Βασίλης Καραποστόλης: «Όταν παύουν τα αισθήματα, πληθαίνουν οι παραισθήσεις»

Oµότιµος Καθηγητής Πολιτισµού και Επικοινωνίας στο Πανεπιστήµιο Αθηνών, ο Βασίλης Καραποστόλης έχει δημοσιεύσει δεκάδες μελέτες και δοκίμια για την κοινωνική συμπεριφορά και τα ήθη στον σύγχρονο κόσμο, καθώς και λογοτεχνικά έργα, από το 1995 και ύστερα, τα περισσότερα από τις εκδόσεις Πατάκη. Το νέο του βιβλίο, «Η ανάγκη της εμψύχωσης» (εκδ. Πατάκη), θίγει το σημαντικό θέμα της έλλειψης ψυχικών εφοδίων υψηλής τάσης από την ανθρώπινη δράση στην εποχή μας, ερευνώντας αφενός τις αιτίες που οδήγησαν σε αυτήν την κατάπτωση και αφετέρου τις πιθανότητες ανάκαμψης.

Ο Βασίλης Καραποστόλης μας μίλησε τόσο για τους λόγους που τον οδήγησαν στη συγγραφή του συγκεκριμένου βιβλίου όσο και για τους κινδύνους που εγκυμονεί η διαιώνιση αυτού του σημαντικού προβλήματος που πραγματεύεται η «Ανάγκη της εμψύχωσης» και γενικότερα τα βιβλία που γράφει τα τελευταία χρόνια.

— Το νέο σας βιβλίο πραγματεύεται ένα σοβαρό θέμα της εποχής μας, την έλλειψη αυτοπεποίθησης και ψυχικού σθένους, προκειμένου ο άνθρωπος να στοχεύσει ψηλά και να βελτιώσει πτυχές του εαυτού του, ξεπερνώντας τις αναστολές του και τα εμπόδια που συναντά καθημερινά στον δρόμο του. Ποια ήταν η αφορμή που σας οδήγησε στο να γράψετε ένα βιβλίο γι’ αυτό το μείζον κοινωνικό ζήτημα;

Την αφορμή για τη συγγραφή του βιβλίου μού την έδωσε η παρατήρηση ότι όλο και λιγότεροι άνθρωποι στις μέρες μας κρατάνε το τιμόνι της ζωής τους στα χέρια τους. Δεν είναι ότι οι καταστάσεις τούς παρασέρνουν, είναι μάλλον ότι τους λείπει η θέληση να χαράξουν την πορεία τους. Σήμερα σπανίως θα δούμε άτομα να βάζουν όλη τους την ψυχή σε όσα επιχειρούν. Είναι σαν να διστάζουν να δοθούν ακόμα και σ’ αυτά που δηλώνουν πως επιθυμούν πολύ. Το αποτέλεσμα είναι να συσσωρεύεται μέσα τους ένα αδιάθετο δυναμικό. Τα ριζικά σχέδια αναβάλλονται, το ίδιο και οι πράξεις και τα συναισθήματα. Βασικός στόχος του βιβλίου ήταν να ερευνήσει τις αιτίες αυτής της λιποψυχίας και τα μέσα που υπάρχουν ώστε να μη γίνει χρόνια πάθηση.

— Θεωρείτε, δηλαδή, ότι αυτή είναι μια κατάπτωση του σημερινού ανθρώπου που απειλεί να διαβρώσει ολόκληρο των πολιτισμό μας;

