Ο Βασίλης Λαμπρινουδάκης μιλάει για την άγνωστη Επίδαυρο, πίσω από τα θέατρα

Από το 1955, όταν καθιερώθηκε μέσα από το Φεστιβάλ Επιδαύρου η αναβίωση του αρχαίου δράματος στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου, η ιδέα ήταν κάτι περισσότερο από την παρουσίαση παραστάσεων σε ένα σπουδαίο αρχαίο μνημείο: ήταν η επανασύνδεση του θεάτρου με έναν τόπο όπου η τέχνη, η συλλογική εμπειρία και η ανθρώπινη ανάγκη για νόημα συναντιούνταν ήδη από την αρχαιότητα.

Σχεδόν δύο δεκαετίες αργότερα, η αποκάλυψη του Μικρού Θεάτρου της Αρχαίας Επιδαύρου άνοιξε ένα ακόμη παράθυρο σε μια λιγότερο γνωστή ιστορία της Επιδαύρου. Έτσι, κάθε καλοκαίρι, χιλιάδες άνθρωποι ταξιδεύουν εκεί για μια παράσταση: άλλοτε φτάνοντας στο περίφημο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου, μέσα στο ιερό του Ασκληπιού, κι άλλοτε κατεβαίνοντας μέχρι το Μικρό Θέατρο της Αρχαίας Επιδαύρου, δίπλα στη θάλασσα – αυτά που στην καθομιλουμένη αποκαλούμε συχνά «Μεγάλη» και «Μικρή» Επίδαυρο.

Πόσοι γνωρίζουμε όμως πραγματικά γιατί χτίστηκαν εκεί αυτά τα θέατρα; Ή ότι συνδέονται με μια ολόκληρη αντίληψη για την υγεία;

Συναντήσαμε τον ομότιμο καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας Βασίλη Λαμπρινουδάκη, έναν από τους σημαντικότερους μελετητές της Επιδαύρου, ο οποίος έχει αφιερώσει περισσότερα από πενήντα χρόνια στις ανασκαφές και τη μελέτη της, για να μας μιλήσει για την ιστορία που κρύβεται πίσω από αυτά τα θέατρα – και κυρίως για την άγνωστη πλευρά της Επιδαύρου που εξακολουθεί να έρχεται στο φως: την αρχαία πόλη δίπλα στη θάλασσα και τη σχέση της με το μεγάλο ιερό του Ασκληπιού, τη θεραπευτική σημασία της τέχνης και το νέο μουσείο που ετοιμάζεται.

Δεν υπάρχει «Μεγάλη» και «Μικρή» Επίδαυρος

«Θα μου επιτρέψετε να κάνω μια μικρή διόρθωση», λέει από την αρχή της συζήτησής μας ο κ. Λαμπρινουδάκης. «Έχει επικρατήσει να λέμε “Μεγάλη” και “Μικρή” Επίδαυρος, επειδή υπάρχει το μεγάλο και το μικρό θέατρο. Όμως ιστορικά δεν είναι έτσι. Η αρχαία Επίδαυρος ήταν η πόλη – η σημερινή Παλαιά Επίδαυρος, με το λιμάνι, τη διοίκηση και τη ζωή της». Ο καθηγητής εξηγεί ότι το μικρό θέατρο ανήκε στην πόλη και άρχισε να κατασκευάζεται στα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ., εξελισσόμενο σταδιακά στους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους. Όσο για το μεγάλο θέατρο, «αυτό ανήκε στο εξωαστικό ιερό του Ασκληπιού: το μεγάλο θεραπευτικό κέντρο της αρχαιότητας, όπου άνθρωποι από όλη τη Μεσόγειο έφταναν για να θεραπευτούν. Κατασκευάστηκε ολόκληρο στα τέλη του 4ου με αρχές του 3ου αιώνα π.Χ., ενώ η σκηνή του αναμορφώθηκε κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους».

Το μεγάλο θέατρο και το ιερό του Ασκληπιού είχαν έρθει στο φως ήδη από τις ανασκαφές του Παναγή Καββαδία τον 19ο αιώνα· η αρχαία πόλη όμως δίπλα στη θάλασσα έκρυβε ακόμη μεγάλο μέρος της ιστορίας της. Όταν ο Βασίλης Λαμπρινουδάκης ξεκινούσε να δουλεύει ανασκαφικά στην Επίδαυρο, στις αρχές του ’70, το μικρό θέατρο της αρχαίας πόλης είχε μόλις ξαναβγεί στο φως, έπειτα από αιώνες σιωπής κάτω από το χώμα.

