Πώς οι made in Greece δορυφόροι κατακτούν το διάστημα

Η εικόνα μοιάζει εντυπωσιακή – αν γυρίζαμε τον χρόνο πίσω μία ή δύο δεκαετίες θα φάνταζε απίστευτη. Σε μία αίθουσα του ΕΚΠΑ, αρκετοί φοιτητές παρακολουθούν σε απευθείας μετάδοση την εκτόξευση πέντε ελληνικών μικροδορυφόρων με τον πύραυλο Falcon-9 της SpaceX από τη βάση Vandenberg στην Καλιφόρνια. Δεν το κάνουν για λόγους σεμιναριακούς, αλλά διότι έχουν και οι ίδιοι ουσιαστική συμμετοχή.

Οι δορυφόροι τέθηκαν σε τροχιά στο πλαίσιο της αποστολής Transporter-16 (T-16), μέσω των εταιρειών Exolaunch και D-Orbit, σηματοδοτώντας τη συνέχεια του «Εθνικού Προγράμματος Μικροδορυφόρων». Πρόκειται για πειραματικούς κυβοδορυφόρους τεχνολογικής επίδειξης, σχεδιασμένους να δοκιμάσουν στην πράξη διαστημικές εφαρμογές που αναπτύχθηκαν στην Ελλάδα. Δύο από αυτούς, οι ERMIS-1 και ERMIS-2, αναπτύχθηκαν από το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών σε συνεργασία με την OQ Hellas και άλλους εθνικούς φορείς, επιδιώκοντας την επίδειξη τεχνολογιών ασφαλούς δορυφορικής συνδεσιμότητας και Internet of Things από το διάστημα.

Στην ίδια αποστολή εντάσσονται οι ERMIS-3, PeakSat και Optisat, που αναπτύχθηκαν από το ΕΚΠΑ, το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και την Planetek αντίστοιχα, με έμφαση στις οπτικές δορυφορικές επικοινωνίες και στη διασύνδεση συστημάτων.

Δορυφόροι από Έλληνες επιστήμονες

Ο Βάιος Λάππας, πρόεδρος του Τμήματος Αεροδιαστημικής Επιστήμης και Τεχνολογίας του ΕΚΠΑ και συντονιστής του έργου «ERMIS», μόλις έχει γυρίσει από το σημείο της εκτόξευσης στην Καλιφόρνια – είναι κουρασμένος, μα διατηρεί τον ενθουσιασμό του. Η διαφορά ώρας μας αναγκάζει να μιλήσουμε τα μεσάνυχτα (ώρα Ελλάδας).

«Η εμπειρία της εκτόξευσης είναι μοναδική: Εκτοξεύτηκαν μαζί 119 δορυφόροι με το Falcon 9, έναν πύραυλο επαναχρησιμοποιούμενο, που έχει ήδη πετάξει 12 φορές. Αυτή ήταν η 13η πτήση του. Είναι μια μοναδική εμπειρία, γιατί η Ελλάδα πλέον χτίζει νέες τεχνολογίες και καινοτομίες και φτιάχνει τον δικό της στόλο νανοδορυφόρων και μικροδορυφόρων». Νιώθει περηφάνεια και περιγράφει τον ρόλο τους ως μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας: «Να δημιουργήσουμε νέες υποδομές στην Ελλάδα, να αναπτύξουμε ικανότητες στον σχεδιασμό και την κατασκευή νανοδορυφόρων, μικροδορυφόρων και drones».

Κομβικό σημείο υπήρξε η δημιουργία του Εθνικού Προγράμματος Μικροδορυφόρων, ύψους 200 εκατ. ευρώ, που χρηματοδοτείται από το Ταμείο Ανάκαμψης. Όπως λέει, «η έμφαση είναι να φτιαχτούν δορυφόροι στην Ελλάδα από Έλληνες επιστήμονες – αυτό που λέμε “made in Greece”». Η προσπάθεια δεν είναι αποσπασματική. «Φέρνουμε μαζί πανεπιστήμια και εταιρείες της ελληνικής βιομηχανίας, δημιουργούμε νέες δεξιότητες και αναπτύσσουμε εφαρμογές, όπως ανίχνευση πυρκαγιών, προηγμένες τηλεπικοινωνίες και γεωργία ακριβείας μέσω δορυφορικών δεδομένων».