Ο κίνδυνος είναι υπαρκτός, γιατί ο σύγχρονος πολιτισμός, με όλη του τη φαντασμαγορία, κάνει τον άνθρωπο να ξεχνά τη δειλία του, να ξεχνά πως έχει φτάσει στο σημείο να φοβάται μήπως «πέσει έξω», αν νιώσει μια δυνατή συγκίνηση για ένα πρόσωπο ή για μια ιδέα ή για μια υπόθεση. Το να περικόπτεις προκαταβολικά αυτό που αισθάνεσαι είναι ο πιο ταπεινωτικός αυτοακρωτηριασμός. Αυτό συμβαίνει σήμερα. Και όλοι οι μηχανισμοί του πολιτισμού –με τη μαζική διασκέδαση, με τον κατακλυσμό από εικόνες και ήχους– πασχίζει να συγκαλύψει το μειωτικό γεγονός ότι φιμώνεται προγραμματικά η καρδιά. Οι συνέπειες, όμως, δεν αποφεύγονται. Όταν παύουν τα αισθήματα, πληθαίνουν οι παραισθήσεις. Αφού η καρδιά σιωπά, το μυαλό πλάθει ό,τι το βολεύει.

― Όπως συχνά συμβαίνει σε κείμενα φιλοσοφικού στοχασμού, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, είναι πολλές οι φορές που καταφεύγετε σε παραδείγματα από τη μυθολογία και τη λογοτεχνία, για να καταστήσετε τα επιχειρήματά σας πιο πειστικά. Γιατί, κατά τη γνώμη σας, η μέθοδος αυτή συνεχίζει να είναι αποτελεσματική, σε μια εποχή τόσο ορθολογιστική όσο είναι η δική μας;

Παρά τα όσα λέγονται, ο ορθολογισμός στην εποχή μας δεν έχει αρκετή πειθώ. Αυτό εξηγείται εύκολα, αν λάβουμε υπόψη μας την εξής αντίφαση: από τη μία, γίνεται λόγος για την ανάπτυξη της ανθρώπινης νόησης κι από την άλλη, τονίζεται η άκρα περιπλοκότητα του κόσμου. Λέγεται ότι ο κόσμος είναι υπερβολικά περίπλοκος για να τον καταλάβουμε, αλλά παράλληλα για όλα υπάρχει μία εξήγηση.

Είναι φανερό πως έτσι η ίδια η λογική παραμερίζεται. Επόμενο είναι ο μύθος και η τέχνη που προσελκύουν το ενδιαφέρον. Όχι για να υποκαταστήσουν την πραγματικότητα, αλλά για να αναδείξουν τι επιθυμεί ο άνθρωπος πέρα από την πραγματικότητα. Κατά βάθος, ο καθένας θα ήθελε να πάει έστω και ένα βήμα πιο πέρα από εκεί που βρίσκεται.

― Υπάρχουν φορές που εμπνευστήκατε θέματα βιβλίων σας από μαθήματα που έχετε διδάξει ή από τη συναναστροφή σας με τους φοιτητές; Αν ναι, μπορείτε να μας δώσετε ένα παράδειγμα;

Μερικές φορές, περιστατικά που συνέβησαν στη διάρκεια των μαθημάτων, μου έδωσαν λαβή για σκέψεις που αναπτύχθηκαν αργότερα στα βιβλία μου. Όταν βρίσκεται κανείς κοντά στους νέους, συναντά συχνά το φαινόμενο της μεταστροφής. Κάποτε, όταν ανέθεσα σε έναν ανήσυχο, ταραξία φοιτητή έναν ρόλο οργανωτή, αποκάλυψε ικανότητες που ούτε οι άλλοι ούτε ο ίδιος φανταζόταν πως είχε. Δεν υπάρχει νεανική ψυχή που να μην τρέφεται από μια προσμονή. Περιμένει να την εμπιστευτούμε, αλλά όχι για να πράξει αυτά που εμείς θα προτιμούσαμε. Η θέληση δεν μεταβιβάζεται, δεν μεταφυτεύεται. Φυτρώνει μόνη της ή δεν φυτρώνει.

