Ο μύθος του Αμφιτρύωνα, η μεταμόρφωση του Δία και η πορεία μιας μυθολογικής μορφής στη λογοτεχνία και την τέχνη
Στην ελληνική μυθολογία, ο Αμφιτρύων ήταν γιος του Αλκαίου, βασιλιά της Τίρυνθας, και της Αστυδάμειας, κόρης του Πέλοπα. Από τη μητέρα του κληρονόμησε τον θρόνο της Τίρυνθας και από τη σύζυγό του, Αλκμήνη, τον θρόνο των Μυκηνών.
Ετυμολογική σημασία: Κατά κυριολεξία, σημαίνει «αυτός που ταλαιπωρεί ή βασανίζει τους εχθρούς του» ή «αυτός που παρενοχλεί». Συντίθεται από το πρόθεμα ἀμφί (γύρω, και από τις δύο πλευρές) και το ρήμα τρύω (ταλαιπωρώ, εξαντλώ, βασανίζω, φθείρω, καταστρέφω...).
Σύμφωνα με τον μύθο, ο θεός Δίας, έχοντας πάρει τη μορφή του Αμφιτρύωνα, παραπλάνησε την Αλκμήνη και κοιμήθηκε μαζί της για τρεις νύχτες. Διέταξε τον Ήλιο να μη βγει για δύο ημέρες, τριπλασιάζοντας έτσι τη διάρκεια της νύχτας. Μετά από εννέα μήνες, η Αλκμήνη γέννησε τον Ηρακλή και τον Ιφικλή.
Ο Αμφιτρύων στην Τέχνη και τη Λογοτεχνία
Με τον μύθο του, που αποτελεί μέρος του κύκλου του Ηρακλή, ασχολήθηκαν η λογοτεχνία και η τέχνη, αρχαία και νεότερη. Ως προς τους λογοτέχνες, ενέπνευσε και αναφέρεται από τον Ησίοδο, τον Σοφοκλή, τον Ευριπίδη, τον Πλαύτο, τον Μολιέρο (1668), τον Τζων Ντρύντεν (1690), τον Χάινριχ φον Κλάιστ (1807) και τον Ζαν Ζιροντού («Amphitryon 38», 1929). Στον εικοστό αιώνα ξεχωρίζουν επίσης τα έργα του Γκέοργκ Κάιζερ «Διπλούς Αμφιτρύων» (Zweimal Amphitryon, 1943), του Πέτερ Χακς...
Από τη φράση στο έργο του Μολιέρου «Le véritable Amphitryon est l'Amphitryon où l'on dîne» («Ο πραγματικός Αμφιτρύων είναι ο Αμφιτρύων με τον οποίο δειπνούμε»), η λέξη «Αμφιτρύων» στη γαλλική γλώσσα έγινε συνώνυμη του καλού και γενναιόδωρου οικοδεσπότη, που μας προσφέρει γεύμα και φιλοξενία. Στα ισπανικά, η λέξη anfitrión αναφέρεται στον γενναιόδωρο οικοδεσπότη.
Οι μεταμορφώσεις στην αρχαία ελληνική μυθολογία είναι θαυμαστά επεισόδια. Αποτελούν έναν ολόκληρο τρόπο με τον οποίο οι αρχαίοι Έλληνες αντιλαμβάνονταν τη φύση, τον έρωτα, τη θεϊκή δύναμη, την τιμωρία, τη σωτηρία και τη μετάβαση από μια κατάσταση ύπαρξης σε μια άλλη.
Οι μύθοι έχουν διαφορετικές παραλλαγές και ορισμένες μεταμορφώσεις εμφανίζονται μόνο σε μεταγενέστερες πηγές. Ο Δίας είναι ο θεός που χρησιμοποιεί συχνότερα τη μεταμόρφωση, κυρίως για να προσεγγίσει ερωτικά θεές και θνητές. Παίρνει τη μορφή του συζύγου της Αλκμήνης και γίνεται πατέρας του Ηρακλή.
Οι μεταμορφώσεις φιλοσοφικά
Η μεταμόρφωση ως έρωτας: Ο Δίας, ο Απόλλων, ο Ποσειδώνας και άλλοι θεοί αλλάζουν μορφή για να πλησιάσουν το αντικείμενο του πόθου τους. Η επιθυμία γίνεται δύναμη που μεταμορφώνει την πραγματικότητα. Ο παντοδύναμος Έρως πάνω από τη μορφή.