Η συμμετοχή της Ελλάδας στην εκτόξευση ήταν μέρος μιας ευρύτερης «χορογραφίας» στο διάστημα: «Οι δορυφόροι αποδεσμεύονται σε πολύ συγκεκριμένες χρονικές στιγμές, ανάλογα με τη θέση τους και τη θέση του ήλιου. Ο στόχος είναι όταν περνά ο δορυφόρος πάνω από την Ελλάδα να φωτίζεται σωστά ώστε να μπορεί να φωτογραφίζει τη χώρα».

Το κρίσιμο σημείο, όμως, είναι η αλλαγή μοντέλου. «Πριν από πέντε χρόνια δεν είχαμε σχεδόν κανέναν δικό μας δορυφόρο. Αγοράζαμε υπηρεσίες από το εξωτερικό. Τώρα εκπαιδεύουμε Έλληνες επιστήμονες να κατασκευάζουν οι ίδιοι δορυφόρους. Είναι σαν να αρχίζουμε να φτιάχνουμε τα δικά μας αυτοκίνητα και αεροσκάφη».

Το εγχείρημα στηρίζεται σε μια ευρεία συνεργασία: «Συμμετέχουν το Πανεπιστήμιο Πατρών, το Πανεπιστήμιο Αιγαίου, το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών και εταιρείες όπως η OQ Technology, που επενδύει στην Ελλάδα. Δημιουργήσαμε ένα “σμήνος” δορυφόρων, σχεδιασμένων και κατασκευασμένων στη χώρα». Η σημασία είναι πολλαπλή: «Δεν είναι μόνο ότι δεν αγοράζουμε πλέον τεχνολογία, αλλά ότι μαθαίνουμε να την εξελίσσουμε. Μπορούμε να φτιάξουμε πιο προηγμένα μοντέλα, προσαρμοσμένα στις ανάγκες μας».

Και πού χρειάζονται; «Οι δορυφόροι είναι κομμάτι της καθημερινότητάς μας - στις τηλεπικοινωνίες, στον καιρό, στο GPS, στο κτηματολόγιο. Μιλάμε για μια αγορά που ξεπερνά το 1,3 τρισεκατομμύριο ευρώ. Είναι κρίσιμο να έχει η Ελλάδα παρουσία».

Ο κ. Λάππας υποστηρίζει ότι το πρόγραμμα εξελίσσεται σύμφωνα με το σχέδιο: «Έχουμε ήδη εκτοξεύσει περίπου 11 από τους 24 δορυφόρους. Έχουν δημιουργηθεί σημαντικές υποδομές σε πανεπιστήμια και εταιρείες. Στα Ψαχνά Ευβοίας έχουμε εγκαταστάσεις συναρμολόγησης και Mission Control, ενώ υπάρχει και δορυφορικός σταθμός επικοινωνίας». Ιδιαίτερη έμφαση δίνει στο ανθρώπινο δυναμικό: «Έχουμε μια εξαιρετική ομάδα φοιτητών, με 100% απορρόφηση στην ελληνική βιομηχανία. Δημιουργούνται θέσεις εργασίας υψηλής εξειδίκευσης - αυτό είναι κρίσιμο για τη χώρα». Παράλληλα, το πρόγραμμα έχει προσελκύσει ξένες επενδύσεις: «Εταιρείες όπως η ISI από τη Φινλανδία, η Aurora Tech από τη Γερμανία και η Open Cosmos από την Ισπανία και τη Μεγάλη Βρετανία έχουν έρθει στην Ελλάδα και συμμετέχουν στο οικοσύστημα».

«Για κάθε ένα ευρώ που επενδύεται στο διάστημα, επιστρέφουν περίπου δέκα στην οικονομία. Δημιουργείται ένας πυρήνας deep tech που λειτουργεί ως επιταχυντής», λέει, και προσθέτει ότι «το πρόγραμμα τελειώνει τον Ιούλιο του 2026. Πρέπει ήδη να σχεδιάζεται το επόμενο. Αν δεν υπάρξει συνέχεια, το ανθρώπινο δυναμικό θα φύγει στο εξωτερικό».

Το στοίχημα του «New Space»

Η Planetek Hellas συμμετείχε στην εκτόξευση του OPTISAT, μιας αποστολής κυβοδορυφόρου 6U. Ο Στέλιος Μπολλάνος, CEO της εταιρείας, που φέτος συμπληρώνει 20 χρόνια λειτουργίας, εκτιμά ότι η Ελλάδα αρχίζει να αποκτά ουσιαστική παρουσία στη νέα οικονομία του διαστήματος. Το ανθρώπινο δυναμικό υπήρχε εδώ και χρόνια· αυτό που έλειπε ήταν η χρηματοδότηση και η πολιτική απόφαση.

