Φίλιπ K. Ντικ: Επινοώντας την πραγματικότητα

Στο τελευταίο επεισόδιο της σεζόν για το πόντκαστ που κάνουμε με τη Σαπφώ Καρδιακού, αναφέρθηκα στη μακράν πιο αγαπημένη μου ταινία, το «Blade Runner» του Ρίντλεϊ Σκοτ. Το φιλμ είναι μια αρκετά ελεύθερη διασκευή του βιβλίου τού Φίλιπ Κ. Ντικ «Do Androids Dream of Electric Sheep?» («Το ηλεκτρικό πρόβατο», για συντομία).

Αν για κάποιον λόγο έπρεπε να οριστεί ένα ποσοστό πιστότητας με βάση την πλοκή και τους μηχανισμούς του σύμπαντος που παρουσιάζεται εδώ, η ταινία είναι κατά περίπου το εν τρίτον πιστή στο βιβλίο. Και ευτυχώς δηλαδή. Οι ταινίες πρέπει να ξεφεύγουν —όσο περισσότερο γίνεται, και με όσο πιο διακριτικούς τρόπους μπορούν να το καταφέρουν— από τα βιβλία στα οποία βασίζονται, για να μην καταντούν σκιάχτρα και χίμαιρες. Έχουμε να κάνουμε με δύο εντελώς διαφορετικά αφηγηματικά μέσα.

Εν πάση περιπτώσει, ο Σκοτ δανείζεται —προφανώς— τη βασική ιδέα (σε ένα δυστοπικό μέλλον, ένας ντετέκτιβ κυνηγά κάποια ανδροειδή που εξεγέρθηκαν και δραπέτευσαν), επίσης προφανώς τα ονόματα των βασικών χαρακτήρων, και τέλος το περίφημο τεστ Voight-Kampff. Ωστόσο, διαφοροποιείται ριζικά κυρίως σε τρία σημεία:

• Ζωντανά και ηλεκτρικά ζώα: Στο βιβλίο, η κατοχή ενός αληθινού ζώου είναι το απόλυτο σύμβολο κοινωνικού στάτους αλλά και ανθρωπιάς, καθώς τα περισσότερα έχουν πια εξαφανιστεί. Ο Ντέκαρντ έχει μια ηλεκτρική προβατίνα, και το μεγάλο του όνειρο είναι να αγοράσει ένα αληθινό ζώο. Στην ταινία, αυτό το στοιχείο παραλείπεται.
• Προσωπική ζωή: Στο βιβλίο, ο Ντέκαρντ είναι παντρεμένος, αντιμετωπίζει καθημερινά προβλήματα συμβίωσης, και χρησιμοποιεί μια συσκευή ρύθμισης συναισθημάτων για να αντεπεξέλθει στο άγχος του. Στην ταινία παρουσιάζεται σαν ένας κλασικός, μοναχικός ντετέκτιβ, όπως ακριβώς στα φιλμ νουάρ και στα αντίστοιχα μυθιστορήματα — το «Blade Runner» είναι βέβαια το απόλυτο νεο-νουάρ.
• Θρησκεία και φιλοσοφία: Το βιβλίο περιλαμβάνει και αναλύει τις αρχές μιας ολόκληρης εικονικής θρησκείας, του Μερσερισμού, για να μη μιλήσουμε για κάτι γκάτζετ που προκαλούν τεχνητή ενσυναίσθηση κλπ., στοιχεία που επίσης απουσιάζουν πλήρως από το φιλμ.

Αν το πρώτο είναι —ας το πούμε έτσι— μια λεπτομέρεια, και το δεύτερο μια δραματουργική επιλογή, το τρίτο θέμα είναι το πιο χαρακτηριστικό για τον Φίλιπ Ντικ. Η σχέση τού Ντικ με τον Θεό και τη θρησκεία ήταν βαθιά και εμμονική. Πίστευε ότι ο υλικός κόσμος είναι μεν μια ψευδαίσθηση, μια «σιδερένια φυλακή», που δημιουργήθηκε από έναν κατώτερο, τυφλό θεό, έναν Δημιουργό, ωστόσο η πραγματική θεότητα, αυτή που έφτιαξε και τον Δημιουργό, είναι κρυμμένη, και ο άνθρωπος μπορεί να την προσεγγίσει μόνο μέσω της εσωτερικής γνώσης…

