Janis Rafa: Ο αντίλαλος και ο καλπασμός της που δεν πρόδωσε ποτέ τα άλογα

Η Janis Rafa ξεστήνει την έκθεσή της με τίτλο We Betrayed The Horses και η αίθουσα του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης που τη φιλοξένησε το 2025 μυρίζει ακόμα άλογο — από τις μεταχειρισμένες σέλες, τις στομίδες, τα μαστίγια και τις μπότες που, ανάμεσα σε άλλα, εκτέθηκαν εκεί, αποκαλύπτοντας μία ανθισμένη ρωγμή μες στο καλλιτεχνικό σύμπαν της γνωστής εικαστικού. Από τότε πέρασαν αρκετοί μήνες, αλλά τα απόντα-παρόντα άλογα της Janis Rafa με στοιχειώνουν ακόμα και, νομίζω, για πάντα — το φιλμ που γυρίστηκε στις άδειες εγκαταστάσεις του ιπποδρόμου στο Μαρκόπουλο, τα αντικείμενα της έκθεσης παραταγμένα σε μαυλιστικό πολλαπλασιασμό, κυρίως το νέον φουξ σύνθημα που είχε γράψει η Janis: Your genitals rubbing my back / your hands whipping my butt / your heels spurring my ribs / your glories killing my needs.

- Το όνομα Janis Rafa πώς προέκυψε;

Οικογενειακά δεν είχαμε στενή σχέση με τη θρησκεία και έτσι οι γονείς μου δεν με βάφτισαν ποτέ. Το Τζάνις μού το έδωσαν από την Janis Joplin, γιατί ήταν τέτοια παιδιά εκείνης της εποχής. Υπήρχε αυτή η ελευθερία. Όσον αφορά το επώνυμο, αρχικά εμένα με δυσκόλευε το μεγάλο ελληνικό μου επώνυμο και επειδή μου αρέσει και στη δουλειά μου να υπάρχει αυτό το acultural, να μην υπάρχει δηλαδή κάποια συγκεκριμένη κουλτούρα ή πολιτισμός, να μην παραπέμπει το όνομά μου κάπου, κόπηκε. Ακόμα και το Τζάνις αρκετοί παλιότερα το θεωρούσαν αντρικό.

- Αυτό εσένα σου φαίνεται πολύ ενδιαφέρον να φανταστώ.

Ναι, ξεκάθαρα, για μένα το να αποποιούμαι όλα αυτά είναι πάρα πολύ απελευθερωτικό.

- Σε αφορά το ρίσκο στην τέχνη σου;

Πολύ. Σε σχέση με την έκθεση στο ΕΜΣΤ, ας πούμε, ούτε εγώ ούτε η διεύθυνση του μουσείου ούτε η curator του μουσείου, η Δάφνη Βιτάλη, δεν ξέραμε αν θα πετύχει γιατί ήταν κάτι τελείως καινούριο, τελείως διαφορετικό. Έτσι υπήρχε ένα ρίσκο, το οποίο για εμένα είναι μία κινητήριος δύναμη, μου αρέσει να ρισκάρω. Όπως και το ότι πέρασα από τα εικαστικά στον κινηματογράφο και επέστρεψα πάλι πίσω. Αυτό το ρίσκο εμένα με ενεργοποιεί.

- Το άλογο είναι ένα ζώο που η κυρίαρχη κουλτούρα (κι εσύ στην έκθεσή σου με έναν τρόπο) έχει θεωρήσει, με έναν τρόπο, πολύ σέξι. Τι είναι αυτό που μας κάνει να τα ποθούμε τα αλογάκια;

Είναι ένα cultural icon το άλογο. Νομίζω ότι το έχουμε συνδέσει με κάτι ιεραρχικό, κάτι σαγηνευτικό. Για μένα, ας πούμε, έχει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον η τεράστια απόσταση του culture icon του αλόγου από το culture icon της αγελάδας. Μεγάλη μου αγάπη είναι οι αγελάδες, τις θεωρώ από τα πιο παραβιασμένα σώματα και τα πιο μαγικά πλάσματα. Θα είναι το επόμενό μου project αυτό. Έχει πολλές πτυχές η αγελάδα, από το σώμα μέχρι το κομμάτι του motherhood και το «Free the nipples». Για ποιανού τα nipples μιλάμε τελικά; Μόνο για τα ανθρώπινα; Για εμένα είναι ένα iconic animal και γι’ αυτό η μεγάλου μήκους που ετοιμάζουμε στο εξωτερικό λέγεται The Future Is an Elder Cow και είναι πολύ πάνω στον άνθρωπο, στο ότι δεν θέλουμε να εξελιχθούμε και αντί αυτού τρωγόμαστε μεταξύ μας. Παρ’ όλα αυτά το στοιχείο του ζώου υπάρχει έντονα στην αφήγηση αλλά είναι πάνω σε χαρακτήρες. Έχει να κάνει με ανθρώπους που δεν μπορούν να γεννήσουν πια αλλά εμφανίζονται γυναίκες που εγκυμονούν ζώα.

