλάι Λάμα που συνίσταται στην εξεύρεση ενός παιδιού με χαρακτηριστικά τα οποία ερμηνεύονται ως μετενσάρκωση του Βούδα· ο χαρισματικός ηγέτης μπορεί να «συνεχίσει να ζει» μέσω ενός αντικαταστάτη. Όσο για τη μέθοδο της αποκάλυψης συνίσταται σε διαδικασία επιλογής: για παράδειγμα, στην αρχαιότητα, τα μαντεία είχαν ειδική πρόσβαση στη «θεϊκή κρίση»· έτσι, η τεχνική τους στην επιλογή ήταν γενικά αποδεκτή.
Ένα παράδειγμα από τη νεωτερική εποχή ήταν ο ισχυρισμός του Στάλιν ότι ο Λένιν τον είχε ορίσει διάδοχό του ως ηγέτη της ΕΣΣΔ: στον βαθμό που οι άνθρωποι πίστευαν αυτό το ψέμα, ο Στάλιν είχε δικαίωμα να συνεχίσει τη χαρισματική εξουσία του Λένιν —και μάλιστα με ομοφωνία. Ένα άλλο παράδειγμα αυτής της μορφής διαδοχής είναι το παπικό κονκλάβιο των καρδιναλίων για την επιλογή ενός νέου πάπα. Οι καρδινάλιοι που συμμετέχουν στο κονκλάβιο θεωρούνται «χαρισματικά» κατηρτισμένοι από τις Ρωμαιοκαθολικές εκκλησίες τους: άρα, η επιλογή τους είναι καθαγιασμένη, «ορθή».
Το χάρισμα μπορεί να γίνει αντιληπτό ως ποιότητα που μεταδίδεται μέσω της κληρονομικότητας. Αυτή τη μέθοδο διαδοχής παρατηρούμε στην περίπτωση του Κιμ Ιλ Σουνγκ όπου η εξουσία της Βόρειας Κορέας μεταβιβάστηκε στον γιο του, Κιμ Γιονγκ Ιλ, και στη συνέχεια στον Κιμ Γιονγκ Ουν. Αυτός ο τύπος διαδοχής είναι δύσκολο εγχείρημα και συχνά οδηγεί σε μετατόπιση προς την παραδοσιοποίηση ή/και τη νομιμοποίηση της εξουσίας.
Τάκης Παππάς και Σώτη Τριανταφύλλου στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου της Θεσσαλονίκης
Όταν ο Len Oakes, ένας Αυστραλός ψυχολόγος που εκπόνησε μια διατριβή για το χάρισμα, ζήτησε από 11 «χαρισματικούς ηγέτες» να συμπληρώσουν ένα ψυχομετρικό τεστ, το οποίο ονόμασε «λίστα ελέγχου επιθέτων», συμπέρανε ότι επρόκειτο για μάλλον συνηθισμένα άτομα. Πλην όμως, όλοι τους εμφάνισαν χαρακτηριστικά ναρκισσισμού, είχαν μεγάλη ενεργητικότητα και τους έλειπε το αίσθημα ενοχής. Αν και οι χαρισματικοί του τεστ ήταν συναισθηματικά ασταθείς, είχαν αίσθημα «σκοπού», όπως ο Μπενίτο Μουσολίνι, ο Αδόλφος Χίτλερ, ο Στάλιν, πολλοί θρησκευτικοί ηγέτες, σαμάνοι, προφήτες και σωτήρες, σύμφωνα πάντοτε με την κοινή εκτίμηση. Σήμερα, εκτός από τον Ντόναλντ Τραμπ, είναι δύσκολο να αποδοθεί σε κάποιον αυτός ο χαρακτηρισμός με όλα του τα συστατικά. Ο Ναρέντρα Μόντι στην Ινδία, ο Ερντογάν, ο Ζελένσκι κατέχουν κάποιες χαρισματικές ιδιότητες, όπως και ο Ήλον Μασκ και ο Σάτυα Ναντέλα στον τομέα των επιχειρήσεων, αλλά κανείς δεν εμφανίζεται όπως ορισμένοι ηγέτες περασμένων εποχών σαν τον Ανδρέα Παπανδρέου και τον Χουάν Περόν.
16°