Μετά τα 45 του, μάλιστα, και μετά από κάτι περίεργα πράγματα που έπαθε, θεωρούσε πως είχε έρθει τελικά σε επαφή με μια ανώτερη, έλλογη οντότητα —μια «ζωντανή πληροφορία» που εισβάλλει στην πραγματικότητά μας για να μας απελευθερώσει—, που της έδωσε το όνομα VALIS (Vast Active Living Intelligence System). Και αν στα πρώιμα έργα του, όπως το «Ηλεκτρικό πρόβατο», ο Μερσερισμός παρουσιάζεται κυρίως σαν ένας κοινωνικός μηχανισμός για τη διατήρηση της ανθρώπινης ενσυναίσθησης, στα ύστερα έργα του, όπως στην τριλογία «VALIS», «The Divine Invasion» και «The Transmigration of Timothy Archer», η θεολογία παρεισφρέει ορμητικά στην πλοκή και την οικειοποιείται.

Ο Ντικ έκανε κυριολεκτικά ό,τι μπορούσε για να βάλει σε μια σειρά και να εκλογικεύσει τις μεταφυσικές του εμπειρίες. Μάλιστα, πέραν της τριλογίας —ένα ήδη τεράστιο έργο—, κατέγραψε τις θρησκευτικές και φιλοσοφικές του αναζητήσεις και σε ένα χαοτικό προσωπικό ημερολόγιο χιλιάδων σελίδων, υπό τον γενικό τίτλο «Exegesis», όπου προσπαθούσε μέχρι το τέλος της ζωής του να γεφυρώσει την επιστημονική φαντασία, τη χριστιανική θεολογία και τη σχιζοειδή (του) πραγματικότητα.

Αλλά ας ρίξουμε μια κάπως πιο κοντινή ματιά στη ζωή του.

* * *

Ο Φίλιπ Κ. Ντικ γεννήθηκε στο Σικάγο στις 16 Δεκεμβρίου 1928. Η ζωή του, λένε αυτοί που ξέρουν, σημαδεύτηκε εξαρχής από ένα γεγονός που επανερχόταν, άλλοτε φανερά και άλλοτε υπόγεια, και ως επί το πολύ ασυναίσθητα, στο έργο του: η δίδυμη αδελφή του, Τζέιν, πέθανε σε ηλικία περίπου έξι εβδομάδων. Καθώς, όπως μαθαίνουμε, μεγάλωσε με τη βαριά αίσθηση αυτής τής πολύ συγκεκριμένης απουσίας, η ιδέα του χαμένου άλλου μισού, μιας πραγματικότητας που θα έπρεπε να υπάρχει αλλά χάθηκε, στάθηκε ένα από τα θεμέλια της λογοτεχνίας του.

Ο Ντικ έγραφε ασταμάτητα. Άφησε πίσω του περισσότερα από σαράντα μυθιστορήματα και τριπλάσιο αριθμό διηγημάτων, όλα τους γραμμένα μέσα σε ένα διάστημα τριών δεκαετιών: από το 1952 έως τον θάνατό του, στις 2 Μαρτίου 1982 (τρεις μήνες πριν από την πρεμιέρα τού «Blade Runner»…). Κάτι λιγότερο από μισό αιώνα τώρα το όνομά του συνδέεται με τα πιο ανθεκτικά ερωτήματα της σύγχρονης φαντασίας: τι είναι αληθινό, ποιος ελέγχει την ανθρώπινη εμπειρία, πώς κατασκευάζεται και τι είναι η μνήμη, πότε ένας άνθρωπος παραμένει άνθρωπος, τι συμβαίνει στη συνείδηση μέσα σε ένα τεχνολογικό, κρατικό ή εμπορικό σύστημα κλπ. κλπ. Ωστόσο, στη διάρκεια της ζωής του, σπάνια γνώρισε κάποιου είδους αναγνώριση έξω από τον μικρό και σχεδόν περίκλειστο χώρο της επιστημονικής φαντασίας.

