Αλέξης Κυριτσόπουλος: Όταν ζωγραφίζεις για παιδιά, θέλεις να τους μεταφέρεις μια γλύκα

Όσοι τυχεροί πήγαν, πριν από έναν χρόνο, στην αναδρομική έκθεση του Αλέξη Κυριτσόπουλου, στην Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων, ήρθαν σε επαφή μ’ αυτό τον κόσμο χρωμάτων και σχημάτων που δημιουργεί μισό αιώνα τώρα. Κι αν μιλάμε εδώ για τα παιδικά βιβλία που αγαπά να φτιάχνει «γιατί είναι πιο συναισθηματικά»  –όπως μας θα πει για την τέχνη της εικονογράφησης παιδικού βιβλίου, την οποία υπηρετεί 50 χρόνια τώρα–, στο σύνολό της η ζωγραφική του είναι τόσο ζωντανή και ανοιχτή, που μ’ έναν τρόπο αισθάνεσαι πως δείχνει και στο δικό μας βλέμμα, το ενήλικο, πόσο απελευθερωτικό είναι το να μη χάνουμε την έμφυτη περιέργεια και την έκπληξη για τον κόσμο, καθώς μεγαλώνουμε. Σαν να δημιουργεί κάθε φορά έναν κόσμο από την αρχή στις πολλαπλές εκδοχές του και σαν να μας λέει, μην παίρνετε τον εαυτό σας τόσο στα σοβαρά – χωρίς διδακτισμό, μ’ έναν τρόπο βιωμένο και παιγνιώδη που αρέσει στα παιδιά. Στον ίδιο κόσμο ζούμε, εμείς κι αυτά, και το ζωγραφικό σύμπαν του Α. Κυριτσόπουλου μας εμπεριέχει όλους.

Διαβάζοντας ως ενήλικας το «Παραμύθι με τα χρώματα», το οποίο μου χάρισε στο τέλος της σύντομης κουβέντας μας (19^η έκδοση του 2013), από τα πρώτα παιδικά βιβλία που βγήκαν στην Ελλάδα αλλά και αυτό που τον έβαλε επαγγελματικά στον χώρο του βιβλίου, δεν μπορούσα να μη θαυμάσω το πόσο φρέσκο και ευφάνταστο παραμένει μετά από 50 χρόνια, πόσο ωραία φτιαγμένο είναι, με τα πιο απλά υλικά, με τα γράμματα και τα χρώματα να μπαίνουν το ένα μέσα στο άλλο για να πουν μια ιστορία, για κάτι που ήταν πολύτιμο χωρίς να το προσέχουμε και μόνο όταν χάθηκε καταλάβαμε την αξία του.

Κι όλοι υποσχέθηκαν να το προσέχουν και να το αγαπούν σαν τα μάτια τους. Και ζήσανε αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα.

Συναντήσαμε τον πρώτο Έλληνας author - illustrator παιδικού βιβλίου και του κάναμε κάποιες ερωτήσεις για την τέχνη της εικονογράφησης, τότε και τώρα: για το πρώτο βιβλίο για παιδιά, τη συμβολή του Ευγένιου Τριβιζά, τους αγαπημένους του ξένους εικονογράφους και πώς βλέπει τη σκηνή των Ελλήνων εικονογράφων σήμερα. 

Ο Αλέξης Κυριτσόπουλος και το «Παραμύθι με τα χρώματα»

Πριν από το «Παραμύθι με τα χρώματα» δεν υπήρχαν, απ’ όσο ξέρω, βιβλία με εικόνες για μικρά παιδιά – είχε βγάλει μόνο ένα ή δύο βιβλία η Σοφία Ζαραμπούκα. Εγώ, πριν από τη δικτατορία έκανα σκίτσα τα οποία γίνονταν μετά γελοιογραφίες για εφημερίδες, κι όταν έφυγα αργότερα στο Παρίσι γνώρισα τη ζωγραφική και μ’ άρεσε, και ζωγράφιζα, ας πούμε. Όταν ήρθα στην Ελλάδα το 1974, ήθελα να κάνω ένα παιδικό βιβλίο γενικώς και αορίστως. Πήγα στον Κέδρο και ρώτησα τη διάσημη τότε εκδότρια του, Νανά Καλλιανέση, αν ήθελαν να κάνουμε ένα παιδικό βιβλίο. Εκείνη με ήξερε από τη συνεργασία με τον Σαββόπουλο, και δέχτηκε. Πότε να το φέρω; Τον Αύγουστο. Δεν το είχα έτοιμο, το σκέφτηκα στην πορεία. Και βγήκε το «Παραμύθι με τα χρώματα» το 1976.