Γιατί υπήρχε θέατρο μέσα στο Ασκληπιείο;

Για να καταλάβουμε την παρουσία του θεάτρου στο ιερό του Ασκληπιού, πρέπει να θυμηθούμε τί ήταν τα Ασκληπιεία: οι αρχαίοι τόποι ίασης και θεραπείας, με μια αντίληψη που αντιμετώπιζε τον άνθρωπο συνολικά, συνδέοντας το σώμα με την ψυχή και το περιβάλλον γύρω του. Σε μια εποχή όπου η θεραπεία ξεκινούσε από τη λατρεία του θεού και τη «μαγική» της διάσταση, πριν εξελιχθεί σταδιακά, μέσα από την παρατήρηση και την εμπειρία, προς την ιπποκρατική ιατρική, το θέατρο, η μουσική και οι παιάνες δεν θεωρούνταν απλή ψυχαγωγία αλλά μέρος της θεραπείας.

«Η μουσική είχε πολύ μεγάλη σημασία στη λατρεία του Ασκληπιού», εξηγεί ο κ. Λαμπρινουδάκης. Ιδιαίτερο ρόλο είχαν οι παιάνες, ύμνοι που αρχικά συνδέονταν με τον Απόλλωνα –τον θεό που επίσης συνδεόταν με την ίαση και θεωρούνταν πατέρας του Ασκληπιού– και στη συνέχεια πέρασαν στη λατρεία του Ασκληπιού. «Ήταν δοξαστικά άσματα που αφηγούνταν τις πράξεις του θεού», λέει. «Οι παιάνες για τον Ασκληπιό είναι πολύ γνωστοί· τον πρώτο μάλιστα τον έγραψε ο Σοφοκλής».

Όμως γύρω από τον βωμό δεν υπήρχε μόνο μουσική. Υπήρχε και αφήγηση, κίνηση, αναπαράσταση. Οι εξηγητές διηγούνταν τα «κλέα» του θεού, τις σπουδαίες πράξεις του, Ασκληπιού, ενώ οι αοιδοί τις απέδιδαν με μουσική. Οι πιστοί, παρακολουθώντας αυτές τις ιστορίες θεραπείας, ενθαρρύνονταν βλέποντας τις δυνατότητες του θεού. «Από αυτές τις δράσεις ξεκινά το θρησκευτικό θέατρο», λέει ο κ. Λαμπρινουδάκης. «Όπως στην Επίδαυρο, σε όλα τα μεγάλα Ασκληπιεία υπήρχαν θέατρα».

Θυμίζει τον ορισμό της τραγωδίας του Αριστοτέλη: «πράξις σπουδαία και τελεία»: «σπουδαία», γιατί αφορά μεγάλες μορφές, ήρωες και θεούς. Και «τελεία», γιατί βλέπεις μια πράξη ολοκληρωμένη: την αρχή, την εξέλιξη και το τέλος της. «Ο άνθρωπος στη ζωή του δεν ξέρει πού θα καταλήξουν οι πράξεις του. Ζει με αγωνία. Στην τραγωδία όμως βλέπει μια ολοκληρωμένη ιστορία, κατανοεί τους μηχανισμούς, βλέπει τις συνέπειες, και τελικά ηρεμεί. Αυτό είναι η κάθαρση».

Η τραγωδία μπορούσε λοιπόν να λειτουργήσει θεραπευτικά για την ψυχή των ασθενών και των πιστών που έφταναν στο Ασκληπιείο. Αλλά και η κωμωδία θεωρούνταν μέρος της ίασης. 

Η τραγωδία μπορούσε λοιπόν να λειτουργήσει θεραπευτικά για την ψυχή των ασθενών και των πιστών που έφταναν στο Ασκληπιείο. Αλλά και η κωμωδία θεωρούνταν μέρος της ίασης. «Ο Σωρανός, ένας πολύ σημαντικός γιατρός της αρχαιότητας, έλεγε ότι όσοι πάσχουν από ψυχικές διαταραχές πρέπει να παρακολουθούν τραγωδίες, ενώ όσοι υποφέρουν από μελαγχολία πρέπει να βλέπουν κωμωδίες».

