Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου: Τι αντιπροσωπεύει το βιβλίο στη ζωή μας;

Στις 23 Απριλίου του 1616 έφυγαν από τη ζωή ο Γουίλιαμ Σαίξπηρ, ο Μιγκέλ ντε Θερβάντες και ο Ίνκα Γκαρθιλάσο ντε λα Βέγκα. Με αφορμή αυτό, η UNESCO «βάφτισε» την 23η Απριλίου ως Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου και Πνευματικών Δικαιωμάτων.

Κάθε χρόνο, στο πλαίσιο των εορτασμών για την ημέρα αυτή, επιλέγεται μία Παγκόσμια Πρωτεύουσα Βιβλίου από την UNESCO και διεθνείς οργανισμούς που εκπροσωπούν τους τρεις μεγάλους τομείς της βιομηχανίας του βιβλίου – εκδότες, βιβλιοπώλες και βιβλιοθήκες. Επιλεγμένες πόλεις αναλαμβάνουν να προωθήσουν τα βιβλία και την ανάγνωση για όλες τις ηλικιακές ομάδες και σε όλους τους τομείς της κοινωνίας. Μέχρι σήμερα, η UNESCO έχει ορίσει 25 Παγκόσμιες Πρωτεύουσες Βιβλίου, από τη Μαδρίτη, Ισπανία, το 2001, έως το Ρίο ντε Τζανέιρο της Βραζιλίας, το 2025. Φέτος, η πόλη της Βραζιλίας εφαρμόζει ένα έργο που τονίζει το γεγονός πώς τα βιβλία μπορούν να επιφέρουν κοινωνική αλλαγή –για παράδειγμα, μέσω του αλφαβητισμού, της εκπαίδευσης και της εξάλειψης της φτώχειας– και να δημιουργήσουν βιώσιμα οικονομικά οφέλη.

Τι είναι όμως το βιβλίο;

Το 1436 ο Γιοχάνες Γκούτενμπεργκ, ένας Γερμανός χρυσοχόος, άρχισε να σχεδιάζει μια μηχανή ικανή να παράγει σελίδες κειμένου με απίστευτη ταχύτητα – ένα προϊόν που ήλπιζε ότι θα αντιστάθμιζε τις απώλειες από μια αποτυχημένη προσπάθεια πώλησης μεταλλικών καθρεφτών. Το 1454 ο Γουτεμβέργιος έθεσε το πιεστήριό του σε εμπορική χρήση, παράγοντας χιλιάδες συγχωροχάρτια για την Εκκλησία. Το επόμενο έτος τύπωσε την περίφημη Βίβλο του 42 γραμμών, το πρώτο βιβλίο που τυπώθηκε σε φορητό πιεστήριο στη Δύση.

Το πιεστήριο του Γουτεμβέργιου ήταν η συνδυαστική προσπάθεια πολλών ανακαλύψεων και εφευρέσεων και σηματοδότησε την αρχή της Επανάστασης της Τυπογραφίας στον δυτικό κόσμο, μια κολοσσιαία στιγμή στην ιστορία της πληροφόρησης και της μάθησης. Με πρόσβαση σε τυπογραφεία, επιστήμονες, φιλόσοφοι, πολιτικοί και θρησκευτικοί αξιωματούχοι θα μπορούσαν να αναπαράγουν τις ιδέες τους γρήγορα και να τις καταστήσουν διαθέσιμες σε μεγάλο κοινό.

Βιβλίο και τεχνολογία

Τις τελευταίες δεκαετίες, η ιλιγγιώδης ταχύτητα με την οποία εξελίχθηκε η τεχνολογία, καθώς και οι ολοένα και πιο ενεργές παράλληλες ζωές μας στον ψηφιακό κόσμο, έκαναν πολλούς να αμφισβητήσουν το μέλλον του έντυπου βιβλίου, ισχυριζόμενοι ότι ένα συντριπτικό πια ποσοστό της πληροφόρησης που λαμβάνουμε βρίσκεται και καταναλώνεται στο διαδίκτυο. Παρ’ όλα αυτά, το βιβλίο είναι ακόμα ζωντανό και δεν φαίνεται ότι θα εξαλειφθεί στο προσεχές μέλλον.

Αμέτρητα άρθρα των τελευταίων μηνών μιλάνε για την επάνοδο των κλαμπ βιβλίων (book clubs) στις ΗΠΑ ως κοινωνικά event, και το γεγονός ότι οι γενιές Gen Z και Millennials επαναφέρουν τα κλαμπ βιβλίων, οδηγούμενοι από την ανανεωμένη αγάπη τους για το διάβασμα και την αυξανόμενη επιθυμία τους για ανθρώπινη, κοινωνική σύνδεση που δεν συμπεριλαμβάνει οθόνες. Η αυξανόμενη δημοτικότητα των κλαμπ βιβλίου αντικατοπτρίζει το ανανεωμένο ενδιαφέρον για εκδηλώσεις και εμπειρίες δια ζώσης μετά την απομόνωση που όλοι βιώσαμε κατά τη διάρκεια της πανδημίας, καθώς και την αυξανόμενη αγανάκτηση με τον ατελείωτο χρόνο που ξοδέψαμε και συνεχίζουμε να ξοδεύουμε στις οθόνες. Και στο Ηνωμένο Βασίλειο όμως υπάρχει μια αντίστοιχη άνθηση, σύμφωνα με νέα στοιχεία.

