Οι Ειδοί του Μαρτίου: Η Αθήνα είναι πιο παλιά από όσο νομίζουμε

Η 15η ημέρα του Μαρτίου, που αντιστοιχεί στην 74η ημέρα του Ρωμαϊκού Ημερολογίου, αποκαλούταν οι Ειδοί του Μαρτίου (Idus Martiae) (μια ετρουσκική λέξη που σήμαινε τα μέσα και συγκεκριμένα την δέκατη πέμπτη μέρα του κάθε μήνα) και αποτελούσε ημέρα θρησκευτικών εορτασμών και καταληκτική προθεσμία αποπληρωμής των χρεών όλων των Ρωμαίων. Καθώς την ημέρα εκείνη, το 44 π.Χ., ο Ιούλιος Καίσαρας δολοφονήθηκε με είκοσι τρεις μαχαιριές, μέσα στην ίδια του τη Σύγκλητο, από μια ομάδα συνωμοτών συγκλητικών, ανάμεσα στους οποίους βρισκόταν και ο μέχρι τότε πιστός του φίλος, Μάρκος Ιούνιος Βρούτος -«Και συ, τέκνον Βρούτε;»- η μέρα αυτή έχει μείνει στην ιστορία ως αποφράδα ή γρουσούζικη, μια μέρα συνώνυμη με την προδοσία που άλλαξε τον ρου της ρωμαϊκής ιστορίας.

Μερικές φορές σου «κολλάνε» στο μυαλό κάποιες πολύ ιδιαίτερες απορίες. Εμένα μου «κόλλησε» το γιατί η Αθήνα, στην επίσημη ονομασία της από την αττική διάλεκτο, «Ἀθῆναι», βρίσκεται πάντα στον πληθυντικό αριθμό. Μάλλον, για να πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά, η πρώτη μου απορία ήταν το πόσο παλιά πόλη είναι η Αθήνα και αν πράγματι πήρε το όνομά της από την θεά Αθηνά, πόσο πίσω στο χρόνο μπορεί να πηγαίνει η λατρεία της. Αφού, σύμφωνα με την κοινώς αποδεκτή ιστορία, η λατρεία του Δωδεκάθεου έχει τις ρίζες της στη Μυκηναϊκή Περίοδο (Ύστερη εποχή του Χαλκού) και οι περισσότεροι θεοί μοιάζει να έχουν βασιστεί σε παλιότερες ινδοευρωπαϊκές θεότητες, θα λέγαμε όχι μόνο ότι η Αθηνά -στη μορφή που την ξέρουμε σήμερα από τα αγάλματα και τη μυθολογία- είναι μια όχι και τόσο παλιά θεότητα, αλλά και ότι η Αθήνα είναι μια όχι και τόσο παλιά πόλη.

Εδώ, ήδη προκύπτει ένα μικρό υποερώτημα. Ο 5ος αιώνας π.Χ., ο «Χρυσός Αιώνας» του Περικλή, της δημοκρατίας, της φιλοσοφίας και των Τεχνών, ήρθε μόλις 300 χρόνια μετά τον Όμηρο και 500 χρόνια μετά τον Τρωικό πόλεμο, που υποτίθεται πως αποτελεί την πρώτη μεγάλη εκστρατεία ενός ακμάζοντος, αμιγώς «ελληνικού» πολιτισμού. Το ερώτημα είναι, δεν είναι πολύ σύντομο αυτό το χρονικό διάστημα; Υπήρχαν, άραγε, κάτοικοι της Αθήνας πριν τους Ίωνες, που εμφανίστηκαν εκεί κατά τη γεωμετρική περίοδο (1100 με 750 π.Χ.);

Υπήρχαν ορισμένα φύλα που κατά καιρούς εγκαθίσταντο στην Αθήνα. Στο τέλος της δεύτερης χιλιετίας π.Χ., για παράδειγμα, με την Κάθοδο των Δωριέων, γνωρίζουμε ότι οι Ίωνες εκτοπίστηκαν ανατολικότερα της Αττικής. Υπήρχαν επίσης οι Πελασγοί, που στην αρχαία τραγωδία αναφέρονται απλά ως ένας πολύ παλιός λαός που μάλλον καταγόταν από την Αρκαδία. Η γνώση μας σχετικά με τους πρώτους κατοίκους της Αθήνας είναι στην καλύτερη περίπτωση ελλιπής και σε πολλές περιπτώσεις χάνεται μέσα στον μύθο, χωρίς να είναι ξεκάθαρο τι αποτελεί συμβολισμό και τι γεγονός. Όπως φαίνεται όμως, η Αθήνα τελικά δεν πήρε το όνομά της από την ολύμπια προστάτιδά της, αλλά μάλλον το αντίθετο, ενώ το γεγονός ότι η πόλη ονομαζόταν «Ἀθῆναι» (πληθ.) και όχι «Αθήνα» (εν.) δεν έχει απάντηση. Για τους ιστορικούς παραμένει ένα μυστήριο.

Η Αθήνα, ή μάλλον η πόλη των Αθηνών, είναι τελικά πολύ πιο παλιά από όσο νομίζουμε, ενώ φαίνεται να κατοικούταν αδιάλειπτα τουλάχιστον από τη μυκηναϊκή περίοδο και ύστερα. Οι Ίωνες ισχυρίζονταν ότι ήταν αυτόχθονες. Ο πρώτος βασιλιάς της και μυθικός ιδρυτής της πόλης των Αθηνών στην Ακρόπολη, ο Κέκροπας, ήταν ένα πραγματικό τέρας (μισός άνθρωπος και μισός δράκος), που υποτίθεται πως ήταν γιος της Μητέρας Γης και του Ουρανού και γεννήθηκε από την ίδια την γη (γηγενής). Ο Κέκροπας μάλλον δεν ήταν υπαρκτό πρόσωπο, ωστόσο η επινόησή του κάτι μας φανερώνει για την νοοτροπία των αρχαίων κατοίκων των Αθηνών. Από τη μία, φαίνεται πως είχαν ανάγκη να θεωρούν τον τόπο αυτό «δικό τους», από πάππου προς πάππου, ενώ από την άλλη, οι αυτόχθονες αυτοί πρόγονοί τους συνήθως είχαν μια τυραννική, έως και τερατώδη φύση.