Το θέατρο, λοιπόν, γινόταν μέρος μιας συνολικής εμπειρίας θεραπείας, μαζί με τη μουσική, τα λουτρά, τον ύπνο, τη φύση και τις τελετουργίες του ιερού. Ίσως όταν πηγαίνουμε σήμερα στην Επίδαυρο, να συνεχίζουμε –χωρίς να το συνειδητοποιούμε– κάτι πολύ παλιότερο από την ίδια την έννοια του φεστιβάλ: μια αρχαία αντίληψη που έβλεπε την τέχνη ως έναν τρόπο φροντίδας και της ανθρώπινης ψυχής.

Η αρχαία πόλη της Επιδαύρου ξαναβγαίνει στο φως

Για πολλά χρόνια, η αρχαία πόλη της Επιδαύρου παρέμενε σε μεγάλο βαθμό άγνωστη. «Μέχρι πριν από λίγο καιρό δεν ξέραμε πολλά πράγματα», λέει ο κ. Λαμπρινουδάκης. «Ουσιαστικά γνωρίζαμε τμήματα του τείχους της πόλης, από κάποιες σωστικές ανασκαφές, ορισμένα μεταγενέστερα κτίρια, κυρίως κατοικίες, και βέβαια το θέατρο».

Η τειχισμένη πόλη βρισκόταν στο ακρωτήριο νότια του λιμανιού, ενώ η ζωή της απλωνόταν γύρω από το λιμάνι, μέχρι το ιερό της Ήρας στη βόρεια πλευρά του. «Το θέατρο ήταν κοντά στο τείχος, πιθανότατα κοντά στην είσοδο της τειχισμένης πόλης. Δεν είχε όμως ανασκαφεί ολόκληρο. Η ολοκλήρωση της ανασκαφής του σωζόμενου μέρους του και η ανάδειξή του έγιναν τα τελευταία χρόνια, μαζί με ένα λουτρό που υπάρχει δίπλα και συνδέθηκε με το θέατρο στα μεταγενέστερα χρόνια».

Η σημαντικότερη όμως ανακάλυψη των τελευταίων χρόνων ήταν ότι και μέσα στην ίδια την πόλη υπήρχε ένας χώρος λατρείας του Ασκληπιού, διαφορετικός από το μεγάλο εξωαστικό ιερό που γνωρίζουμε σήμερα ως Ασκληπιείο της Επιδαύρου. «Ο Παυσανίας, μπαίνοντας στην πόλη της Επιδαύρου, λέει ότι το πρώτο που συνάντησε ήταν το τέμενος του Ασκληπιού», εξηγεί ο καθηγητής. «Μάλιστα περιγράφει ότι είδε εκεί τα αγάλματα του Ασκληπιού και της της γυναίκας του της Ηπιόνης, στημένα στο ύπαιθρο, από παριανό μάρμαρο. Άρα τα είδε». Πράγματι, οι πρόσφατες ανασκαφές αποκάλυψαν αυτό το υπαίθριο ιερό, δίνοντας για πρώτη φορά υλική μορφή στην περιγραφή του αρχαίου περιηγητή.

«Στον χώρο βρέθηκε ένα μεγάλο οικοδόμημα κρήνης, διαστάσεων περίπου 20 επί 11 μέτρων, με χώρο υδροληψίας που είχε πρόσοψη με δύο ιωνικούς κίονες, καθώς και ένας ιερός περίβολος, όπου πιθανότατα ήταν στημένα τα αγάλματα που είχε περιγράψει ο Παυσανίας. Στο μέσον περίπου του περιβόλου υπήρχε φρέαρ. Το νερό έφτανε από αυτό στη δεξαμενή και από εκεί στον πιστό, δημιουργώντας μια σχεδόν τελετουργική διαδρομή. Ήταν και ένα είδος σκηνογραφίας», εξηγεί. «Από τον ιερό περίβολο, όπου βρίσκεται ο θεός, έρχεται το νερό στη δεξαμενή από την οποία παίρνει το νερό ο άνθρωπος». Στα ρωμαϊκά χρόνια, όταν το ιερό συνέχισε να εξελίσσεται, προστέθηκε μπροστά από τον περίβολο μια στοά, όπου πιθανότατα γινόταν η εγκοίμηση.