Η τεχνολογία όμως έχει αναπόφευκτα παίξει έναν πάρα πολύ σημαντικό ρόλο, και το #BookTok έχει εκατομμύρια ακολούθους με δισεκατομμύρια προβολές σε όλο τον κόσμο· ακολούθους που αγαπούν τα βιβλία, μιλάνε για αυτά, και τα προωθούν με τόσο πάθος που πλέον πολλοί εκδοτικοί οίκοι βασίζονται σε αυτό το περιεχόμενο, γνωρίζοντας ότι ένας καλός λόγος κάποιου γνωστού ινφλουένσερ μπορεί να αυξήσει σημαντικά τις πωλήσεις. Σε χώρες δε όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και τις ΗΠΑ, οι δημόσιες δανειστικές βιβλιοθήκες έχουν αρχίσει να γίνονται δημοφιλείς «τρίτοι τόποι» (third space).

Άρθρα μάς ενημερώνουν επίσης γιατί το διαδίκτυο δεν έχει καταφέρει ως τώρα να σκοτώσει τα βιβλία, μιλώντας για την επιθυμία και προτίμησή μας να κρατάμε κάτι στα χέρια μας το οποίο έχει ένα βάρος και είναι όμορφο, που μπορούμε να δανείσουμε άφοβα και ανά πάσα στιγμή, που μυρίζει καταπληκτικά κάθε φορά που χώνουμε τη μύτη μας στις σελίδες του και το οποίο μπορούμε να παίρνουμε παντού μαζί μας χωρίς να φοβόμαστε ότι θα ξεμείνει από μπαταρία ή θα χαλάσει από την αλμύρα της θάλασσας.

Η τέχνη του εξωφύλλου

Μέχρι τον 19ο αιώνα, τα εξώφυλλα των βιβλίων εξυπηρετούσαν τον πρακτικό σκοπό της προστασίας του βιβλίου ή της παροχής χώρου για διαφήμιση. Μόνο μετά τις αμφιλεγόμενες εικονογραφήσεις εξωφύλλου του Όμπρεϊ Μίρντσλι (Aubrey Beardsley) για το «The Yellow Book» (Κίτρινο Βιβλίο) το 1894, ξεκίνησαν τα βιβλία να έχουν εικόνες στο εξώφυλλό τους. Το «Κίτρινο Βιβλίο» υπήρξε ένας σταθμός στο σχεδιασμό βιβλίων, επειδή ήθελε σκόπιμα οι άνθρωποι να το κρίνουν από το εξώφυλλό του.

Μαζί με τις εικονογραφήσεις του Μίρντσλι, το «The Yellow Book» είχε ένα κίτρινο εξώφυλλο. Ο Μίρντσλι ήθελε το βιβλίο να συσχετιστεί με τα σκανδαλώδη γαλλικά μυθιστορήματα της εποχής, τα οποία ήταν γνωστά ως «κίτρινα» λόγω του κίτρινου περιτυλίγματος που τοποθετούσαν για να προειδοποιήσουν τους αγοραστές για το περιεχόμενό τους. Τις δεκαετίες που ακολούθησαν τη δημοσίευση του «Κίτρινου Βιβλίου», ο εκδοτικός κλάδος βίωσε μια επανάσταση στον σχεδιασμό, και τα εξώφυλλα των βιβλίων «The Great Gatsby» του Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ και «Mrs Dalloway» της Βιρτζίνια Γουλφ, τα οποία δημοσιεύτηκαν το 1925, θα είχαν τεράστια επιρροή.

Τα οφέλη του βιβλίου

Είναι αμέτρητοι οι συγγραφείς και οι διανοούμενοι που έχουν μιλήσει για τα οφέλη του βιβλίου και των βιβλιοθηκών και τι προσφέρει η ύπαρξή τους τόσο στον άνθρωπο όσο και στην κοινωνία γενικότερα. Ο Ουμπέρτο Έκο ήταν αυτός που μίλησε για την ιδέα του «Antilibrary» (Αντιβιβλιοθήκη): για το γεγονός ότι τα βιβλία που αποκτήσαμε αλλά δεν έχουμε διαβάσει έχουν μια δική τους χάρη και μπορούν πολλές φορές να είναι πιο πολύτιμα από αυτά που διαβάσαμε, και ότι «είναι ανόητο να πιστεύεις ότι πρέπει να διαβάζεις όλα τα βιβλία που αγοράζεις, όπως είναι ανόητο να επικρίνεις αυτούς που αγοράζουν περισσότερα βιβλία από όσα θα μπορέσουν ποτέ να διαβάσουν».