Για την ακρίβεια, ο Φίλιπ Ντικ έζησε το μεγαλύτερο μέρος της καριέρας του στα όρια της οικονομικής ανέχειας —επί κάποιο διάστημα μπορούσε να αγοράσει μόνο κονσέρβες σκυλοτροφής, μεγάλες, του κιλού, και τρεφόταν αποκλειστικά με αυτές—, δημοσιεύοντας κυρίως σε περιοδικά επιστημονικής φαντασίας με τρομερά χαμηλές αμοιβές, και γράφοντας με εξαντλητικούς ρυθμούς υπό καθεστώς διαρκούς πίεσης, κυνηγώντας την επόμενη μικρή επιταγή για τα έξοδα του μήνα. Για να αντεπεξέλθει, έκανε εκτεταμένη χρήση αμφεταμινών. Εκείνη την εποχή, οι αμφεταμίνες αντιμετωπίζονταν συχνά σαν βοηθήματα παραγωγικότητας, και τα θύματα από την αλόγιστη χρήση τους ήταν πολλά: ο Ντικ αφιέρωσε την «Έρευνα στο σκοτάδι» στους φίλους του που έχασαν τη ζωή τους ή υπέστησαν μη αναστρέψιμες βλάβες από τα ναρκωτικά.

Αλλά και ο ίδιος το παράκανε. Υπέφερε διαρκώς από αϋπνία και νευρική υπερένταση. Η ήδη εύθραυστη ψυχική του ισορροπία επιδεινώθηκε — για τα καλά. Τα πολλά χρόνια κατάχρησης ουσιών, η ψυχική οδύνη, η φτώχεια και η περιορισμένη φήμη εκτός του στενού κύκλου της επιστημονικής φαντασίας ήταν παραπάνω από αρκετά για να εκδηλωθεί μέσα του ένας παρανοϊκός ιδεασμός που κάποτε έπαιρνε το πάνω χέρι, για να πέφτει συχνά-πυκνά σε περιόδους πλήρους αποδιοργάνωσης, για να φοβάται —και να πιστεύει— ότι τον παρακολουθούν, αλλά και για να έχει κάποιες ιδιαίτερα παράδοξες μυστικιστικές εμπειρίες. Παρά ταύτα, τον διέκρινε και μία μάλλον σπάνια ικανότητα αυτοπαρατήρησης: αμφέβαλλε και ο ίδιος διαρκώς για την αξιοπιστία των εμπειριών του.

Η μεγάλη καμπή ήρθε το 1974, με το περίφημο επεισόδιο που ονόμασε «2-3-74» (σημαίνει τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο εκείνης της χρονιάς). Αναρρώνοντας από μια οδοντιατρική επέμβαση, είδε, λέει, μια φωτεινή ροζ ακτίνα να εκπέμπεται από το σταυρουδάκι μιας κοπέλας και να τον χτυπά στο μέτωπο. Μετά το περιστατικό αυτό, περιέγραψε μια σειρά από οράματα, γεωμετρικά σχήματα και πληροφορίες που πίστευε ότι του μεταδίδονταν μέσω τηλεπάθειας από μια ανώτερη, θεϊκή νοημοσύνη — αυτήν που αργότερα θα ονόμαζε VALIS, και για χάρη της οποίας θα έγραφε το χαοτικό, απέραντο σώμα σημειώσεων που είναι η «Exegesis»: η τεράστια ερμηνευτική του προσπάθεια να καταλάβει τι του συνέβαινε, να δώσει λογική μορφή σε κάτι που έμοιαζε να διαλύει τη λογική (του).

Το εντυπωσιακό με τον Ντικ είναι ότι η ψυχική κατάρρευση και η λογοτεχνική μέθοδος δεν διαχωρίζονται εύκολα στο έργο του. Τα βιβλία του λειτουργούν σαν εργαστήρια αποσταθεροποίησης ή εναλλακτικής τροπής της πραγματικότητας, η ανθρώπινη ιδιότητα σε αυτά διολισθαίνει μέσα σε έναν κόσμο τεχνητών υπάρξεων και εμπορευματοποιημένης ενσυναίσθησης, η διάλυση της ταυτότητας είναι πανταχού παρούσα και η ίδια η ύπαρξη είναι εκ προοιμίου ύποπτη. Οι ήρωές του, που συνήθως δεν είναι κοσμικοί σωτήρες αλλά καθημερινοί άνθρωποι, ξυπνούν σε κόσμους όπου κάτι έχει μετατοπιστεί ανεπαίσθητα. Αυτό το ελάχιστο ρήγμα, όμως, αρκεί για να καταρρεύσει το σύμπαν.