- Είναι δύο αντίθετοι πόλοι; Θα μπορούσαν δηλαδή να βρίσκονται σε δύο αντίθετες άκρες;

Ναι, γιατί το ένα (το άλογο) έχει να κάνει με μία κυριαρχία που υπάρχει, έναν παρερμηνευμένο ερωτισμό και μια σχεδόν ερωτική σχέση μεταξύ των σωμάτων. Και τα δύο είναι σώματα που καταφέρνουν να υποταχθούν αλλά αυτό έχει συμβεί μέσα από μία βία. Δηλαδή, το άλογο βρίσκεται σε μια enslaved κατάσταση όμως εμείς έχουμε την ψευδαίσθηση ότι μας έχει δοθεί λόγω της έλξης που υπάρχει μεταξύ μας. Όπως αντίστοιχα εξαπατάμε την αγελάδα για να της πάρουμε το παιδί της. Μια απάτη ενστίκτου για να επιβεβαιώσουμε την κυριαρχία μας. Αυτό έχει πολύ ενδιαφέρον γιατί διατηρούμε έτσι μία ψευδαίσθηση.

- Τι παρακολουθείς, τι σε εμπνέει και πού συχνάζεις ως θεατής τέχνης;

Όσο περνούν τα χρόνια συνειδητοποιώ ότι νιώθω να ανήκω στον κόσμο των καλλιτεχνικών — και εννοώ τα εικαστικά αλλά και τον κινηματογράφο και τη μουσική και όλα αυτά τα media — γιατί έχω την ανάγκη να εκφραστώ μέσα από αυτό, να δημιουργήσω. Αυτό με αφορά. Ούτε οι δημόσιες σχέσεις ούτε τα εγκαίνια. Πολλές φορές δεν με αφορούν ούτε σαν θεατή οι εκθέσεις και ο κινηματογράφος. Δεν με αφορά να είμαι θεατής και γι’ αυτό και ενημερώνομαι όσο λιγότερο γίνεται, αυτό με κρατάει ελεύθερη σαν δημιουργό. Αυτό είναι κάτι που το λέω πολύ συχνά σε πιο νέα παιδιά όταν έρχομαι σε επαφή μαζί τους. Δεν νομίζω τελικά ότι πρέπει να τους δώσω reference ή να τους βοηθήσω να βρουν πού ανήκουν στις τάσεις και στην ιστορία της τέχνης, αλλά να τους ξεκλειδώσω σε αυτό που πρέπει να ανακαλύψουν οι ίδιοι για τους εαυτούς τους.

- Άρα, η καταγωγή όσων εκφράζεις βρίσκεται μέσα σου.

Σίγουρα χαρακτηρίζομαι από την εποχή μου και τις τάσεις. Νομίζω όμως ότι αυτό που με εμπνέει και με βοηθάει να έχω στιγμές διαύγειας — γιατί αυτό είναι το κάθε έργο, μία στιγμή διαύγειας — είναι να βυθίζομαι μόνη μου σε έναν πιο προσωπικό μου κόσμο. Σε κάθε project μπαίνω πιο πολύ με το ένστικτό μου, αυτό είναι που με “πιέζει” να προχωρήσω στο επόμενο βήμα. Και πάντα, όταν μελετάω έναν καλλιτέχνη, τον μελετάω σαν φιλμογραφία ή βιβλιογραφία. Δεν μπορώ να δω το έργο σαν ένα έργο, δεν το καταλαβαίνω. Πρέπει να δω το πριν και το μετά του, είναι μία ολόκληρη γλώσσα που προσπαθεί κάποιος να διαμορφώσει. Αυτό είναι που με μαγεύει. Έτσι βρίσκω εγώ αυτή τη δουλειά, ακόμα και αυτή η έκθεση τώρα, συμπληρώνει ένα παζλ μέσα στο οποίο ανήκει, δεν είναι κάτι από μόνη της.

