«Ένας κόσμος χωρίς κανόνες;»: Ο Αντώνης Κλάψης δίνει σχήμα στο χάος των διεθνών σχέσεων

Πώς γράφεις ένα βιβλίο για τις διεθνείς σχέσεις όταν ο βασικός παράγοντας αβεβαιότητας κάθεται στο Οβάλ Γραφείο; Ο Αντώνης Κλάψης  στο νέο του βιβλίο «Ένας κόσμος χωρίς κανόνες;» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, αποτόλμησε ακριβώς αυτό: να βάλει σε σχήμα μια εποχή που ανατρέπεται μέρα με την ημέρα, αν όχι ώρα με την ώρα.

«Το βιβλίο περιγράφει τη μετάβαση από ένα διεθνές σύστημα που οικοδομήθηκε μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, εν μέρει αναδιαμορφώθηκε με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, αλλά ουσιαστικά βασίστηκε στις ίδιες παραδοχές περί μιας διεθνούς νομιμότητας, η οποία δεν γινόταν πάντοτε σεβαστή, αλλά δημιουργούσε ένα πλαίσιο συμπεριφοράς και ένα θεσμικό περιβάλλον που αποτυπωνόταν σε διεθνείς οργανισμούς, σε διεθνείς συμφωνίες και λειτουργούσε κάπως περιοριστικά στη συμπεριφορά των κρατών. Σ’ αυτό το περιβάλλον η ισχύς ήταν το βασικό νόμισμα για τις συναλλαγές, αλλά ακόμα και εκείνος που παραβίαζε τους κανόνες είχε την τάση να θέλει να δικαιολογήσει την όποια παραβίαση, να καλυφθεί πίσω από ένα φύλλο συκής έστω».

Αυτό τώρα αλλάζει. «Μπαίνουμε σε μια εποχή που οι κανόνες δεν παύουν να υφίστανται τυπικά -υπάρχει ο ΟΗΕ, οι διεθνείς συνθήκες, η διεθνής νομιμότητα- αλλά όλο και λιγότεροι συμμορφώνονται. Παραβιάζεται εύκολα, χωρίς κάποια κύρωση - αν υπάρχει κύρωση, είναι αδιάφορη. Εκείνος που παραβιάζει δεν αισθάνεται καν την ανάγκη να κρυφτεί, να δικαιολογηθεί».

Το παράδειγμα, αποκαλυπτικό: «Ο Τραμπ το είπε ευθέως. “Δίκαιο είναι αυτό που εγώ ορίζω ως δίκαιο”. Αυτό ήταν αδιανόητο να ειπωθεί πριν μερικές δεκαετίες, όχι γιατί οι ΗΠΑ συμμορφώνονταν, αλλά γιατί ήθελαν τουλάχιστον να εμφανίζονται ως υπερασπίστριες αυτού του πλαισίου, το οποίο εξάλλου οι ίδιες είχαν δημιουργήσει σε πολύ μεγάλο βαθμό».

Σύμπτωμα της κρίσης

Από τον ρόλο του τοποτηρητή στον ρόλο του βασικού παράγοντα αναταραχής; «Συνήθως η αμφισβήτηση του εκάστοτε διεθνούς παραδείγματος προέκυπτε από τις χώρες εκείνες που ήταν δυσαρεστημένες από το προηγούμενο, είχαν χάσει έναν ηγεμονικό ρόλο ή οι συσχετισμοί ισχύος είχαν μεταβληθεί με τέτοιον τρόπο ώστε αυτός που ήταν από πάνω να βρεθεί από κάτω και τούμπαλιν. Τώρα έχουμε αμφισβήτηση από μια χώρα η οποία θα έπρεπε να είναι ευχαριστημένη από τον διεθνή καταμερισμό».

Για τον Κλάψη, ο Τραμπ είναι κάτι σαν σύμπτωμα της κρίσης. «Οι βαθύτερες δυνάμεις που δημιουργούν αυτή την απορρύθμιση δεν σχετίζονται μόνο με την παρουσία του. Αντανακλούν βαθύτερες ανακατατάξεις, ρεύματα πιο υπόγεια. Ο Τραμπ σίγουρα λειτουργεί ως καταλύτης και επιταχυντής των εξελίξεων. Αλλά αν ήταν ο ίδιος το πρόβλημα, τότε θα είχαμε και έναν χρονικό ορίζοντα για την υπέρβασή του».

