Ο δρόμος ως καθρέφτης: Ο Γκουστάβο Μίνας στην Αθήνα

Ο Γκουστάβο Μίνας γεννήθηκε στην Cássia της Βραζιλίας το 1981. Σπούδασε δημοσιογράφος στο Κρατικό Πανεπιστήμιο της Λοντρίνα, καθώς επίσης γλώσσα και ιστορία της φωτογραφίας στο Σάο Πάολο. Με αφορμή το επερχόμενο workshop του στην Αθήνα και στην στην iFocus Photo Gallery, ο φωτογράφος μιλάει στην ATHENS VOICE τις αντανακλάσεις της αστικής ζωής και τον τρόπο με τον οποίο η φωτογραφία μπορεί να γίνει εργαλείο κατανόησης του κόσμου, αλλά και του ίδιου του εαυτού μας.

- Σε μια προηγούμενη συνέντευξη στο iFocus, περιγράψατε τον εαυτό σας ως έναν βαθιά αισιόδοξο άνθρωπο. Πώς αυτή η αισιοδοξία διαμορφώνει τον τρόπο που βλέπετε - και φωτογραφίζετε - τον κόσμο;

Αυτή είναι μια δύσκολη ερώτηση, γιατί δεν μπορώ ακριβώς να πω πώς θα ήμουν αν δεν ήμουν αισιόδοξος άνθρωπος. Δεν ψάχνω συνειδητά για «χαρούμενες σκηνές» ή κάτι τέτοιο, αλλά φυσικά τυχαίνει να βρίσκω πολλές, περπατώντας σε ηλιόλουστες μέρες στη Βραζιλία—ειδικά τα Σαββατοκύριακα, όταν συνήθως αναζητώ φωτογραφίες σε χώρους αναψυχής. Παρόλα αυτά, νομίζω ότι το δεύτερο βιβλίο μου, Liquid Cities, έχει έναν πιο απαισιόδοξο τόνο, καθώς παίρνει τον τίτλο και την ιδέα του από τη θεωρία της «Liquid Modernity» (Ρευστής Νεωτερικότητας) του Zygmunt Bauman.

- Οι εικόνες σας συχνά αποκαλύπτουν στιγμές φωτός και ομορφιάς μέσα σε χαοτικά αστικά περιβάλλοντα. Είναι κάτι που αναζητάτε συνειδητά ή συμβαίνει ενστικτωδώς;

Σήμερα, η αναζήτηση του φωτός είναι απολύτως διαισθητική στη διαδικασία μου. Απλώς νιώθω ότι τα πράγματα φαίνονται συνήθως άτονα και βαρετά τις συννεφιασμένες μέρες. Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας είναι ότι το «καλό φως» φωτίζει συνήθως τα πρόσωπα και τα μάτια των ανθρώπων από μπροστά, ενισχύοντας τις εκφράσεις τους, κάτι που είναι ζωτικής σημασίας για τη δουλειά μου.

- Έχετε πει ότι δεν πιστεύετε πραγματικά στους κανόνες όταν πρόκειται για τη φωτογραφία δρόμου. Τι σημαίνει για εσάς να περπατάτε στους δρόμους με «άδειο μυαλό»;

Βασικά σημαίνει να μην υπεραναλύεις — να αντιδράς όσο πιο ενστικτωδώς γίνεται, παραμένοντας όμως συνειδητός του πώς όλα τα στοιχεία σχετίζονται μεταξύ τους μέσα στο κάδρο, ώστε να μετατρέψεις αυτό που βλέπεις σε μια αρμονική και ισορροπημένη εικόνα.

- Πόσο σημαντικό είναι να επιστρέφετε στα ίδια μέρη ξανά και ξανά;

Θα έλεγα ότι αυτό είναι το θεμέλιο της δουλειάς μου. Δουλεύω στη σειρά μου για τον Σταθμό Λεωφορείων εδώ και περίπου 12 χρόνια, και παρόλο που έχω κάπως κουραστεί από το μέρος, υπήρξε καθοριστικό για την εξέλιξή μου ως φωτογράφος. Η πρόκληση είναι: πώς φωτογραφίζεις το ίδιο μέρος ξανά και ξανά και εξακολουθείς να βρίσκεις κάτι φρέσκο; Πραγματικά πιστεύω ότι οι περιορισμοί μπορούν να είναι εξαιρετικοί για τη δημιουργικότητα. Έχει γίνει λίγο κλισέ, να το λέμε αυτό, αλλά νομίζω ότι ισχύει.