- Αυτό το παζλ, τι τίτλο θα μπορούσε να έχει, τι το περιγράφει;

Κάτι σαν «η ανθρώπινη σκοτεινιά», υποθέτω. Το σκοτάδι μέσα στο οποίο καταφέρνουμε να λειτουργούμε, να παίρνουμε αποφάσεις, αγνοώντας και το συνειδητό και το ασυνείδητό μας. Χωρίς καμία κριτική σκέψη δηλαδή. Αυτό θεωρώ πως φέρει τεράστιο σκοτάδι, αλαζονεία αλλά και ανωμαλία μαζί. Είναι μία σχεδόν συγκρουσιακή σχέση που έχουμε με τους εαυτούς μας και αυτό το στοιχείο είναι που με αφορά πιο πολύ στα έργα μου. Με αφορά πολύ το ανθρώπινο, πολύ περισσότερο από το ζώο μέσα στη δουλειά. Το λέω αυτό γιατί πολλοί λένε ότι η δουλειά μου χαρακτηρίζεται από τα ζώα, αλλά τελικά μιλάει για τον άνθρωπο. Για μία ανθρώπινη κατάσταση.

- Ζώα, άνθρωπος, ζωή. Και σκοτεινιά. Όλα αυτά, μαζί. Σωστά;

Κάπως έτσι. Έρχομαι βιωματικά από έναν κόσμο που η σκοτεινιά τον χαρακτηρίζει, την έβλεπα από πολύ μικρή στον βαθμό που δεν μπορούσα να την αγνοήσω. Το τοπίο που έβλεπα, τα ζώα μαζί με τα οποία μεγάλωσα… Αν αποκωδικοποιήσεις αυτή τη σκοτεινιά, είναι πολύ δύσκολο να μην την ξαναδείς, γίνεται κομμάτι σου. Αν για παράδειγμα δεις ότι το κρέας είναι ένα κομμάτι ζώου, ε, δεν το ξεχνάς ποτέ αυτό. Σίγουρα όλα αρχίζουν και από τους γονείς μου. Το ότι μάζευαν σκυλιά από τον δρόμο, ας πούμε, δεν ήταν καθόλου καθημερινό στην Αθήνα των 90s.

- Να υποθέσω, λοιπόν, ότι οι γονείς σου δεν ήταν καθόλου οι κλασικοί εκπρόσωποι της γενιάς του ΠΑΣΟΚ στα 80s.

Καθόλου, ανήκαν ξεκάθαρα στην προηγούμενη γενιά. Ήταν χίπηδες οι γονείς μου, ζούσαν σε έναν πολύ δικό τους στιβαρό ιδεολογικά κόσμο, αποκομμένοι από την κοινωνία που ήθελε τη δεδομένη στιγμή να εξελιχθεί με έναν ραγδαίο τρόπο, οικονομικά και όχι μόνο. Ωστόσο, αυτός ο τρόπος ζωής είχε πολλές παραμέτρους. Όλη αυτή η τρυφερότητα και η φροντίδα του να μαζεύεις ένα ζώο από το δρόμο έχει και κάτι πολύ σκληρό μέσα. Αρχικά βλέπεις τα ζώα που ζουν στον δρόμο, τα βλέπεις σκοτωμένα στον δρόμο, έρχεσαι αντιμέτωπος με αυτό καθημερινά. Βλέπεις πού δρας και πού όχι και σε τι βαθμό μπορείς να συνεχίσεις να το κάνεις. Μεγαλώνεις θάβοντας και θρηνώντας όλα αυτά τα ζώα στην αυλή του σπιτιού. Η αυλή μας ήταν ένα τεράστιο νεκροταφείο ζώων. Αυτό έχει ένα τεράστιο συνεχές βάρος και σκοτάδι, το οποίο βέβαια με έκανε να εκτιμήσω και πολλά πράγματα. Αλλά σίγουρα δεν μπορώ να μη βλέπω την τρομερή βία και παραφροσύνη του ανθρώπου. Γι’ αυτό και δυσκολεύομαι να δεθώ και να ενταχθώ σε ομάδες, νιώθω πάντα ότι έχω διαφορετικές προτεραιότητες.