Με το Εθνικό Πρόγραμμα Μικροδορυφόρων, «δόθηκαν οι ευκαιρίες και οι ομάδες Ελλήνων μηχανικών με πολλά παραδείγματα πλέον στέλνουν διαστημικά οχήματα σε τροχιά, αξιοποιούν τα δεδομένα, αποκτούν εμπειρία και ετοιμάζουν και τη χώρα για τη νέα εποχή του διαστήματος».

Η σημασία της εξέλιξης δεν είναι μόνο τεχνολογική, αλλά στρατηγική. Το διάστημα, σημειώνει, αποτελεί πλέον έναν από τους βασικούς τομείς ισχύος του κράτους, δίπλα στη στεριά, τη θάλασσα και τον αέρα. «Άρα το να είσαι αυτόνομος σε έναν βασικό τομέα ισχύος της ανθρώπινης δραστηριότητας είναι εξαιρετικά σημαντικό για σένα τον ίδιο. Είναι εξαιρετικά σημαντικό για την εθνική σου ανεξαρτησία, αλλά και για τη δυνατότητά σου να παράγεις αξία ως οικονομία».

Η χώρα δεν επενδύει στο παραδοσιακό, βαριά δομημένο μοντέλο διαστημικών προγραμμάτων, αλλά σε αυτό που διεθνώς ονομάζεται «New Space», δηλαδή «προσπαθεί να κάνει τα πράγματα πιο γρήγορα, πιο οικονομικά, με μικρότερους κύκλους ολοκλήρωσης». Πρόκειται για έναν τομέα που τα τελευταία χρόνια προσελκύει σημαντικά ιδιωτικά κεφάλαια και όπου, σε αντίθεση με το παραδοσιακό διάστημα, δεν έχουν παγιωθεί ακόμη ισχυρά ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα από τα μεγάλα κράτη.

Σε επιχειρησιακό επίπεδο, η Planetek συμμετείχε στην αποστολή με έναν κυβοδορυφόρο έξι μονάδων, σχεδιασμένο και υλοποιημένο εξ ολοκλήρου από την ομάδα της. Ο δορυφόρος φέρει σύστημα οπτικών επικοινωνιών με laser, με στόχο τη δημιουργία ζεύξης μεταξύ διαστήματος και επίγειων σταθμών. Πρόκειται για ένα απαιτητικό πείραμα: ο δορυφόρος κινείται με ταχύτητα περίπου 28.000 χιλιομέτρων την ώρα και καλείται να «κλειδώσει» με ακρίβεια έναν επίγειο σταθμό, ο οποίος ταυτόχρονα παρακολουθεί την τροχιά του.

Η δυσκολία αυξάνεται από περιβαλλοντικούς παράγοντες, όπως η νέφωση. Για τον λόγο αυτό, το σύστημα ενσωματώνει δυνατότητες επεξεργασίας εικόνας σε τροχιά, αναγνωρίζοντας την ύπαρξη νεφών πάνω από τον σταθμό βάσης και αποφεύγοντας άσκοπη ενεργοποίηση του laser. Το πείραμα συνδυάζει, έτσι, οπτικές επικοινωνίες και τεχνητή νοημοσύνη σε πραγματικό χρόνο.

Πέρα από την τεχνολογία, το κρίσιμο αποτέλεσμα είναι η εμπειρία. Η αποστολή καλύπτει ολόκληρη την αλυσίδα: από τον σχεδιασμό και την κατασκευή έως την εκτόξευση και τη λειτουργία από επίγειο κέντρο ελέγχου στην Αθήνα.

Μετά από 20 χρόνια στο πεδίο, η ικανοποίηση του κ. Μπολλάνου είναι εμφανής: «Αυτή η αποστολή για εμάς είναι η πρώτη από πολλές. Η δραστηριότητα του διαστήματος είναι συνεχώς αυξανόμενη. Είναι μια αγορά που σου δίνει όλα τα κίνητρα για να τοποθετηθείς» και έτσι «έχουμε κάθε λόγο να ενισχύσουμε τη θέση μας σε μια αγορά που μεγαλώνει».