H πρώτη ιδέα ήταν ότι κάποιος παίρνει τα χρώματα. Δηλαδή, για να δούμε τον κόσμο ασπρόμαυρο και να ανακαλύψουμε την αξία των χρωμάτων, κάποιος τα παίρνει, κάποιος κακός είχα σκεφτεί αρχικά. Αλλά μετά δεν μου άρεσε ιδέα, ποιος μπορεί να ήταν ας πούμε, ο ιμπεριαλισμός; Το σκέφτηκα όπως συμβαίνει στην πραγματικότητα, υπάρχει μια γενική ευθύνη, οι πάντες αδιαφορούσαν για το ουράνιο τόξο, δεν είναι ότι ο κακός πήρε τα χρώματα. Μετά έγινε το βιβλίο που ξέρουμε, του χρόνου κλείνει 50 χρόνια.

Λίγα χρόνια αργότερα, ο Ευγένιος Τριβιζάς άρχισε να γράφει βιβλία για παιδιά, το πρώτο το βγάλαμε μαζί, τον «Χιονάνθρωπο και το κορίτσι». Υπήρχε τότε ένα παιδικό περιοδικό που λεγόταν «Το Ρόδι» (σ.σ. πρωτοκυκλοφόρησε το 1977, για παιδιά 7-12 χρονών). Περίπου το 1980 με είχε πάρει η Δροσούλα Βασιλείου Έλιοτ, η εκδότρια, και μου ζήτησε να συνεργαστούμε. Λέω δεν μ’ ενδιαφέρει τόσο το περιοδικό σας, αλλά έχω δει ένα δισέλιδο που είχε κάτι περίεργα σκίτσα, σαν κόμικ, με κάτι καρβουνιάρηδες, που τα ’χει κάνει ένας Ευγένιος Τριβιζάς (σ.σ. η εικονογραφημένη από τον Τριβιζά ιστορία «Έξι καρβουνιάρηδες», που δημοσίευε στο περιοδικό το 1979). Και μου απάντησε, μ’ αυτόν θέλω να συνεργαστείτε. Οπότε «Ο χιονάνθρωπος και το κορίτσι» άρχισε δημοσιευόμενος το 1981 στο «Ρόδι» σε συνέχειες και, επειδή είχε επιτυχία, πήγαμε στην Καλλιανέση και βγήκε σε βιβλίο το 1983 (σ.σ. πρωτοποριακό τυπογραφικά για την εποχή του λόγω της έκτασής του και της πλούσιας εικονογράφησης). Θεωρώ ότι ο Ευγένιος, επειδή ήταν πολυγραφότατος –έβγαλε πάνω από 100 βιβλία– λειτούργησε καταλυτικά, δεν υπήρχαν πριν από αυτόν επαγγελματίες συγγραφείς, ούτε επαγγελματίες εικονογράφοι, εκείνος δημιούργησε μεγάλη ανάγκη για να εικονογράφηση. Στο τέλος του ’90, διοργάνωσε στη Στοά του Βιβλίου μια έκθεση με όλους τους εικονογράφους που συνεργαζόταν, όπως Βάλλη Λιάπη, Έλεν Οξένμπερι, Βαγγέλης Ελευθερίου, Ελίζα Βαβούρη... Τότε άρχισαν να βγαίνουν και τα νέα παιδιά, που είχαν τελειώσει Καλών Τεχνών.

Υπάρχουν πολλοί καλοί εικονογράφοι, μου αρέσει η δουλειά της Μυρτώς και της Μάριας, του Μπουλούμπαση, του Κούρτογλου… σου λέω μερικά ονόματα που θυμάμαι τώρα. Το πρόβλημα είναι ότι κάποιοι κάνουν πάρα πολλά – μια δουλειά δεν μπορεί να λάμπει, αν έχεις μια μικρή βιοτεχνία. Το digital φέρνει μεγάλες ευκολίες. Σαν να μου δώσεις να οδηγήσω ένα super car που τρέχει με 300 χλμ. την ώρα – το ίδιο και με τα digital, υπάρχουν μεγάλες δυνατότητες που δεν είναι εύκολο να τις εκμεταλλευτείς και γίνονται πολλά τροχαία, κατά τη γνώμη μου – και μπορεί να μοιάζουν εντυπωσιακά, ενώ δεν έχουν ουσία.