«Το υπόδειγμα Τραμπ είναι ότι δεν υπάρχει υπόδειγμα»

Στο βιβλίο, ο Τραμπ δεν είναι ο μοναδικός πρωταγωνιστής. «Είναι ένας από τους βασικούς. Ένα κομμάτι του βιβλίου αφορά στην εξέλιξη της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής - στο πώς οι ΗΠΑ μεταλλάσσουν τα δόγματα διεθνών σχέσεων που ακολουθούν κατά καιρούς και με αυτόν τον τρόπο επηρεάζουν το διεθνές σύστημα».

Πώς περιγράφει τη συμπεριφορά Αμερικανού προέδρου; «Αλλοπρόσαλλη. Δεν βασίζεται σε λογικές με την καθιερωμένη έννοια του όρου στρατηγικές. Είναι αντιφατικά σχεδόν όλα όσα κάνει. Αλλά, εν τέλει, είναι κάτι που δεν τον απασχολεί. Ξεπερνάει την καθιερωμένη λογική μέσα από τις αντιφάσεις του. Μπορεί να πει το Α και το ακριβώς αντίθετό του περίπου την ίδια στιγμή, χωρίς καμία ηθική αναστολή, χωρίς να αισθάνεται ότι εκτίθεται».

Πώς, λοιπόν, αναλύεις τη στιγμή και τη δομείς σε βιβλίο, όταν ανατρέπεται μέρα με την ημέρα; «Το βιβλίο τελείωσε αρχές Ιανουαρίου του '26, οπότε προστέθηκαν ελάχιστες λέξεις για τη Βενεζουέλα λίγο πριν πάει στο τυπογραφείο. Αν πάρει κανείς την περίπτωση του Ιράν και βάλει σε μια σειρά τις δηλώσεις του Τραμπ -αφήνω τις πράξεις του- θα δει ότι έχει πει τόσο αντιφατικά, τόσο αλληλοσυγκρουόμενα πράγματα, που δεν θα μπορούσες να φτιάξεις ένα υπόδειγμα συμπεριφοράς. Είναι αδύνατον. Το υπόδειγμα συμπεριφοράς του Τραμπ είναι ότι δεν υπάρχει υπόδειγμα».

Μήπως, ωστόσο, το κάνει σκόπιμα - η «στρατηγική του τρελού» από τη θεωρία των παιγνίων; «Δεν νομίζω ότι το κάνει σκόπιμα. Δεν τον παρομοιάζω με παίκτη σκακιού, γιατί αυτός που το κάνει σκόπιμα μπορεί να θυσιάσει ένα κομμάτι για να κερδίσει ένα πλεονέκτημα μετά από δέκα κινήσεις». Μήπως τότε είναι ένας μεφιστοφελικός ποκαδόρος; Ο Κλάψης διαλέγει άλλη εικόνα: «Θεωρώ ότι είναι ένας χρηματιστής που σορτάρει μετοχές μέρα με την ημέρα και βλέπει το εντελώς πρόσκαιρο αποτέλεσμα».

Η υποχώρηση της Δύσης

Ποιο είναι το κομβικό σημείο της Ιστορίας αυτής της αλλαγής υποδείγματος στις διεθνείς σχέσεις; Η εισβολή του '22 στην Ουκρανία; «Είναι σίγουρα ένα σημείο καμπής, αλλά η διάβρωση είχε αρχίσει ήδη από πριν. Η προσάρτηση της Κριμαίας το '14: η αντίδραση που υπήρξε ήταν σχεδόν μηδαμινή. Μέχρι την εισβολή στην Ουκρανία, κανείς δεν μιλούσε πια για την Κριμαία - τη θεωρούσαμε δεδομένη. Στο Ντονμπάς γινόταν πόλεμος, ξέραμε ότι υπάρχει, αλλά το είχαμε αφήσει. Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία μάς το υπενθύμισε, γιατί ήταν το πρώτο πράγμα που άρχισε να μας επηρεάζει πραγματικά».

Το «μας», όμως, κρύβει μια παγίδα. «Λέμε στον δυτικό κόσμο ότι ο Πούτιν είναι απομονωμένος. Εννοούμε απομονωμένος από εμάς. Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι απομονωμένος από την Αφρική, από την Ασία. Έχουμε την τάση να ταυτίζουμε -στην παλιά λογική ότι η Δύση επικρατεί σε ολόκληρο τον πλανήτη- το τι είναι δικό μας με το τι ισχύει για τον υπόλοιπο κόσμο, κάτι που δεν είναι απαραίτητα το ίδιο».

