Άγνωστες Ηρωίδες: Λι Μίλερ, όχι άλλη μια Μούσα

Η ιστορία γράφεται από άντρες, και συχνά παραλείπει τις γυναίκες εκείνες που υπήρξαν οι σιωπηλές αρχιτέκτονες της προόδου, αφήνοντας το έργο τους στο περιθώριο της συλλογικής μνήμης. Από τα εργαστήρια της πυρηνικής φυσικής και τα πεδία των μαχών έως τις κορυφές των ορέων και τις απαγορευμένες ζώνες του πνεύματος, οι γενναίες αυτές γυναίκες αψήφησαν τους περιορισμούς της εποχής τους και άλλαξαν τον ρου των γεγονότων. Η παρούσα σειρά κειμένων δεν επιχειρεί να αποκαταστήσει την ιστορική αλήθεια, αλλά να παρουσιάσει μικρά πορτρέτα με τη ζωή και τη δράση γυναικών που, παρά την καθοριστική συμβολή τους, παρέμειναν —αν όχι όλες, οι περισσότερες— επί πολύ χρόνο στην αφάνεια: μια μικρή αναδρομή σε ιστορίες γεμάτες θάρρος και ευφυΐα, που αποδεικνύουν ότι η εξέλιξη του κόσμου φέρει ανεξίτηλο, αν και συχνά αόρατο, γυναικείο αποτύπωμα.

Το μοντέλο που δεν ήθελε να είναι μοντέλο

Η Ελίζαμπεθ «Λι» Μίλερ (1907-1977) υπήρξε μία από τις πιο πολυσύνθετες και επιδραστικές προσωπικότητες του 20ού αιώνα, μεταπηδώντας με απαράμιλλη τόλμη από την υψηλή μόδα του Μανχάταν στην πρωτοπορία του σουρεαλισμού στο Παρίσι και, στη συνέχεια, στα λασπωμένα πεδία των μαχών του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.

Γεννημένη στο Πουκίπσι της Νέας Υόρκης, η Μίλερ ξεκίνησε την καριέρα της σαν μοντέλο, όταν την ανακάλυψε τυχαία στον δρόμο ο Κοντέ Ναστ, σώζοντάς την από ένα ατύχημα. Το πρόσωπό της —ήταν αδιανόητα όμορφη— κόσμησε το εξώφυλλο της «Vogue» τον Μάρτιο του 1927, καθιστώντας την το πρότυπο της σύγχρονης γυναίκας της δεκαετίας του 1920. Η εικόνα της ταυτίστηκε με το μοντέρνο, απελευθερωμένο γυναικείο πρότυπο του Μεσοπολέμου. Ωστόσο, η ίδια δεν επρόκειτο να συμβιβαστεί με την ιδέα να κάνει μια καριέρα μοντέλου.

Παράτησε τα πάντα, έφυγε από την Αμερική και, το 1929, εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, αποφασισμένη να μάθει φωτογραφία δίπλα στον Μαν Ρέι (Man Ray, 1890-1976). Αρχικά εκείνος αρνήθηκε να τη δεχτεί σαν βοηθό, αλλά σύντομα η Μίλερ έγινε ισότιμη συνεργάτιδά του. Η σχέση τους —υπήρξαν και εραστές— ήταν δημιουργικά εκρηκτική και προσωπικά συγκρουσιακή. Μαζί ανέπτυξαν τεχνικές όπως η ηλιακή έκθεση(«ηλιοποίηση», solarization), μια τεχνική που έδωσε στα έργα της μια απόκοσμη, σουρεαλιστική αισθητική. Η ηλιοποίηση συνδέθηκε για χρόνια αποκλειστικά με το όνομα του Μαν Ρέι, αν και η συμβολή της Μίλερ θεωρείται πλέον κάτι παραπάνω από απλώς «καθοριστική». Ενδέχεται, δε, να είναι αποκλειστικά δική της ανακάλυψη, που ο Μαν Ρέι φρόντισε να ιδιοποιηθεί.

Κατά τη διάρκεια της παραμονής της στη Γαλλία, η Μίλερ ενσωματώθηκε στον κύκλο των σουρεαλιστών, συναναστράφηκε τον Αντρέ Μπρετόν, τον Πολ Ελυάρ, τον Μαξ Ερνστ και τον Πάμπλο Πικάσο, και από μούσα μετατράπηκε σε ισότιμη δημιουργό. Μεταξύ πολλών άλλων, συμμετείχε και σαν ηθοποιός στο «Αίμα του ποιητή» του Ζαν Κοκτό («Le Sang d’un Poète», 1930), πρώτη ταινία της περίφημης Ορφικής Τριλογίας, ένα εμβληματικό σουρεαλιστικό έργο.