―Διαβάζοντας την «Ανάγκη της εμψύχωσης», μου ήρθε στον νου το διάσημο δοκίμιο «Ο μύθος του Σισύφου» (1942), του Αλμπέρ Καμύ, ειδικά στα σημεία όπου ο φιλόσοφος μιλάει για την έλλειψη ελευθερίας στις ανθρώπινες κοινωνίες και τη σημασία της «εξέγερσης». Υπάρχουν σημεία στο βιβλίο σας όπου συναντάτε τη σκέψη του Καμύ;

Ο Σίσυφος είναι καταδικασμένος σε μια εργασία δίχως νόημα. Τιμωρημένος από τους θεούς, δεν κάνει τίποτα άλλο από το να σπρώχνει έναν βράχο ως την κορυφή κάποιου βουνού και να τον βλέπει κατόπιν να ξαναπέφτει. Κατά τον Καμύ, στο τέλος ο καταραμένος θνητός αποδέχεται το πεπρωμένο του – είναι μια νίκη της συνείδησής του απέναντι στην κακομοιριά.

Στο βιβλίο μου ερμηνεύω έναν άλλο μύθο που αναφέρεται κι αυτός σε μια καταδίκη. Μας μιλά για την Ηώ, που είναι καταδικασμένη να ερωτεύεται συνεχώς τα όμορφα πράγματα και πρόσωπα τα οποία εμφανίζονται μπροστά της κάθε πρωί. Αναπόφευκτα, η ομορφιά τους θα γεράσει και η ερωτευμένη ψυχή θα βρεθεί σε δύσκολη θέση, αντιμέτωπη με τη φθορά. Ο Σίσυφος είναι καταδικασμένος να αγκομαχά από το παράλογο. Η Ηώ να αναστενάζει από το ανέφικτο. Προτού έρθει η φθορά όμως, μπορεί να χαίρεται τον έρωτά της – και να χαίρεται επίσης με την ιδέα πως οι γλυκιές στιγμές ίσως έχουν κάτι που ο χρόνος αδυνατεί να κλέψει. Με μια τέτοια προσδοκία, η ζωή για τον άνθρωπο παύει να είναι ένα φορτίο που δεν ελαφρώνει ποτέ.

― Ο Τζορτζ  Όργουελ στο δυστοπικό του μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας «1984» (1949), μιλάει για το τέλος της ελεύθερης βούλησης, όταν ζει κανείς για καιρό κάτω από ένα απολυταρχικό καθεστώς. Πιστεύετε σε αυτό το συμπέρασμα του Όργουελ ή, κατά τη γνώμη σας, η ελεύθερη βούληση δεν εξαφανίζεται ποτέ εντελώς;

Οι προβλέψεις του Όργουελ επιβεβαιώθηκαν σε μεγάλο βαθμό. Ωστόσο, το θέμα της ανθρώπινης βούλησης παραμένει ανοιχτό. Ναι μεν, καθώς εδραιώνεται το καθεστώς των αυτοματισμών και των ελέγχων από τα πάνω, στενεύει το περιθώριο των ατομικών επιλογών, όμως, ακριβώς επειδή στενεύει, γίνεται και πιο αισθητό το τι διακυβεύεται εκεί. Ίσως δίνεται ο τελευταίος αγώνας ανάμεσα στην ελευθερία και την υποδούλωση. Γιατί ανεξάρτητα από το τι έχει αποδώσει η εκπαίδευση κατά τους νεότερους χρόνους, έχει τουλάχιστον αφήσει στη συνείδηση πολλών τον σπόρο μιας αόριστης ανάγκης για πρωτοβουλία. Οι άνθρωποι διδάχτηκαν πως μπορούν να σκέφτονται ελεύθερα, διαπίστωσαν όμως ότι αυτό κατέληξε να είναι μεγάλη πολυτέλεια. Τους κοστίζει που είναι υποχρεωμένοι να προσποιηθούν πως έπεσαν θύματα ενός παγκόσμιου ψέματος. Ξέρουν πως δεν έδωσαν τη μάχη που μπορούσαν να δώσουν και την οποία όφειλαν στον καλύτερο εαυτό τους. Έτσι έχουν τη φαντασία για ύστατο καταφύγιο. Εκεί θα κριθεί το ζήτημα στο μέλλον. Ο χώρος της φαντασίας θα είναι ο πιο καθοριστικός κοινωνικός και πολιτικός στίβος τα επόμενα χρόνια.