Έχεις μια τρυφερή σχέση με το ζωγραφιζόμενο, θέλεις να μεταφέρεις στο παιδάκι τη γλύκα αυτού που του αφηγείσαι

Στη ζωγραφική μπήκα μόνος μου, όχι από Καλών Τεχνών. Μου άρεσε πάντα το παιδικό βιβλίο. Να σου πω γιατί. Όταν ζωγραφίζεις για παιδιά, αισθάνομαι ότι ζωγραφίζεις συναισθηματικά. Όχι ακαδημαϊκά, που πρέπει να μετρήσεις το αντικείμενο που θα αναπαραστήσεις – βλέπω μια λαϊκή αγορά, ένα αυτοκίνητο, μια παραλία και το ζωγραφίζω. Όταν φτιάξεις ένα φλιτζάνι που το παιδάκι θα πιει το γάλα του, δεν έχουν τόση σημασία οι αναλογίες, το περίγραμμα, η φωτοσκίαση στο πιάτο, αλλά είναι η τρυφερότητα που του λέει η μαμά του πιες μια γουλίτσα για τη γιαγιά, κοίτα τι ωραίο το φλιτζανάκι, πιες λίγο που σε αγαπάει ο παππούς σου. Έχεις μια τρυφερή σχέση με το ζωγραφιζόμενο. Δηλαδή, όταν λες ήταν μια φορά κι ένα καιρό ένας κήπος με ωραία δέντρα, το δέντρο δεν είναι ωραίο με τον τρόπο που το ζωγραφίζει ο Σεζάν, είναι ένα δέντρο που το κάνεις για ένα παιδάκι συναισθηματικά – θέλεις να μεταφέρεις στο παιδάκι τη γλύκα αυτού που του αφηγείσαι.

Πάντα παρακολουθούσα τους ξένους εικονογράφους. Από τότε που ασχολούμαι με το παιδικό βιβλίο, έχουν βγει 3-4 συγκλονιστικοί καλλιτέχνες, δεν έχουμε στην Ελλάδα αντίστοιχους. Ο Tomi Ungerer (βραβευμένος Αλσατός εικονογράφος, γενν. το 1931), ο Maurice Sendak (Αμερικανοεβραίος, γενν. το 1928 στο Μπρούκλιν), ο Wolf Erlbruch (Γερμανός, γενν. το 1948). Αλλά όπως λέει κι ο Σαββόπουλος, «φταίει κι ο λυράρης, μα φταίει και ο ίδιος του ο λαός που είναι μαραζιάρης». Δηλαδή, αν βγαίνει ένα καινούργιο βιβλίο κάποιου μεγάλου εικονογράφου και δεν το ξέρουν οι βιβλιοπώλες… ή όταν στην Ελλάδα έχει βγει μόνο ένα βιβλίο του Sendak και τρία του Ungerer που έχουνε πάει σχεδόν άπατα... Σε όλα τα πράγματα υπάρχει μια παράδοση, μια γνώση, μια πληροφόρηση, ένας ανταγωνισμός – και μια αξία, ας πούμε. Πόσα βιβλία να φτιάξει ο άλλος και πόση ώρα να δουλέψει για μια εικονογράφηση, ώστε να έχει ένα μηνιάτικο; Θα μπορούσαν και οι δικοί μας εικονογράφοι να ανταγωνιστούν την Αλεμάνια (Beatrice Alemagna, γενν. στην Μπολόνια το 1973), αλλά η Αλεμάνια φτιάχνει ένα βιβλίο στα 4 χρόνια. Ο άλλος δεν έχει τον χρόνο να ασχοληθεί έτσι, η αγορά είναι μικρή, και άρα εδώ υπάρχει ένα άδικο.

Πόσα βιβλία έχω βγάλει; Καμιά δεκαπενταριά βιβλία δικά μου, και περίπου άλλα τόσα με άλλον συγγραφέα, δεν θυμάμαι ακριβώς. Τώρα είναι στο τυπογραφείο, υπό έκδοση, το καινούργιο μου βιβλίο με τίτλο «Το καλό του καλού» (εκδ. Κέδρος).

Διαβάστε: Εικονογράφηση παιδικού βιβλίου: Πότε φτιάχτηκαν τα πρώτα βιβλία για παιδιά; Από τον Α. Κυριτσόπουλο στους σύγχρονους δημιουργούς