Η μεταμόρφωση ως τιμωρία: Ο Ακταίων, η Αράχνη, ο Λυκάων και η Νιόβη αποτελούν παραδείγματα όπου η υπέρβαση των ορίων και η ύβρις οδηγούν σε μια άλλη μορφή ύπαρξης.
Η μεταμόρφωση ως σωτηρία: Η Δάφνη, η Αρέθουσα και άλλες μορφές μεταβάλλονται για να ξεφύγουν από τον διωγμό ή τον θάνατο.
Η μεταμόρφωση ως διατήρηση της μνήμης: Ο Υάκινθος, ο Κυπάρισσος, ο Νάρκισσος και ο Φιλήμων με τη Βαυκίδα συνεχίζουν να υπάρχουν στη φύση. Η μεταμόρφωση γίνεται μια μορφή αθανασίας.
Η μεταμόρφωση ως οντολογική αλλαγή: Ο Ερμαφρόδιτος, ο Τειρεσίας και ο Καινεύς θέτουν ερωτήματα για τη φύση του σώματος, την ταυτότητα και τα όρια ανάμεσα στις διαφορετικές μορφές ύπαρξης.
Η μεταμόρφωση στην ελληνική μυθολογία είναι κάτι πολύ βαθύτερο από την αλλαγή της εξωτερικής μορφής. Είναι η στιγμή κατά την οποία ο άνθρωπος, αδυνατώντας να παραμείνει αυτό που ήταν, γίνεται κάτι άλλο. Το σώμα του μετατρέπεται σε ζώο, φυτό, πέτρα, ποτάμι ή άστρο (καταστερισμό), αλλά η ιστορία, ο έρωτας, η μνήμη και το πάθος του εξακολουθούν να υπάρχουν μέσα στη νέα του υπόσταση. Η ελληνική μυθολογία μάς λέει ότι τίποτε δεν χάνεται εντελώς, αλλάζει μορφή και συνεχίζει να υπάρχει μέσα στον αέναο κύκλο της φύσης.
«Ποιος άνθρωπος δεν γνωρίζει αυτήν που μοιράστηκε το κρεβάτι με τον Δία...» Η εναρκτήρια φράση του ίδιου του Αμφιτρύωνα στην τραγωδία «Ηρακλής Μαινόμενος» του Ευριπίδη.
Γνωμικά από τον «Αμφιτρύωνα» του Μολιέρου (1668)
Το έργο του Μολιέρου είναι γεμάτο καυστικούς αφορισμούς για την ανθρώπινη φύση, τον έρωτα και την εξουσία:
«Όταν μοιράζεται κανείς τη δόξα με τον Δία, δεν υπάρχει καμία ντροπή». Φράση του Σωσία στο φινάλε του έργου, που σατιρίζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι δικαιολογούν ακόμη και την ατίμωση όταν προέρχεται από τους ισχυρούς.
«Στους μεγάλους αυτού του κόσμου, όλα τα καπρίτσια επιτρέπονται». Σχόλιο πάνω στην αυθαιρεσία της εξουσίας, με αφορμή την απάτη του Δία εις βάρος του Αμφιτρύωνα.
«Άλλο πράγμα είναι ο εραστής και άλλο ο σύζυγος». Μία από τις κεντρικές ιδέες που αναπτύσσει ο Δίας, μεταμορφωμένος σε Αμφιτρύωνα, προς την Αλκμήνη, διαχωρίζοντας το πάθος από το συζυγικό καθήκον.
Αποσπάσματα από τον «Αμφιτρύωνα» του Χάινριχ φον Κλάιστ (1807)
«Αχ, τι κουραστική που είναι η δόξα, αγαπημένε! Θα αντάλλαζα μετά χαράς το διάδημα που κέρδισες στη μάχη με δυο βιολέτες κομμένες απ' το χέρι σου έξω από μια καλύβα». (Λόγια της Αλκμήνης προς τον Αμφιτρύωνα).
«Τι άλλο χρειαζόμαστε πέρα από εμάς τους ίδιους; Γιατί θέλουν να σε φορτώνουν με τόσα περιττά; Βασιλική κορόνα, τίτλος στρατηγού...
Από τη σκέψη και τη γλώσσα μέχρι τις αισθήσεις και τη δημιουργικότητα, βλέπουμε πόσα πολλά μπορούν να συμβαίνουν μέσα από μια τόσο απλή και αγαπημένη δραστηριότητα.
15°