―Ποιες προοπτικές υπάρχουν για το τι θα συμβεί στον χώρο αυτό;

Είναι γεγονός ότι η φαντασία σήμερα χειραγωγείται με πάμπολλους τρόπους. Αν το συνειδητοποιήσουμε αυτό, ίσως υπάρξει αντίδραση. Γιατί, όπως κι η ελπίδα, έτσι και η φαντασία είναι δύσκολο να ελεγχθούν απόλυτα. Εκτός αν φτάσουμε σε μια κατάσταση υπνωτισμού, και μάλιστα ηθελημένου.

―Με ποιους τρόπους βοηθάει η εμψύχωση στην αντιμετώπιση της ψυχικής εξάντλησης και της ατολμίας; Υπάρχει δυνατότητα να «ξυπνήσει» ο άνθρωπος από αυτόν τον οικειοθελή λήθαργο;

Τα πιο λυτρωτικά και τα πιο τολμηρά εγχειρήματα του ανθρώπου συνοδεύονται πάντα από την αίσθηση πως έχει στο πλευρό του έναν αόρατο συμπαραστάτη. Τον στηρίζει ένα φιλικό πνεύμα, που δεν ήρθε αυτόκλητο, ήρθε επειδή ο άνθρωπος το ζήτησε. Κανείς δεν δρα αβοήθητος. Ο ήρωας, ο επαναστάτης, ο εφευρέτης, ο πρωτοπόρος καλλιτέχνης και, βέβαια, ο άγιος λαμβάνουν αρωγή από μια δύναμη που βρίσκεται έξω από αυτούς και που ένα μέρος της βρίσκεται μέσα τους. Για να έρθει η αρωγή πρέπει να προηγηθούν προσευχές, επικλήσεις ή οραματισμοί. Ο άνθρωπος σήμερα παραπαίει επειδή δεν ξέρει πώς να ζητά ενίσχυση. Αν θαύμασε κάποιον, δεν πιστεύει πως το θαυμαστό εκείνο μπορεί να μεταγγιστεί και στον ίδιο. Στερείται πίστης, επειδή στερείται φαντασίας. Το μόνο φάρμακο, συνεπώς, είναι η φαντασία να εγκαταστήσει μέσα στον κόσμο το θαυμαστό. Κι αυτό δεν είναι αυταπάτη.

― Όπως και το προηγούμενο βιβλίο σας, το «Όταν η γνώση είναι ζωή» (2024), έτσι και η «Ανάγκη της εμψύχωσης» θίγει ένα μεγάλο κοινωνικό ζήτημα και, αφότου το εξετάζει φιλοσοφικά και επιστημονικά, προτείνει τεκμηριωμένες λύσεις. Το δοκίμιό σας αυτό ανήκει σε μια σειρά από βιβλία με κοινά μεταξύ τους χαρακτηριστικά ή το καθένα τους είναι αυτοτελές και εντελώς ανεξάρτητο;

Τα βιβλία μου τα τελευταία χρόνια είναι συνδεδεμένα μεταξύ τους. Τα κεντρικά ερωτήματα που τα διαπερνούν είναι τα ακόλουθα: πού οφείλεται η κατακόρυφη μείωση της ζωτικότητας του ανθρώπου της εποχής μας και πώς μπορεί η τάση αυτή να ανακοπεί; Για μένα, είναι κατάντια του πολιτισμού μας το να βλέπει κανείς τόσους νέους να βασανίζονται από τη σκέψη της «επόμενης μέρας». Οι μεγαλύτεροι τους συμβουλεύουν να προσαρμόζονται γρήγορα. Έτσι, όμως, είναι σαν να τους αναγκάζουν να γεράσουν νωρίτερα και να βλαστημούν το κάθε ξημέρωμα που τους προσθέτει αφύσικες ρυτίδες. Τίποτα δεν ωριμάζει υπό πίεση.