Η ζωή στάθηκε πολύ άδικη με τον Ντικ. Γνώρισε τρομερή δόξα — αλλά μεταθανάτια. Σήμερα ο κόσμος αρχίζει να καταλαβαίνει κάποια από τα πράγματα που ο ίδιος είχε συλλάβει και είχε αναλύσει διεξοδικά πολύ νωρίς: πριν από τον καθένα. Και αν σήμερα διαβάζεται ως 100% σύγχρονος, φταίει που η εποχή μας μοιάζει όλο και περισσότερο με δικό του σκηνικό: οθόνες, αλγόριθμοι, επιτήρηση, κατασκευασμένες ειδήσεις, συστήματα που γνωρίζουν για εμάς περισσότερα από εμάς τούς ίδιους. Ο Ντικ αποτύπωσε την ψυχική κατάσταση του ανθρώπου που υποψιάζεται ότι η πραγματικότητά του έχει υποστεί επεξεργασία, αλλοίωση και εμπορευματοποίηση, πολύ πριν τα ψηφιακά συστήματα το επιβεβαιώσουν.

Ο Ντικ έγινε μεγάλος συγγραφέας ΜΟΛΟΝΟΤΙ υπέφερε, και όχι βέβαια ΕΠΕΙΔΗ υπέφερε. Τα βιβλία του μας παρουσιάζουν έναν άνθρωπο που πάσχισε να μετατρέψει τον φόβο και την ψυχική ταραχή του σε αφήγηση. Κάτω από τις μηχανές, τα ανδροειδή που κυνηγά το ένα το άλλο, και τις κοσμικές αποκαλύψεις, υπάρχει πάντα ένας φοβισμένος άνθρωπος που ρωτά επίμονα αν μπορεί ακόμα να εμπιστευτεί τον κόσμο, το περιβάλλον του, τους ανθρώπους που νομίζει ότι ξέρει καλά, ή και τον ίδιο του τον νου. Και δεν παίρνει απάντηση.

Αυτό εννοούμε όταν λέμε επιστημονική φαντασία, άλλωστε.

* * *

Πριν κλείσουμε αυτό το μικρό σημείωμα, ας δούμε μερικά πράγματα ακόμα. Τρία, για να είμαστε ακριβείς:

[ 1 ] Τα βιβλία του Φίλιπ Κ. Ντικ που έχουν εκδοθεί στα ελληνικά:

• «Φαντάσματα τεχνητής νοημοσύνης» (AA.VV., μετάφραση Χριστόδουλος Λιθαρής, Αλεξάνδρεια 2024)
• «Ονειρεύονται τα ανδροειδή το ηλεκτρικό πρόβατο;» (μετάφραση Δημήτρης Αρβανίτης, Χίμαιρα 2022)
• «Όχι από το εξώφυλλό του» (μετάφραση Γιάννης Ανδρέου, Απόπειρα 2020)
• «Ubik» (μετάφραση Θεόδωρος Μαλτέζος, Χίμαιρα 2019)
• «Ο άνθρωπος στο απόρθητο κάστρο» (μετάφραση Θεόδωρος Μαλτέζος, Χίμαιρα 2019)
• «Τα τρία στίγματα του Πάλμερ Έλντριτς» (μετάφραση Δημήτρης Αρβανίτης, Κέδρος 2016)
• «Τα ομοιώματα» (μετάφραση Μαρίνα Λώμη, Σέλας 2016)
• «Το ηλεκτρικό πρόβατο» (μετάφραση Δημήτρης Αρβανίτης, Κέδρος 2015)
• «Ο αντίστροφος κόσμος» (μετάφραση Μαρία Αντωνίου, Μέδουσα 2009)
• «Λαβύρινθος θανάτου» (μετάφραση Φραγκίσκος Πιέρρος, Μέδουσα 2009)
• «Ο παίκτης των κινδύνων» (μετάφραση Αντώνης Καλοκύρης, Anubis 2009)
• «Κυλήστε, δάκρυά μου, είπε ο αστυνομικός» (μετάφραση Στράτος Κακαδέλλης, Parsec 2008)
• «Η Μέρι και ο γίγαντας» (μετάφραση Θωμάς Π. Μαστακούρης, Parsec 2008)
• «Ο άνθρωπος στο ψηλό κάστρο» (μετάφραση Χριστόδουλος Λιθαρής, Τόπος 2008)
• «Τα τρία στίγματα του Πάλμερ Έλντριτς» (μετάφραση Θεόδωρος Μαλτέζος, Parsec 2008)
• «Ubik» (μετάφραση Τίνα Θέου, Τόπος 2007)
• «Εισβολή από τον Γανυμήδη» (μετάφραση Ματθαίος Βελούδος & Αργυρώ Πατσού, Λυχνάρι 2004)
• «The Minority Report» (μετάφραση Γιώργος Γούλας, Μέδουσα 2004)
• «Τώρα περίμενε το χτες» (μετάφραση Τζένη Μιστράκη, Λυχνάρι 2004)
• «Προτελευταία αλήθεια» (μετάφραση Ματθαίος Βελούδος & Αργυρώ Πατσού, Λυχνάρι 2004)
• «Η αποζημίωση και άλλα διηγήματα» (μετάφραση Βασίλης Αθανασιάδης & Αυγουστίνος Τσιριμώκος, Anubis 2003)
• «Εξομολογήσεις ενός καλλιτέχνη της σφαλιάρας» (μετάφραση Μιχάλης Μακρόπουλος, Καστανιώτης 2003)
• «Ασύνδετος χρόνος» (μετάφραση Κατερίνα Καλημέρη, Parsec 2002)
• «Ο κόσμος του Τζόουνς» (μετάφραση Δέσποινα Τούσα, Parsec 2002)
• «Ελεύθερη ραδιοφωνία Άλμπεμουθ» (μετάφραση Κατερίνα Καλημέρη, Parsec 2000)
• «Ubik» (μετάφραση Χρήστος Θεοδώρου, Parsec 1999)
• «Ο άνθρωπος στο απόρθητο κάστρο» (μετάφραση Βαγγέλης Κατσάνης, Parsec 1999)
• «Πριν από το τέλος του κόσμου» (μετάφραση Στράτος Κακαδέλλης, Parsec 1998)
• «Deus Irae» (μετάφραση Δημήτρης Αρβανίτης, Απόπειρα 1996)
• «Valis» (μετάφραση Χριστόδουλος Λιθαρής, Parsec 1995)
• «Τα ομοιώματα» (μετάφραση Μαρίνα Λώμη, Μέδουσα 1994)
• «Εμείς οι Αρειανοί» (μετάφραση Χρήστος Παπαϊωάννου, Alien 1994)
• «Ουράνιο μάτι» (μετάφραση Μαρίνα Λώμη, Μέδουσα 1993)
• «Έρευνα στο σκοτάδι» (μετάφραση Τάκης Αλεπάκος, Alien 1993)
• «Οι φυλές του Αλφανού φεγγαριού» (μετάφραση Χριστόδουλος Λιθαρής, Μέδουσα 1993)
• «Οι παίκτες του Τιτάνα» (μετάφραση Μαρίνα Λώμη, Μέδουσα 1992)
• «Κόλπο, Α.Ε.» (μετάφραση Μαρίνα Λώμη, Μέδουσα 1992)
• «Θεϊκή εισβολή» (μετάφραση Χρήστος Γεωργίου, Parsec 1992)
• «Τριγυρίζοντας σε μικρό τόπο» (μετάφραση Μαρίνα Λώμη, Μέδουσα 1991)
• «Κυλήστε δάκρυά μου, είπε ο αστυνόμος» (μετάφραση Γιάννης Ε. Ανδρέου, Μέδουσα 1991)
• «Ουράνια ραδιοφωνία» (μετάφραση Νίκος Β. Αλεξίου, Απόπειρα 1990)
• «Δόκτωρ Μπλαντμάνεϋ» (μετάφραση Αλεξάνδρα Ζαβού, Λυχνάρι 1989)
• «Ο συντηρητής των κεραμικών» (μετάφραση Ελένη Καρανίκα, Λυχνάρι 1988)
• Τρία διηγήματα του Ντικ στη σειρά Ιστορίες, στην Ωρόρα: «Ιστορίες από Παράξενους Κόσμους» (ανθολόγηση-μετάφραση Μάριος Βερέττας, 1986), «Ιστορίες με Κοσμικές Περιπέτειες» (ανθολόγηση-μετάφραση Γιώργος Μπαλάνος, 1986) και «Ιστορίες με Πλάσματα από Μέταλλο» (ανθολόγηση-μετάφραση Γιώργος Μπαλάνος, 1987).
• «Η μετεμψύχωση του Τίμοθι Άρτσερ» (μετάφραση Χρήστος Γεωργίου, Parsec 1983)
• «Αντιστροφή χρόνου» (μετάφραση Ηλίας Μπαζίνας, Εξάντας 1980)