- Janis, εσύ είχες κάποιο ζώο με το οποίο είχες δεθεί ιδιαίτερα;

Ένα άλογο, τον Μέντος. Με τον Μέντος ήμασταν 23 χρόνια μαζί, είναι μία πολύ περίεργη ιστορία, τον είχα “κερδίσει” σε ένα φλουρί βασιλόπιτας στην έκτη δημοτικού. Έμπλεξα στην ιππασία τελείως τυχαία από μία φίλη που πήγαινε σε ιδιωτικό σχολείο και με έπαιρνε μαζί της τις Κυριακές. Πήγα και κόλλησα γιατί ήμουν ήδη εξοικειωμένη με τα ζώα και ήταν φυσική προέκταση για εμένα, οπότε από τα τριάντα παιδιά που αρχίσαμε μαζί, ενώ τα περισσότερα δεν μπορούσαν να συνυπάρξουν με τα άλογα και τα παράτησαν, εγώ έμεινα και πλέον με πήγαινε ο πατέρας μου σε έναν μεγάλο ιππικό όμιλο στο Τατόι.

Όταν έκλεισα περίπου έναν χρόνο, θα έδιναν δώρο με το φλουρί της βασιλόπιτας ένα αλογάκι που λεγόταν Μέντος. Ήταν πέντε χρονών, μικρούλης αλλά ένα δύσκολο άλογο. Επειδή δεν μπορούσαν να τον ιππεύσουν δεν έκανε για μαθήματα, ήταν πολύ ατίθασος και είτε θα τον έσφαζαν είτε θα τον χάριζαν. Όταν τον… κέρδισα σοκαρίστηκα, αρχικά για το πώς θα αντεπεξέλθουμε οικονομικά σαν οικογένεια, αλλά κυρίως γιατί ήταν μία τεράστια ευθύνη. Δηλαδή, εγώ από την έκτη δημοτικού και μετά είχα μόνιμα την έγνοια στο να φροντίζω πώς θα διαχειριστώ τον χρόνο μου, γιατί είχα την ευθύνη ενός ζώου που με περίμενε κλειδωμένο σε ένα μέρος. Η ιδιοκτησία του ζώου, εκτός από ρομαντισμό, έχει και μία τραγικότητα γιατί έχεις μία τεράστια ευθύνη για ένα σώμα που στην ουσία είναι καταπιεσμένο.

- Μέσω του Μέντος, γνώρισες εις βάθος τα άλογα και τα αγάπησες πολύ.

Πράγματι. Πέρασα κάποια χρόνια στην αθλητική ιππασία όπου προπονούσα και άλλα άλογα. Είχα σκληρούς εκπαιδευτές, πολύ τριβή με το αρσενικό στοιχείο γιατί κυριαρχεί στον χώρο, αλλά και με το μεταναστευτικό, καθώς έκανα πολύ παρέα με τα παιδιά από το Πακιστάν και τις Ινδίες, που έμεναν εκεί και δούλευαν στους στάβλους. Αυτοί με μάγεψαν πιο πολύ, η επαφή με μια άλλη κουλτούρα. Η δουλειά μου έχει χαρακτηριστεί από αυτά τα χρόνια. Σιγά σιγά έβλεπα ότι εμένα με τραβάει όλο αυτό, η φροντίδα, οι στάβλοι, να ιππεύω στη φύση. Οπότε άρχισα να αποστασιοποιούμαι από την αθλητική ιππασία που είναι και εμπορική επί της ουσίας. Όταν γύρισα και από τις σπουδές μου στην Αγγλία, κατάλαβα ότι αυτό είναι μία παρεξήγηση του τι σημαίνει φροντίζω και δεν ανέβηκε ξανά κανείς μας πάνω στον Μέντος. Σταμάτησα να του βάζω ινία και στομίδες, ήταν πλέον ελεύθερος με το κορίτσι του και άλλα τρία άλογα σε μία φάρμα στο Κορωπί μέχρι το τέλος.