- Έχετε περιγράψει τον εαυτό σας ως έναν ντροπαλό φωτογράφο που δεν αλληλεπιδρά με τους ανθρώπους πριν φωτογραφίσει. Πώς αυτό επηρεάζει την αυθεντικότητα των εικόνων σας;

Προσπαθώ να είμαι όσο το δυνατόν πιο διακριτικός, καθώς γνωρίζω ότι η παρουσία μιας κάμερας συνήθως αλλοιώνει την ουσία μιας σκηνής. Ιδανικά, οι φωτογραφίες μου δίνουν την εντύπωση ότι ο θεατής παρατηρεί τη ζωή όπως συμβαίνει, χωρίς παρέμβαση. Δεν έχω κάποια συγκεκριμένη στρατηγική γι’ αυτό, αλλά το να λειτουργείς με φυσικότητα και αυτοπεποίθηση είναι το κλειδί.

- Το έργο σας χαρακτηρίζεται έντονα από το χρώμα. Τι σας επιτρέπει να εκφράσετε το χρώμα που δεν μπορεί το ασπρόμαυρο;

Είναι δύσκολο να το περιγράψω με λόγια, αλλά βασικά πιστεύω ότι το χρώμα μπορεί να μεταφέρει ένα εύρος άρρητων συναισθημάτων, προκαλώντας μεγάλη ποικιλία αισθήσεων και επιβάλλοντας μια συγκεκριμένη ατμόσφαιρα σε μια εικόνα. Πιστεύω επίσης ότι το χρώμα δεν είναι μια απόλυτη αξία· αλλάζει εντελώς ανάλογα με την ποιότητα και τη φύση του φωτός.

- Οι αντανακλάσεις παίζουν κεντρικό ρόλο στις εικόνες σας. Τι σας ελκύει σε αυτές τις πολυεπίπεδες, σχεδόν παράλληλες πραγματικότητες;

Έγινα λίγο εμμονικός με αυτές όταν άρχισα να αναπτύσσω τη σειρά μου για τον Σταθμό Λεωφορείων. Φωτογραφίζοντας μέσα από γυαλί, συνειδητοποίησα ότι μπορούσα να καταγράψω όχι μόνο αυτό που βρισκόταν μπροστά μου, αλλά και ό,τι ήταν στο πλάι ή πίσω μου. Κοιτάζοντας αυτές τις εικόνες, κατάλαβα ότι μπορούσαν να αποδώσουν καλύτερα την ποικιλία των ερεθισμάτων που ένιωθα στον σταθμό: ήχους, φωνές, μυρωδιές, κίνηση… Πέρα από αυτό, αγαπώ την πρόκληση που παρουσιάζουν, καθώς και το γεγονός ότι πολλές φορές ο θεατής δεν μπορεί να καταλάβει ποιος είναι μέσα ή έξω από το γυαλί. Μερικές φορές, ούτε εγώ μπορώ.

- Μπορεί ένας φωτογράφος να εκπαιδεύσει το μάτι του για να βλέπει τέτοιες στιγμές ή είναι καθαρά διαισθητικό;

Πιστεύω ότι αυτό μπορεί να εκπαιδευτεί και να μαθευτεί, αλλά υπάρχει πολλή δοκιμή και λάθος στη διαδικασία. Πολλές φορές, μια αντανάκλαση δεν είναι πολύ ξεκάθαρη μέχρι να φέρεις την κάμερα πολύ κοντά στο γυαλί και να την εξερευνήσεις με τον φακό σου.

- Πόσο σημαντικός ήταν ο Carlos Moreira στη διαμόρφωση της φωτογραφικής σας φιλοσοφίας;

Υπήρξαν τόσα πολλά μαθήματα… αλλά βασικά έμαθα ότι η φωτογραφία δεν αφορά μόνο τη φωτογραφία, αφορά την ανακάλυψη του κόσμου και του εαυτού σου. Έμαθα επίσης ότι δεν πρέπει να παίρνω τον εαυτό μου υπερβολικά στα σοβαρά, αλλά ότι η ίδια η πρακτική είναι ιερή.

- Από τον Alex Webb μέχρι τον Saul Leiter, έχετε αναφέρει πολύ διαφορετικές επιρροές. Πώς απορροφήσατε το έργο τους ενώ ταυτόχρονα αναπτύσσατε τη δική σας φωνή;

Είναι μια πολύ οργανική διαδικασία. Ποτέ δεν προσπάθησα να αντιγράψω κανέναν τους, αλλά υποθέτω ότι ο θαυμασμός μου φαίνεται στη δουλειά μου με διαφορετικούς τρόπους. Μου αρέσει να πιστεύω ότι πήρα λίγο από κάθε επιρροή, τα «ανακάτεψα» και τα εφάρμοσα στη δική μου πραγματικότητα. Και πάνω σε όλα αυτά υπάρχει η δική μου υποκειμενικότητα και ο τρόπος που ανταποκρίνομαι στον κόσμο γύρω μου.

- Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, στραφήκατε περισσότερο στη φωτογράφιση της οικογένειάς σας. Τι σας δίδαξε αυτή η αλλαγή;

Στην πραγματικότητα, φωτογραφίζω τους ανθρώπους γύρω μου εδώ και πολύ καιρό. Απλώς, κατά τη διάρκεια της πανδημίας περνούσαμε περισσότερο χρόνο μαζί και δεν είχα τους δρόμους, οπότε ήταν φυσικό.
Η προσέγγιση δεν διαφέρει πολύ από αυτή που έχω στους δημόσιους χώρους: φως, ιδανικά μια ουσιαστική στιγμή και, κατά προτίμηση, λίγος αυθορμητισμός.

- Το πρότζεκτ σας «O Parto» είναι βαθιά προσωπικό και συναισθηματικά έντονο. Πού τραβάτε τη γραμμή μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου στη δουλειά σας;

Είναι μια δύσκολη ερώτηση. Με τις φωτογραφίες του τοκετού, για παράδειγμα, δεν ήμουν σίγουρος αν είχαν δημόσιο ενδιαφέρον. Μου πήρε αρκετούς μήνες να αποφασίσω να τις δημοσιεύσω στην ιστοσελίδα μου και, προς έκπληξή μου, πολλά μέσα τις αναδημοσίευσαν—το 99,9% χωρίς να ζητήσουν άδεια ή να πληρώσουν. Υποθέτω ότι είναι ένα καθολικό θέμα, οπότε η απήχηση είναι πιο παγκόσμια από τη φωτογραφία δρόμου μου.

Χαίρομαι που προκάλεσε συζητήσεις γύρω από την «επιδημία» των περιττών καισαρικών τομών που έχουμε στη Βραζιλία.

- Έχετε πει ότι ακόμα και μια «βαρετή» πόλη μπορεί να σας κάνει καλύτερο φωτογράφο. Τι πρέπει να μάθουμε να βλέπουμε σε μέρη όπου δεν φαίνεται να συμβαίνει τίποτα;

Επαναλαμβάνομαι, αλλά νομίζω ότι το φως μπορεί να μεταμορφώσει ακόμα και το πιο κοινότοπο θέμα σε κάτι ενδιαφέρον. Μου αρέσει να δουλεύω σε μέρη με καλή ροή ανθρώπων, αλλά αν συγκεντρωθείς αρκετά, συνήθως υπάρχει μια φωτογραφία που αξίζει να τραβηχτεί ακόμα και στη γειτονιά σου.

- Αν φωτογραφίζατε την Αθήνα, τι θα σας ενδιέφερε περισσότερο να εξερευνήσετε;

Ειλικρινά, δεν έχω ιδέα πώς είναι η πόλη, πέρα από τα τουριστικά σημεία. Ελπίζω να δω τα λιμάνια των φέρι, το μετρό και, ιδανικά, μέρη που τα επισκέπτονται περισσότερο οι ντόπιοι παρά οι τουρίστες. Το πρώτο μέρος που επισκέπτομαι συνήθως είναι ο κεντρικός σιδηροδρομικός σταθμός.

- Θα βρίσκεστε στην Αθήνα αυτόν τον Ιούλιο για ένα workshop στο iFocus. Τι μπορούν να περιμένουν οι συμμετέχοντες;

Πρώτα απ’ όλα: ειλικρινές feedback στη δουλειά τους. Αυτό είναι το πιο δύσκολο κομμάτι για μένα, αλλά και το πιο σημαντικό για τους μαθητές. Μου αρέσει να ξεκινάω από αυτό, γιατί αν κάποιος είναι ανοιχτός να ακούσει όχι μόνο τη δική μου κριτική αλλά και των συναδέλφων του, υπάρχει άμεση βελτίωση. Συζητώ επίσης τη δική μου δουλειά και εξηγώ πώς έχω ενσωματώσει τις επιρροές μου για να αναπτύξω ένα προσωπικό στυλ. Ολοκληρώνουμε με μια συζήτηση για τη δημιουργία και την επιμέλεια ενός πρότζεκτ, κάτι που είναι καθοριστικό στη σύγχρονη φωτογραφία δρόμου.