Αν λείπει κάποιο βιβλίο (και σίγουρα λείπει…), θα χαρούμε να το προσθέσουμε εφόσον μάς το επισημάνετε.

[ 2 ] Τα βραβεία και οι τιμητικές διακρίσεις που έλαβε:

• «Ο άνθρωπος στο ψηλό κάστρο», Βραβείο Hugo 1963
• «Δόκτωρ Μπλαντμάνεϋ», υποψήφιο για το Βραβείο Nebula 1965
• «Τα Τρία Στίγματα του Πάλμερ Έλντριτς», υποψήφιο για το Βραβείο Nebula 1965
• «Το ηλεκτρικό πρόβατο», υποψήφιο για το Βραβείο Nebula 1968
• «Κυλήστε δάκρυά μου είπε ο αστυνόμος», Βραβείο John W. Campbell 1974, υποψήφιο για το Βραβείο Nebula 1974 και για το Βραβείο Locus SF 1975
• «Έρευνα στο σκοτάδι», Βραβείο British Science Fiction 1978 και τρίτο βραβείο στα Βραβεία John W. Campbell 1978
• «Η μετεμψύχωση του Τίμοθι Άρτσερ», υποψήφιο για το Βραβείο Nebula 1982 και για το Βραβείο Locus SF 1983
• «Θεϊκή εισβολή», υποψήφιο για το Βραβείο British Science Fiction 1982

[ 3 ] Οι ταινίες που βασίστηκαν σε έργα του μέχρι σήμερα (ετοιμάζονται και άλλες):

• «Blade Runner» (Ridley Scott, 1982), βασισμένη στο μυθιστόρημα «Το ηλεκτρικό πρόβατο»
• «Ολική επαναφορά» («Total Recall», Paul Verhoeven, 1990), βασισμένη στο διήγημα «We can remember it for you wholesale»
• «Confessions d’un Barjo» (Jérôme Boivin, 1992), βασισμένη στο μυθιστόρημα «Πριν από το τέλος του κόσμου»
• «Μεταλλικές κραυγές» («Screamers», Christian Duguay, 1995), βασισμένη στο διήγημα «Second Variety»
• «Minority Report» (Steven Spielberg, 2002), βασισμένη στο ομώνυμο διήγημα
• «Διπλή ταυτότητα» («Impostor», Gary Fleder, 2001), βασισμένη στο ομώνυμο διήγημα
• «Η αποζημίωση» («Paycheck», John Woo, 2003), βασισμένη στο ομώνυμο διήγημα
• «A Scanner Darkly» (Richard Linklater, 2006), βασισμένη στο ομώνυμο μυθιστόρημα («Έρευνα στο σκοτάδι»)
• «Next» (Lee Tamahori, 2007), βασισμένη στο διήγημα «The Golden Man»

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού, ή μιας Άλλης Γυναίκας. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως κάθε Τρίτη πρωί έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.