- Πώς, ανάμεσα σε στάβλους, ιππασία, φροντίδα και αγάπη για τα ζώα, προέκυψε η ενασχόλησή σου με την τέχνη;

Η μητέρα μου είναι ζωγράφος, έχει σπουδάσει στη Φλωρεντία και τα τελευταία χρόνια ασχολείται κιόλας πολύ με πορτρέτα ζώων. Προσωπικά, από πολύ νωρίς ήξερα ότι αυτό θέλω να κάνω, να ασχοληθώ με τα εικαστικά. Έχοντας τελειώσει τις σπουδές μου στην Καλών Τεχνών στην Αγγλία, ήρθα στην Ελλάδα για έναν χρόνο και μπήκα από περιέργεια στον χώρο του κινηματογράφου. Δεν έχω σπουδάσει κινηματογράφο, αλλά δούλεψα σε διάφορες παραγωγές με διάφορους σκηνοθέτες όπως ο Νίκος Περάκης και ο Γιώργος Τσεμπερόπουλος. Ήθελα να δω πώς φτιάχνεται μία ταινία και από εκεί «έκλεψα» διάφορα στοιχεία για τη σύνθεση μιας ταινίας τα οποία και χρησιμοποίησα στο διδακτορικό μου. Έτσι άρχισε η δουλειά μου και να γίνεται πιο κινηματογραφική και άρχισε όλο αυτό να παίρνει μία άλλη φόρμα. Στα 30 μου πήγα στην Ολλανδία, στην Rijksakademie, και εκεί άρχισε να γίνεται πιο συγκεκριμένη η δουλειά μου και σαν φόρμα και σαν θεματολογία. Από τότε και μετά πραγματεύομαι τις ίδιες θεματικές, μπήκε το στοιχείο του ζώου πολύ έντονα και χαρακτηριστικά ενώ η αφήγηση βασιζόταν πια στην εικόνα. Με ενδιέφερε πλέον πώς θα πω μια ιστορία μέσω της εικόνας χωρίς να έχω ανάγκη πλέον τον λόγο για να μιλήσω για κάτι, για να επικοινωνήσω κάτι. Και αυτό μπορεί να μην έγινε συνειδητά, ωστόσο με χαρακτήρισε για τα επόμενα δέκα χρόνια. Τα neon στην έκθεση στο ΕΜΣΤ είναι από τις πιο πρώτες εμφανίσεις λόγου στη δουλειά μου.

- Ποια ήταν η πρώτη δουλειά σου που είδες να εκτίθεται οπουδήποτε;

Από την Rijksakademie και μετά, όταν καθορίστηκα από τη θεματική που σου εξηγώ, ξεκίνησαν οι δουλειές μου να συμπεριλαμβάνονται σε ομαδικές εκθέσεις και συλλογές. Άρχισε να είναι σαν στίγμα του στιλ στο οποίο δουλεύω αυτό και αν και δεν το κάνω επίτηδες, δεν μπορώ να πω ότι το έχω ξεπεράσει ακριβώς ακόμα. Η έκθεσή μου ωστόσο στο ΕΜΣΤ άλλαξε λίγο τη φόρμα της δουλειάς και νομίζω ότι ολοκληρώθηκε ένας κύκλος που με απασχολούσε περίπου δύο χρόνια με το στοιχείο του αλόγου και το BDSM.

- Άρα, πλέον έχει ανοίξει ένας νέος κύκλος;

Ναι, και η συνεργασία μου με τη χορογράφο Σοφία Μαυραγάνη που παρουσιάστηκε στο Dance Stage του Onassis στη μικρή σκηνή συνέβαλε ιδιαίτερα σε αυτό. Πρόκειται για ένα πείραμα να μπούμε σαν συνδημιουργοί σε κάτι το οποίο ναι μεν θεματικά το δουλεύαμε μαζί, αλλά προέρχεται πολύ από τον δικό μου κόσμο που βλέπουμε και στο ΕΜΣΤ. Όμως πλέον γινόταν κάτι άλλο, άρχισε να υπάρχει μία αφήγηση των ανθρώπινων σωμάτων, που στην έκθεση μόνο υπονοούνται, δεν υπάρχουν. Παίξαμε με τον λόγο, τη φωνή και με το σώμα. Στην ουσία δημιουργήσαμε ένα υβρίδιο όπου οι περφόρμερς — τρεις χορεύτριες, μία φωνή και μία μουσικός — έμπαιναν και έβγαιναν σε ρόλους ανθρώπων και ζώων, αλλά κυρίως στον ρόλο του υποτακτικού και του κυρίαρχου. Όλα αυτά με οδηγούν σε μία καινούρια φόρμα, που ίσως να περιέχει και το μουσικό στοιχείο.