Κι εδώ έρχεται η μεγάλη μετατόπιση της ισχύος. «Αν ο 19ος αιώνας ήταν ο αιώνας της παγκόσμιας κυριαρχίας της Ευρώπης μέσω της αποικιοκρατίας, ο 20ός, ιδίως από τα μέσα και μετά, έγινε ο αιώνας στον οποίο η Ευρώπη πέρασε σε δεύτερη κλίμακα - πέρασε μπροστά η Αμερική. Τώρα η Ευρώπη μπαίνει σε τρίτη κλίμακα. Κι αυτό που ζούμε δεν είναι απλώς η υποχώρησή της, είναι η υποχώρηση της Δύσης συνολικά. Το δυτικό πρότυπο συμπεριφοράς αμφισβητείται, κακά τα ψέματα. Και το μεταπολεμικό διεθνές σύστημα ήταν αντανάκλαση του δυτικού τρόπου σκέψης και ζωής».

Εξελίσσεται μία επέλαση του άξονα των αυταρχικών, για να θυμηθούμε την Απλμπάουμ; «Ναι, αλλά δεν σημαίνει ότι όλοι αυτοί συντονίζονται μεταξύ τους ή ότι έχουν συγκλίνοντα συμφέροντα, ή ότι στην επόμενη φάση δεν θα συγκρουστούν και μεταξύ τους. Έχουν μια συνάφεια στον τρόπο συμπεριφοράς και αλληλοϋποστήριξη, γιατί βλέπουν κοινό εχθρό».

Το συγκριτικό τους πλεονέκτημα είναι η ταχύτητα. «Επειδή εκφράζουν ένα πιο αυταρχικό πρότυπο διακυβέρνησης, έχουν ένα πλεονέκτημα έναντι των κοινοβουλευτικών δημοκρατιών - είναι αυτό που έπαθαν οι δυτικοί και στη δεκαετία του '30». Το αντίθετο παράδειγμα είναι η ΕΕ. «Για να ληφθεί μια απόφαση πρέπει να συνεννοηθούν 27, να κάνουν αμοιβαίες υποχωρήσεις, να φτάσουν σε μια κοινή απόφαση που τελικά δεν είναι αυτή που ήθελε ποτέ κανένας, είναι μια συνισταμένη. Μέχρι να γίνουν όλα αυτά, η όποια κρίση έχει μετεξελιχθεί τόσο πολύ, αν δεν έχει τελειώσει κιόλας, που παίρνουμε μια απόφαση για κάτι που δεν υφίσταται πια».

Η παγίδα του δημογραφικού

«Το 1950, όταν είχε δημιουργηθεί το καινούργιο διεθνές σύστημα, η Ευρώπη είχε μεγαλύτερο πληθυσμό από την Αφρική. Στο τέλος του 20ού αιώνα ήρθαν περίπου σε ισορροπία. Σήμερα η Αφρική έχει κάπου 25-30% μεγαλύτερο πληθυσμό από την Ευρώπη και η τάση είναι η ψαλίδα να ανοίξει πολύ περισσότερο. Η Νιγηρία μόνη της πλησιάζει πλέον πληθυσμιακά την Ευρωπαϊκή Ένωση». Αυτό σημαίνει ότι ο κόσμος μετατοπίζεται ανατολικά και νότια. Οι μεταναστευτικές και προσφυγικές ροές θα ενταθούν, καθώς η ιστορία της ανθρωπότητας είναι, σε μεγάλο βαθμό, ιστορία μετακινήσεων πληθυσμών από περιοχές που δεν μπορούν πλέον να υποστηρίξουν την ανθρώπινη παρουσία.

Ακόμη και αν η Ευρώπη χρειαστεί να προσελκύσει ανθρώπινο δυναμικό για να αντιμετωπίσει το δικό της δημογραφικό πρόβλημα, η πρόκληση δεν θα είναι μόνο οικονομική. «Η εκρηκτική αύξηση του πληθυσμού στον Νότο και στην Ανατολή αλλάζει ραγδαία τις διεθνείς ισορροπίες».

Η νέα αρχιτεκτονική της ΑΙ

Στην εξίσωση μπαίνει και η τεχνητή νοημοσύνη, που αλλάζει την ίδια την αρχιτεκτονική της εργασίας. «Δεν είναι εύκολο να την αξιολογήσουμε: σίγουρα θα προσδιορίσει τις διεθνείς εξελίξεις, αλλά δεν ξέρουμε ακριβώς πού θα φτάσει και πόσο γρήγορα. Επειδή από τη φύση της έχει εκθετική, γεωμετρική και όχι αριθμητική πρόοδο, είναι δύσκολο να υπολογίσει κανείς ποιο θα είναι το αποτέλεσμα».