Κλείνει ένας κύκλος εσωστρέφειας

«Για εμένα είναι πάρα πολύ σημαντικό το γεγονός ότι πλέον τα ελληνικά πανεπιστήμια κλείνουν έναν κύκλο εσωστρέφειας με όλα αυτά που πέρασαν τα προηγούμενα χρόνια και βγαίνουν πολύ δυνατά προς τα έξω και προς τα πάνω», σχολιάζει ο υπουργός Ψηφιακής Πολιτικής, Δημήτρης Παπαστεργίου, ο οποίος στέκεται στη σημασία του προγράμματος: Η αρχή έγινε από το Δημοκρίτειο και στη συνέχεια ήρθαν το Καποδιστριακό και το ΑΠΘ, που στην ίδια αποστολή έστειλαν δικούς τους δορυφόρους.

Το «Εθνικό Πρόγραμμα Μικροδορυφόρων», λέει, εξελίσσεται εντός χρονοδιαγράμματος, θέτοντας για πρώτη φορά τις βάσεις για μια συστηματική ελληνική παρουσία στον τομέα της διαστημικής τεχνολογίας. «Είναι πολύ σημαντικό ότι πλέον σχολές και αντικείμενα που δεν τα έβλεπε κανείς, δεν τα άγγιζε κανείς, αποκτούν ορατότητα. Και όχι μόνο τα μαθαίνουν, αλλά είναι σε θέση να στείλουν δορυφόρους».

Ερωτηθείς γιατί είναι σημαντικό το εγχείρημα, απαντά: «Κυρίως για να αποκτήσουν εμπειρία οι φορείς, αλλά μπορούν να δώσουν και υπηρεσίες». Ο ίδιος περιγράφει τις επιμέρους τεχνολογίες που δοκιμάζονται: «Ο ένας κάνει επικοινωνία 5G, προσπαθώντας να δει δυνατότητες απευθείας επικοινωνίας δορυφόρου με device. Ο δεύτερος κάνει sat-to-sat, επικοινωνία δορυφόρου με δορυφόρο. Δοκιμάζουν οπτικές επικοινωνίες με lasers, που είναι πολύ πιο ασφαλείς από την κλασική δορυφορική».

Κάνει επίσης αναφορά σε υπερφασματικές δυνατότητες, τονίζοντας ότι το εγχείρημα δεν είναι πλέον μόνο πειραματικό: «Το γεγονός ότι κατασκεύασαν και έστειλαν κάτι τέτοιο, αρχίζει και δίνει υπηρεσίες. Αυτό είναι το πρώτο πολύ μεγάλο βήμα».

Ιδιαίτερη έμφαση δίνει στο επιχειρησιακό σκέλος, με δορυφορικά συστήματα θερμικής παρατήρησης, όπως αυτά της Aurora Tech, που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την έγκαιρη ανίχνευση και παρακολούθηση πυρκαγιών: «Κάνει καθαρά επιχειρησιακή θερμική παρατήρηση για ασφάλεια και πολιτική προστασία. Ξεσπάει φωτιά, σε μισή ώρα με μία ώρα περνάνε πάνω από την Ελλάδα και δίνουν πρόγνωση για το πώς επεκτείνεται».

Ο κ. Παπαστεργίου στέκεται ιδιαίτερα στο γεγονός ότι η τεχνολογία αυτή αναπτύσσεται εντός της χώρας: «Το ότι είναι made in Greece σημαίνει ότι αποκτάς δική σου εμπειρία, δεν εξαρτάσαι από τρίτους. Το βλέπουμε γύρω μας, ο κόσμος γυρνάει πίσω, οι μηχανικοί γυρνάνε πίσω. Αυτή είναι η αξία».

Το πρόγραμμα, εξηγεί, θα ολοκληρωθεί με επτά επιχειρησιακούς δορυφόρους, «οι οποίοι θα συνδράμουν και στο έργο των δεδομένων για τον αγροτικό τομέα: αγροτικές επιδοτήσεις, έλεγχο χωροταξίας. Τα αποτελέσματα είναι ουσιαστικά». Παράλληλα, βρίσκεται σε εξέλιξη η προετοιμασία για έναν μεγαλύτερο, επιχειρησιακό δορυφόρο, με το Υπουργείο να έχει ήδη προχωρήσει σε διερεύνηση της αγοράς (RFI) και να εξετάζει τις τεχνολογικές επιλογές και το σχήμα χρηματοδότησης.