- Υπάρχει τρόπος για έναν ταλαντούχο άνθρωπο που ασχολείται με όλα αυτά να βιοποριστεί;

Ναι υπάρχει, αν ο άνθρωπος αυτός δεν ζει στην Ελλάδα. Μέχρι στιγμής τα έχω καταφέρει γιατί για δέκα χρόνια σπούδαζα στην Αγγλία με υποτροφία και μετά πήγα στην Ολλανδία ξανά με υποτροφία από το Ίδρυμα Ωνάση. Ωστόσο στην Ολλανδία, την επόμενη δεκαετία, αυτό που πραγματικά με στήριξε ήταν η Ολλανδία και οι φανταστικές υποτροφίες και χρηματοδοτήσεις που έχουν. Εγώ είχα την τύχη να έχω πρόσβαση και σε κινηματογραφικές υποτροφίες αλλά και στα Mondrian funds τα οποία έχουν στηρίξει γενιές καλλιτεχνών και αξίζει να αναφερθεί αυτό. Από την Ελλάδα η υποστήριξη που έχω πάρει οικονομικά είναι πολύ πρόσφατη.

- Γιατί συμβαίνει αυτό; Η Ελλάδα δεν έχει τους πόρους ή δεν ενδιαφέρεται και δεν την αφορά η δική της καλλιτεχνική γλώσσα στο εικαστικό κομμάτι;

Είναι πολύ συγκεκριμένες και πολύ λίγες οι χρηματοδοτήσεις στην Ελλάδα. Πρέπει να ξεκαθαρίσουμε ότι είναι άλλο να υπάρχει fund για να φτιάξω μία συγκεκριμένη δουλειά και άλλο για να είμαι καλλιτέχνης. Γιατί για να ζεις σαν να είσαι καλλιτέχνης, χρειάζεται να ζεις σε ένα πλαίσιο όπου ερευνάς, σκέφτεσαι, δημιουργείς, κάνεις μία πρακτική, έχεις ένα στούντιο και πρέπει και να μπορείς να επιβιώσεις παράλληλα ώστε να μη χρειάζεται να διδάσκεις ή να σερβίρεις.

- Δεν έχεις κάνει κάποια άλλη δουλειά;

Έχω κάνει, πολλές. Τα τελευταία χρόνια μόνο έχω καταφέρει να βιοποριστώ από την τέχνη. Δεν έρχομαι από background με budget και τα έργα μου είναι κυρίως μουσειακά, δεν πουλάω έργα, δεν έκανα ποτέ εμπορικές δουλειές. Προσέχω πολύ τι δουλειές επιλέγω να κάνω και με τι ρυθμό και νιώθω ελεύθερη όταν δεν σκέφτομαι πώς μπορούν να πουληθούν τα έργα μου. Δηλαδή εκεί που απελευθερώνομαι είναι να κάνω δουλειές σε μουσεία ή self-funded από πηγές που έχω βρει εγώ, για να μπορέσω να κάνω την έρευνά μου όπως τη θέλω και προς την κατεύθυνση που θέλω. Αυτό είναι που με βοηθάει να μην αποσπαστώ και να μην καταπιεστώ. Ένας καλλιτέχνης για να μπορέσει να ζήσει σαν καλλιτέχνης, με ό,τι σημαίνει αυτό, χρειάζεται στήριξη. Έχουμε ξεχάσει ότι οι καλλιτέχνες υπάρχει περίπτωση να έχουν οικογένεια και παιδιά (όπως εγώ ας πούμε) και μόνιμα σπίτια και να μην καταναλώνονται σε residencies για να μπορέσουν να υπάρξουν. Αυτό βέβαια είναι το ένα κομμάτι, τώρα σε ένα άλλο επίπεδο, ναι υπάρχουν κάποιες χρηματοδοτήσεις όπου χρειάζεται να κάνεις αίτηση με τις προτάσεις σου, ώστε να πάρεις τα χρήματα και να δημιουργήσεις τη συγκεκριμένη δουλειά.