Το πιο ανησυχητικό σενάριο αφορά την ίδια τη λήψη αποφάσεων. «Υπάρχει μια σκέψη ότι μπορεί να υποκαθιστά τη διαδικασία λήψης αποφάσεων ακόμη και σε μείζονα ζητήματα. Ή ήδη να το κάνει, χωρίς αυτό να φαίνεται. Πόσοι από τους ηγέτες του κόσμου, πόσοι από τους διπλωμάτες δεν παίρνουν πληροφορίες ή δεν ζητούν τη γνώμη της ΑΙ;»

Κι εδώ προκύπτει το ζήτημα του bias - ποιος ελέγχει το εργαλείο. Ο βασικός παραγωγός ΑΙ στον δυτικό κόσμο είναι ιδιωτικές εταιρείες: η OpenAI, η Anthropic, η Google, η Meta, η Microsoft. «Τα κράτη, έτσι όπως τα είχαμε συνηθίσει, ήταν οι βασικοί πάροχοι ασφάλειας και τεχνολογίας. Τώρα αυτό διαχέεται και προς τα πάνω και προς τα κάτω και προς τα πλάγια».

Χορτοφάγοι και κρεοφάγοι

Πώς θα μοιάζει ο κόσμος σε δέκα χρόνια; «Είμαι ιστορικός των διεθνών σχέσεων. Δεν πιστεύω ότι η μελέτη της ιστορίας μπορεί να σε βοηθήσει να προβλέψεις με ακρίβεια το μέλλον. Αν συνέβαινε αυτό, οι ιστορικοί θα είχαν μια γυάλινη σφαίρα και θα τους πλήρωναν για να κάνουν προβλέψεις. Μπορούμε όμως να διακρίνουμε γενικές τάσεις».
Και οι τάσεις αυτές δεν τον καθησυχάζουν. «Ενώ είμαι άνθρωπος φύσει αισιόδοξος, οι τάσεις είναι δυσοίωνες. Τάσεις που οδηγούν σε περαιτέρω αμφισβήτηση της κανονικότητας έτσι όπως την είχαμε συνηθίσει. Είναι τάσεις που ευνοούν τους αποφασιστικούς και αδίστακτους εις βάρος εκείνων που έχουν την τάση να αυτοπεριορίζονται».

Την εικόνα αυτή τη συμπυκνώνει σε μια μεταφορά: «Το παρομοιάζω με έναν κόσμο όπου θα έχουμε ένα μεγάλο τραπέζι με δύο ειδών συνδαιτυμόνες: εκείνους που είναι χορτοφάγοι και εκείνους που είναι κρεοφάγοι. Το πρόβλημα δεν είναι αν είσαι χορτοφάγος. Το πρόβλημα είναι ότι το μενού αυτού του τραπεζιού είναι ολοένα και λιγότερο χορτοφαγικό, ολοένα περισσότερο κρεοφαγικό - και στο τέλος οι χορτοφάγοι θα κινδυνεύσουν να γίνουν κομμάτι του μενού οι ίδιοι, να τους φάνε οι υπόλοιποι».

Η θέση της Ελλάδας

Το βλέμμα στρέφεται στην Ελλάδα. «Καλώς είχε την πολιτική του να προβάλλει τη νομιμότητα ως ένα κομμάτι ήπιας ισχύος - δεν πρέπει να πάψουμε να το κάνουμε, αλλά πρέπει να το σχετικοποιήσουμε, να καταλάβουμε ότι αυτό δεν έχει απόλυτη σημασία πια στον κόσμο που ζούμε». 

Το να επικαλείσαι ότι «έχω δίκαιο» και ότι «το διεθνές δίκαιο με προστατεύει», ολοένα και λιγότερο θα μετράει. «Όλο αυτό θα πρέπει να συνδυάζεται με νέες αρχιτεκτονικές για την αποτροπή, με τη χρησιμοποίηση σκληρής αλλά και ήπιας ισχύος, έναν συνδυασμό των δύο. Πάντως, μόνο με την επίκληση μιας κάποιας νομιμότητας δεν θα έχει κανένας, δυστυχώς, μέλλον σε αυτόν τον πλανήτη».