Το λιμάνι της αρχαίας Επιδαύρου συνέβαλε στη διάδοση της λατρείας και της φήμης του Ασκληπιού σε όλη τη Μεσόγειο.

Όσο για τη θέση της αρχαίας πόλης, το λιμάνι της συνέβαλε στη διάδοση της λατρείας και της φήμης του Ασκληπιού σε όλη τη Μεσόγειο. Ο κ. Λαμπρινουδάκης αφηγείται μια σχετική ιστορία: «Το 293 π.Χ., όταν ένας μεγάλος λοιμός χτύπησε τη Ρώμη, οι συγκλητικοί ήρθαν με πλοίο στην Επίδαυρο για να ζητήσουν βοήθεια από τον Ασκληπιό. Σύμφωνα με την παράδοση, ένα φίδι βγήκε από το Ασκληπιείο, ανέβηκε στο πλοίο και ακολούθησε τους Ρωμαίους πίσω στη Ρώμη. Όταν έφτασαν στο νησάκι του Τίβερη, το φίδι κατέβηκε εκεί — και οι Ρωμαίοι κατάλαβαν ότι σε αυτό το σημείο έπρεπε να ιδρύσουν το νέο Ασκληπιείο της πόλης. Και πάνω σε εκείνο το νησί υπάρχει ακόμη σήμερα νοσοκομείο».

Το νέο μουσείο και η διαδρομή από τη λατρεία στην ιατρική

Σήμερα, η Επίδαυρος δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως ένας αρχαιολογικός χώρος ή ως ο τόπος όπου ανεβαίνουν παραστάσεις κάθε καλοκαίρι. Οι νέες ανασκαφές, η μελέτη της αρχαίας πόλης και το νέο μουσείο που ετοιμάζεται επιχειρούν να αποκαταστήσουν κάτι ευρύτερο: την εικόνα ενός ολόκληρου κόσμου που αναπτύχθηκε γύρω από το ιερό του Ασκληπιού και την πόλη της Επιδαύρου.

«Το νέο μουσείο θα μας δώσει τη δυνατότητα να αφηγηθούμε ολόκληρη την εξέλιξη της ιατρικής, από τη μαγική, στην πρακτική και τελικά στην επιστημονική ιατρική», λέει ο κ. Λαμπρινουδάκης, μιλώντας για το νέο έργο. Εξηγεί ότι πρόκειται για ένα έργο που σχεδιάζεται ήδη από το 2014 και, ύστερα από πολλές καθυστερήσεις, βρίσκεται πλέον σε φάση υλοποίησης. «Έχουν εγκριθεί οι μελέτες, το κτιριολογικό πρόγραμμα και η χωροθέτησή του», εξηγεί. «Το νέο μουσείο, περίπου 2.500 τετραγωνικών μέτρων, θα δημιουργηθεί κοντά στην είσοδο του αρχαιολογικού χώρου, ενταγμένο στο φυσικό τοπίο, ενώ η μουσειολογική μελέτη είναι ήδη έτοιμη».

Το νέο μουσείο θα μας δώσει τη δυνατότητα να αφηγηθούμε ολόκληρη την εξέλιξη της ιατρικής, από τη μαγική, στην πρακτική και τελικά στην επιστημονική ιατρική

Παράλληλα όμως θα διατηρηθεί και το παλιό μουσείο της Επιδαύρου, το οποίο, όπως τονίζει ο κ. Λαμπρινουδάκης, υπήρξε ιδιαίτερα πρωτοποριακό για την εποχή του. «Ήταν ένα από τα πρώτα μουσεία που ενσωμάτωσαν μέσα στον εκθεσιακό χώρο αποκαταστάσεις κτιρίων», εξηγεί. «Αντί τα αρχιτεκτονικά μέλη να μείνουν έξω και να φθείρονται, ο Καββαδίας τα ανασυνέθεσε μέσα, ώστε ο επισκέπτης να μπορεί να καταλάβει τη μορφή των μνημείων».

Οι αποκαταστάσεις του ναού του Ασκληπιού, της Θόλου και των Προπυλαίων θα παραμείνουν εκεί, ενώ τα κινητά ευρήματα θα μεταφερθούν στο νέο μουσείο. Οι αίθουσες που θα ελευθερωθούν θα αποκτήσουν έναν νέο χαρακτήρα: θα φιλοξενήσουν τις οικοδομικές επιγραφές της Επιδαύρου, που αφηγούνται την ιστορία της κατασκευής και της οργάνωσης του ιερού.