- Θα εστιάσετε περισσότερο στην τεχνική, τη «γλώσσα» της εικόνας ή τη νοοτροπία;

Μου αρέσει να πιστεύω ότι είναι ένας καλός συνδυασμός και των τριών, και είμαι πάντα ανοιχτός σε ερωτήσεις που μπορεί να προκύψουν από τους συμμετέχοντες.

- Ποιο είναι το πιο συνηθισμένο λάθος που βλέπετε σε ανερχόμενους φωτογράφους δρόμου και ελπίζετε να αντιμετωπίσετε στο workshop σας;

Συχνά βλέπω δουλειές που βασίζονται αποκλειστικά σε σιλουέτες και γραφικά στοιχεία, χωρίς κανένα ανθρώπινο ενδιαφέρον. Μου αρέσουν κι εμένα οι σιλουέτες που και που, αλλά χρειάζεται κάτι παραπάνω για να τις δικαιολογήσει. Είναι ίσως το πιο κοινό κλισέ, πιθανόν επειδή είναι σχετικά εύκολο να δημιουργηθούν και να πάρουν «likes» στο Instagram. Βλέπω επίσης πολλούς νέους φωτογράφους να μπερδεύουν έναν ενδιαφέροντα χαρακτήρα — κάποιον ντυμένο με αστεία ρούχα, για παράδειγμα — με μια καλή φωτογραφία, κάτι που σπάνια ισχύει.

- Πώς μπορούν οι φωτογράφοι να αρχίσουν να αναπτύσσουν τη δική τους οπτική φωνή;

Νομίζω ότι η επιμονή είναι το κλειδί, η ανάπτυξη ενός μακροπρόθεσμου πρότζεκτ ή η επαναλαμβανόμενη επιστροφή στα ίδια μέρη με βοήθησε πολύ. Πώς φωτογραφίζεις το ίδιο μέρος για χρόνια και εξακολουθείς να το βλέπεις με φρέσκα μάτια; Είναι πολύ δύσκολο, αλλά αν ξεπεράσεις τη βαρεμάρα και την ανάγκη για συνεχώς κάτι νέο, έχεις διανύσει τη μισή διαδρομή. Και φυσικά, να βυθιστείς στις επιρροές—κατά προτίμηση όχι από τα social media, αλλά μέσα από φωτογραφικά βιβλία. «Κλέψε» λίγο από κάθε φωτογραφικό σου ήρωα, ανάμειξέ τα όλα, εφάρμοσέ τα στη δική σου πραγματικότητα και πιθανότατα θα προκύψει κάτι αυθεντικό.

- Τι θα θέλατε να κρατήσουν οι συμμετέχοντες από το σεμινάριο;

Περιέργεια για τις δικές τους πόλεις, αλλά και υπομονή και μια πιο ευρεία οπτική για τη δουλειά τους. Τα πράγματα γίνονται πολύ πιο χαλαρά όταν καταλαβαίνεις ότι χτίζεις ένα έργο σε βάθος 20 ή 30 ετών και δεν παράγεις μόνο για το παρόν.

- Έχετε πει ότι το κίνητρο πρέπει να έρχεται από μέσα. Πώς μπορεί κάποιος να το καλλιεργήσει πρακτικά;

Είναι δύσκολο, γιατί είναι απολύτως προσωπικό. Δεν υπάρχει συνταγή. Στη δική μου περίπτωση, μεγάλο μέρος του κινήτρου μου προέρχεται απλώς από το γεγονός ότι νιώθω υγιής και καλά όταν βλέπω την ανατολή του ήλιου τρεις ή τέσσερις φορές την εβδομάδα. Από την άλλη, μια μπίρα ή ένα παγωτό στο τέλος της «βραδινής βάρδιας» βοηθά επίσης. Αλλά σοβαρά, όπως είπα πριν, προσπάθησε να θυμάσαι ότι χτίζεις ένα έργο μακράς διάρκειας και όχι απλώς εικόνες για την αυριανή ανάρτηση στο Instagram.

- Αν μπορούσατε να δώσετε μόνο μία συμβουλή σε κάποιον που ξεκινά στη φωτογραφία, ποια θα ήταν;

Βγες έξω και φωτογράφιζε κάθε μέρα, μόνος σου. Διάγραψε το Instagram αν δεν εξαρτάσαι από αυτό οικονομικά. Αγόραζε ένα φωτογραφικό βιβλίο κάθε μήνα και αφιέρωνε 30 ημέρες σε αυτό.

Info

Workshop: The street as a mirror

https://www.gustavominas.com

https://www.instagram.com/gustavominas