Παράλληλα, άρχισε να αναπτύσσει το δικό της ιδιαίτερο φωτογραφικό ύφος, που συνδύαζε την εμπορική κομψότητα με το παράξενο και το αναπάντεχο. Στις αρχές της δεκαετίας του 1930 άνοιξε δικό της φωτογραφικό στούντιο στο Παρίσι, και αργότερα ακόμη ένα στη Νέα Υόρκη. Το έργο της κινήθηκε ανάμεσα στη μόδα, το πορτρέτο και τον πειραματισμό, με εικόνες που συχνά διατάρασσαν τη συμβατική αντίληψη του σώματος και της γυναικείας παρουσίας.

Το 1934 παντρεύτηκε τον Αιγύπτιο επιχειρηματία Αζίζ Ελούι και έζησε μαζί του στο Κάιρο. Εκεί παρήγαγε ένα σύνολο φωτογραφιών της ερήμου, όπου το τοπίο αντιμετωπίζεται σαν αφηρημένη επιφάνεια και ψυχολογικός χώρος, με έντονα σουρεαλιστικά στοιχεία. Η επιστροφή της στην Ευρώπη στα τέλη της δεκαετίας του 1930 συνοδεύτηκε από μια νέα σχέση, αυτή τη φορά με τον Βρετανό σουρεαλιστή καλλιτέχνη Ρόλαντ Πένροουζ, που αργότερα θα τον παντρευόταν.

Στον πόλεμο και στα στρατόπεδα συγκέντρωσης

Με το ξέσπασμα του πολέμου βρέθηκε στο Λονδίνο. Παρά τις προτροπές της οικογένειάς της να επιστρέψει στις ΗΠΑ, εκείνη παρέμεινε στην Ευρώπη, παίρνοντας μία από τις πιο ριζοσπαστικές αποφάσεις της ζωής της: εγκατέλειψε τη μόδα και στράφηκε στην πολεμική φωτογραφία. Το έργο της από αυτή την περίοδο παραμένει και το πιο εμβληματικό.

Έγινε διαπιστευμένη πολεμική ανταποκρίτρια για τη Vogue, καλύπτοντας τον βομβαρδισμό του Λονδίνου, τα νοσοκομεία, τις γυναίκες εργάτριες και την καθημερινότητα του πολέμου. Ακολούθησε τα συμμαχικά στρατεύματα στην Ευρώπη, καταγράφοντας την πολιορκία του Σεν-Μαλό, την απελευθέρωση του Παρισιού, την προέλαση στη Γερμανία, και τη φρίκη των στρατοπέδων συγκέντρωσης στο Μπούχενβαλντ και το Νταχάου. Οι φωτογραφίες της από τους σωρούς των νεκρών Εβραίων και των βασανισμένων επιζώντων, ωμές, άμεσες και απαλλαγμένες από αισθητικοποίηση, υπήρξαν καθοριστικές για την αποκάλυψη των ναζιστικών εγκλημάτων στο ευρύ κοινό.

Μια από τις πιο διάσημες και προκλητικές στιγμές της καριέρας της ήταν η φωτογραφία της μέσα στην μπανιέρα του Αδόλφου Χίτλερ στο σπίτι του στο Μόναχο, τραβηγμένη από τον συνεργάτη της Ντέιβιντ Σέρμαν την ημέρα της αυτοκτονίας του Χίτλερ, όπου οι λασπωμένες μπότες της στο λευκό πατάκι συμβόλιζαν την είσοδο της πραγματικότητας του απελευθερωτικού πολέμου στο ιδιωτικό άσυλο του ναζισμού — ένα ειρωνικό και σκοτεινό σχόλιο πάνω στην κατάρρευση της εξουσίας, αλλά και στην προσωπική της έκθεση στη φρίκη που είχε αντικρίσει.

Μετά το τέλος του πολέμου, η Μίλερ παντρεύτηκε τον Πένροουζ και απέκτησε μαζί του έναν γιο, τον Άντονι. Εγκαταστάθηκε στο αγρόκτημα Φάρλεϊ Φαρμ στο Σάσεξ, μετατρέποντάς το σε κέντρο συνάντησης καλλιτεχνών όπως ο Πικάσο και ο Μαξ Ερνστ. Ωστόσο, τα τραύματα από τις πολεμικές της εμπειρίες και η διαταραχή μετατραυματικού στρες —κάτι που δεν αναγνωριζόταν τότε σαν κλινική κατάσταση— την οδήγησαν σε παρατεταμένη κατάθλιψη, με αποτέλεσμα να αποσυρθεί από τη φωτογραφία και να επικεντρωθεί στη μαγειρική, την οποία αντιμετώπιζε με την ίδια σουρεαλιστική διάθεση: μετέτρεψε την κουζίνα σε νέο πεδίο εκρηκτικής δημιουργικής έκφρασης.