«Στην Επίδαυρο έχουμε ένα πολύ καλό παράδειγμα δημοσιονομικής διαχείρισης. Υπήρχε κάθε χρόνο μια επιτροπή που επέβλεπε τα έργα και τους εργολάβους: πόσοι λίθοι χρειάζονταν, πόσοι κόπηκαν στο λατομείο, πόσοι μεταφέρθηκαν στο ιερό, πόσοι χρησιμοποιήθηκαν, τί χρήματα δόθηκαν. Και κάθε χρόνο απέδιδαν λογαριασμό». Όλα αυτά καταγράφονταν σε στήλες, κάποιες από τις οποίες σώζονται μέχρι σήμερα, ενώ έχουμε ακόμη και επιγραφές που δείχνουν ότι τιμωρούνταν όσοι δεν έκαναν σωστά τη δουλειά τους.

Ακόμη και σήμερα, μεγάλο μέρος της εργασίας τους γίνεται μέσα στις αποθήκες. «Είμαστε εκεί όλο τον Ιούλιο. Κάνουμε λίγη ανασκαφή στην πόλη, αλλά κυρίως δουλεύουμε πάνω στη μελέτη του νέου μουσείου. Ψάχνουμε ξανά τα αντικείμενα, τα εκθέματα. Τα περισσότερα βρίσκονταν ήδη εκεί».

Η Επίδαυρος ως τόπος εμπειρίας

Σήμερα, η προσπάθεια να ξαναδιαβαστεί η Επίδαυρος ως ένας ενιαίος τόπος εμπειρίας συνεχίζεται και μέσα από το ίδιο το Φεστιβάλ. Ο νέος καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, Μιχαήλ Μαρμαρινός, εισάγει την «Αφηγηματική Αρχαιολογία»: μια δράση που δεν αντιμετωπίζει τον αρχαιολογικό χώρο απλώς ως σκηνικό πριν από την παράσταση, αλλά επιχειρεί να μετατρέψει την πληροφορία σε βιωματική εμπειρία για τον θεατή.

Την ίδια λογική ακολουθεί και η ενεργοποίηση του Αρχαίου Σταδίου της Επιδαύρου, που φέτος φιλοξενεί δύο νέες σκηνικές προτάσεις εμπνευσμένες από αρχαίους μύθους, την Άλκηστη και τον Οιδίποδα, όπου η μουσική, η αφήγηση και η κίνηση επιστρέφουν μέσα στον ίδιο τον αρχαιολογικό χώρο – η μία μάλιστα ως περιπατητική εμπειρία. Με αυτόν τον τρόπο ανοίγει ακόμη περισσότερο ο διάλογος ανάμεσα στη σύγχρονη δημιουργία και τον αρχαίο τόπο, υπενθυμίζοντας μια ακόμη διάσταση του ιερού: ότι στην αρχαιότητα η θεραπεία δεν αφορούσε μόνο την ίαση της ασθένειας, αλλά μια συνολική φροντίδα του ανθρώπου, όπου η άσκηση, η τέχνη και η συμμετοχή στην κοινότητα αποτελούσαν μέρη της ίδιας εμπειρίας.

Ίσως λοιπόν η πιο ενδιαφέρουσα αποκάλυψη της Επιδαύρου σήμερα είναι ο τρόπος που αλλάζει το βλέμμα μας πάνω σε έναν τόπο που νομίζαμε ότι γνωρίζαμε. Γιατί όταν επιστρέφουμε σήμερα στα θέατρα της Επιδαύρου –είτε στο μεγάλο θέατρο του Ασκληπιείου είτε στο Μικρό Θέατρο της Αρχαίας Επιδαύρου δίπλα στη θάλασσα– δεν επιστρέφουμε απλώς σε δύο σπουδαίους χώρους παραστάσεων. Αλλά σε δύο διαφορετικές όψεις του ίδιου κόσμου: στο μεγάλο θεραπευτικό ιερό και στην αρχαία πόλη που το διαχειρίστηκε, το στήριξε και συνέβαλε στη διάδοση της φήμης του Ασκληπιού σε όλη τη Μεσόγειο.