Σαν μια διασκεδαστική συνέχεια αυτού έρχεται και πάλι το διαδίκτυο με τα memes και τα βιντεάκια των bookstagramers να μας ενισχύσει αυτή την άποψη με την ύπαρξη της ολοένα αυξανόμενης λίστας «tbr» (to be read) ― γνωστής σε όλους τους λάτρεις βιβλίων ως η λίστα με τα βιβλία που αγοράσαμε (σε οποιαδήποτε μορφή) αλλά δεν έχουμε διαβάσει ακόμα για διάφορους λόγους.

Έγραψα πρόσφατα ένα άρθρο για τις εντυπώσεις μου για το βιβλίο της Χάνια Γιαναγκιχάρα «Λίγη Ζωή» (A Little Life), το οποίο έγραψα επί τούτου πριν το τελειώσω. Το τελείωσα το απόγευμα του Μεγάλου Σαββάτου. Μου είχαν μείνει περίπου 50 σελίδες, και γύρω στις 3 το μεσημέρι, στο εξοχικό των γονιών μου, όταν στο σπίτι επικρατούσε απόλυτη ησυχία επειδή όλοι έπαιρναν έναν υπνάκο ή ξεκουραζόντουσαν πριν αρχίσουμε να μαγειρεύουμε, βολεύτηκα στον καναπέ του σαλονιού και ξεκίνησα να το τελειώνω.

Έκλαιγα δυο ώρες ασταμάτητα, τόσο που συχνά σταματούσα να στεγνώσω τα μάτια μου γιατί η όρασή μου θόλωνε σε σημείο που δεν διέκρινα τις λέξεις στη σελίδα. Ένιωσα την ψυχή μου να μαραζώνει από λύπη και ταυτόχρονα να ανυψώνεται από την παρουσία αγνής αγάπης των χαρακτήρων του. Όταν το τελείωσα, έβαλα το βιβλίο μπροστά στο πρόσωπό μου ώστε να φαίνονται μόνο τα κλαμένα, υγρά μάτια μου και πήρα μια φωτογραφία την οποία ανάρτησα στο Instagram, γράφοντας πως το βιβλίο αυτό με κατέστρεψε και πως ήταν ό,τι πιο επώδυνο αλλά και ό,τι πιο όμορφο έχω διαβάσει.

Κάποιοι αντέδρασαν σε αυτή τη φωτογραφία με λυπημένες φατσούλες, ενώ άλλοι μου έστειλαν μήνυμα να μου πουν πως θα το αγόραζαν άμεσα (λόγω της φωτογραφίας). Τους πρώτους τους καθησύχασα, εξηγώντας τους πως παρά τα δάκρυα, ή ίσως και λόγω αυτών, η εμπειρία ήταν επιτυχής· ήταν κάτι καλό, κάτι ιδιαιτέρως αξιόλογο και ευτυχές. Τους δεύτερους τους ενθάρρυνα, προειδοποιώντας τους όμως πως θα πρέπει να εισέλθουν στον κόσμο του βιβλίου αυτού με προσοχή καθότι είναι ένα διήγημα για γερά στομάχια.

Απαντώντας στα διάφορα μηνύματα αντιλήφθηκα πως η παραπάνω είναι η γενικότερη αντίληψή μου για τα βιβλία και το τι προσφέρουν: μια πληθώρα συναισθημάτων και διαφορετικών ζωών μέσα στην οποία έχουμε την τύχη, την ευτυχία και την πολυτέλεια να περιηγηθούμε, από τον καναπέ ή το κρεβάτι μας ―πλέον ακόμα και από το όχημά μας με την παρουσία ακουστικών βιβλίων―, και μέσα από την οποία βιώνουμε κάτι απαράμιλλης αξίας.

Κάτι που δημιουργούμε από το μηδέν στο μυαλό μας και αισθανόμαστε στο πετσί μας, κάτι που μοιάζει με τον δικό μας κόσμο ή απέχει παρασάγγας, κάτι με το οποίο μπορούμε άμεσα να ταυτιστούμε γιατί το έχουμε ζήσει, ή κάτι το οποίο μας είναι τόσο ξένο που παλεύουμε να κατανοήσουμε σε ανθρώπινο επίπεδο και εντέλει γινόμαστε… όχι απαραίτητα σοφότεροι, αλλά πιο άνθρωποι εμείς οι ίδιοι. Κάτι που μας βγάζει έξω από τον εγωισμό μας, αλλά που μας βυθίζει στην αίσθηση της ανθρωπιάς μας. Κάτι που μας αντιπροσωπεύει σαν είδος, σε όλο μας το απαίσιο και εξαίσιο εύρος.