Η σιωπή και η μετά θάνατον αναγνώριση

Όταν κουράστηκε και από αυτό, όπως και από τους ανθρώπους συνολικά, βυθίστηκε στη σιωπή. Το μεγαλύτερο μέρος του φωτογραφικού της αρχείου παρέμεινε αταξινόμητο και κλεισμένο σε κουτιά. Η μεταθανάτια αναγνώριση του έργου της, και η τεράστια συμβολή της στην τέχνη, οφείλεται στον γιο της, Άντονι Πένροουζ, που ανέλαβε να οργανώσει, να μελετήσει και να δημοσιοποιήσει το αρχείο της, όταν, μετά τον θάνατό της, ανακάλυψε χιλιάδες αρνητικά και χειρόγραφα στη σοφίτα του σπιτιού τους.

Η Λι Μίλερ θεωρείται πλέον κεντρική μορφή τόσο της σουρεαλιστικής φωτογραφίας όσο και της πολεμικής φωτοδημοσιογραφίας. Το έργο της, τολμηρό και ριζοσπαστικό, διακρίνεται για την ένταση, την ευφυΐα, και τη στιβαρή άρνησή του να ενταχθεί σε έναν μόνο ρόλο. Και η ατίθαση ζωή της Μίλερ συνιστά φλογερό παράδειγμα μιας γυναίκας που διεκδίκησε τον έλεγχο της εικόνας της σε έναν αιώνα που πολύ σπάνια τον παραχωρούσε στο «ωραίο φύλο».

* * *

Η Λι Μίλερ (Lee Miller, 1907-1977) υπήρξε η εμπροσθοφυλακή ενός νέου γυναικείου αρχετύπου κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου, ενσαρκώνοντας την ανεξάρτητη γυναίκα που ορίζει το πεπρωμένο της σε μια εποχή ριζικών αλλαγών. Η επιρροή της ξεκίνησε από την ίδια την άρνησή της να παραμείνει ένα παθητικό αντικείμενο παρατήρησης: «Θα προτιμούσα να βγάλω εγώ μια φωτογραφία, παρά να είμαι εγώ φωτογραφία» («I would rather take a picture than be one»). Παρ’ όλα αυτά, ακόμη και σήμερα το ίντερνετ είναι γεμάτο με άρθρα που μας πληροφορούν ότι υπήρξε μούσα διαφόρων δημιουργών… Βασικά, ήταν πράγματι μούσα: του εαυτού της.

Σε κάθε περίπτωση, η Μίλερ έσπασε τα στερεότυπα της εποχής της, που προόριζαν τις γυναίκες αποκλειστικά για τους ρόλους της συζύγου και της μητέρας. Η απόφασή της να γίνει πολεμική ανταποκρίτρια, παρά τις μεροληπτικές στρατιωτικές πολιτικές κατά των γυναικών, άνοιξε τον δρόμο για τις γυναίκες φωτογράφους στον ανδροκρατούμενο χώρο του φωτορεπορτάζ και των ανταποκριτών στα πεδία των μαχών και των συρράξεων. Χρησιμοποιώντας τη σουρεαλιστική της παιδεία, κατάφερε να μεταφράσει τις ανείπωτες τραγωδίες του πολέμου σε εικόνες ποιητικές και τολμηρές, αποδεικνύοντας ότι η γυναικεία ματιά μπορούσε να καταγράψει τη φρίκη με έναν τρόπο που προκαλούσε βαθύ στοχασμό για την ελευθερία και τη δικαιοσύνη.

Το έργο της δεν έχει πάψει έκτοτε να λειτουργεί σαν απελευθερωτική δύναμη για τις γυναίκες, εμπνέοντας χιλιάδες κορίτσια σε όλο τον κόσμο να αλλάξουν τη ζωή τους και να κυνηγήσουν τα όνειρά τους σαν φωτογράφοι, καλλιτέχνες, συγγραφείς ή οτιδήποτε άλλο, διεκδικώντας τον δικό τους χώρο στην ιστορία.

ΥΓ. Η Μίλερ μεγάλωσε σε μια οικογένεια με έντονη παρουσία του πατέρα της, Θίοντορ Μίλερ, ερασιτέχνη φωτογράφου. Από πολύ μικρή ηλικία ποζάριζε γυμνή για τις φωτογραφικές του μελέτες, κάτι που επηρέασε βαθιά τη σχέση της με το σώμα, την εικόνα και την έκθεση. Σε ηλικία επτά ετών έπεσε θύμα σεξουαλικής κακοποίησης από κάποιον οικογενειακό φίλο, γεγονός που αργότερα συνδέθηκε από τους βιογράφους της με τις διατροφικές διαταραχές που την ταλαιπωρούσαν, τις καταθλιπτικές της περιόδους και μια μόνιμη αίσθηση αποστασιοποίησης που τη χαρακτήριζε. Το όνομα του κακοποιητή, που δεν ανήκε στο στενό οικογενειακό της περιβάλλον, δεν έχει καταγραφεί ή δημοσιοποιηθεί με βεβαιότητα, και η ίδια η Μίλερ δεν μίλησε ποτέ δημόσια για το περιστατικό. Η πληροφορία προέρχεται από το αρχείο και τις αφηγήσεις που αξιοποίησε ο γιος της.