- Τι σε ενεργοποιεί, τι σε δονεί όταν περπατάς έξω στην Αθήνα ή όταν είσαι στο στούντιό σου;

Προσφέρει μία ταλαιπωρία και μία απόλαυση η Αθήνα. Επιστρέφω πάντα εδώ για να φτιάξω δουλειές. Στην Ολλανδία δυσκολευόμουν πολύ να εμπνευστώ και πάντα ερχόμουν πίσω για να κατεβάσω ιδέες και να βρω χώρους για τον κινηματοφο. Νομίζω αυτό το άναρχο που έχει η Αθήνα, οι γκρίζες ζώνες, οι χώροι που δεν εντάσσονται πουθενά, οι αντιθέσεις και οι αντιφάσεις που έχει το τοπίο. Αλλά και τα σώματα που υπάρχουν σε αυτούς τους χώρους, ακόμα και τα κρυφά σώματα, ανθρώπινα και μη, είτε τα παρατηρούμε είτε τα προσπερνάμε. Οι αντιθέσεις της πόλης, ιδίως στην περιφέρειά της, είναι τόσο έντονες για μένα που πρέπει να βρω έναν τρόπο να τα κατατάξω σε μία λογική αφήγησης, σε μία ρυμοτόμηση του χώρου, σαν να θέλω να τακτοποιήσω ένα χάος. Μία περίοδο είχα αποκτήσει εμμονή με όλα αυτά τα ατελείωτα κορμιά αδέσποτων ζώων, τα πατημένα σώματα που τα προσπερνούσαν και προσπαθούσα μέσα από τη δουλειά μου να μιλήσω γι’ αυτό.

- Έχεις σκεφτεί ποτέ αντί για άλλη μία έκθεση να ασχοληθείς μόνο με τον ακτιβισμό;

Με ρωτάνε πόσο πιστεύεις ότι η τέχνη αλλάζει τον κόσμο, νομίζω ότι πιο πολύ καταπραΰνει αυτόν που τη φτιάχνει. Για εμένα έχει θεραπευτική αξία ώστε να οργανώσω και να φτιάξω μια δική μου γλώσσα πάνω στην πραγματικότητα. Τώρα κατά πόσο αυτή θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί με έναν παραγωγικό τρόπο προς τα έξω, δεν το ξέρω. Δεν ξέρω αν είναι αυτός ο στόχος γιατί αν ήταν δεν θα έκανα αυτή τη δουλειά, θα είχα ανοίξει μια φάρμα και θα έσωζα ζώα.

- Θα τα συνδύαζες ποτέ;

Με έναν πολύ προσωπικό μου τρόπο, ίσως το κάνω ήδη. Νομίζω ότι με την τέχνη προσπαθούμε να φτιάξουμε κάτι που να παρηγορεί εμάς. Τα εικαστικά δεν έχουν πραγματική φόρμα, εμείς φτιάχνουμε τη φόρμα, το έργο μπορεί να είναι ό,τι θες. Άρα, μην έχοντας φόρμα είναι σαν να προσπαθούμε να δημιουργήσουμε ένα σύμπαν μέσα στον οποίο θα νιώσουμε καλά εμείς και θα πούμε στον υπόλοιπο κόσμο, «εγώ αυτό είμαι». Ακόμα παλεύω προσωπικά να νιώσω πραγματικά καλά σε αυτό που κάνω, δεν το έχω πετύχει ακόμα. Νιώθω ότι ακόμα κάτι λείπει. Νομίζω πάντως ότι τα εικαστικά είναι αυτό, προσπαθούμε να φτιάξουμε έναν χώρο χωρίς καθαρά όρια, στον οποίο θα θέλαμε να αφήσουμε ένα αποτύπωμα. Το ότι υπάρχει για εμένα και ο κινηματογράφος, που είναι μια διαφορετική γλώσσα, είναι κάτι που πραγματικά με ανακουφίζει και με απελευθερώνει.

- Πού βρίσκεσαι καλλιτεχνικά αυτή την περίοδο;

Ετοίμασα πρόσφατα ένα νέο έργο, με τίτλο Η Καρδιά Μου Βράζει Μέσα στο Αίμα της Μάνας Μου / My Heart Is Boiling in My Mother's Milk, σε ανάθεση της Fondazione In Between Art Film. Το έργο θα παρουσιαστεί ως μέρος της ομαδικής έκθεσης Canicula, στη Βενετία, παράλληλα με την Μπιενάλε της Βενετίας, από τις 6 Μαΐου έως 22 Νοεμβρίου 2026.

- Περί τίνος πρόκειται;

Είναι μια δεκαπεντάλεπτη βίντεο-εγκατάσταση, μέσα στον επιβλητικό χώρο μιας βενετσιάνικης μπαρόκ εκκλησίας στην είσοδο του κτιρίου Complesso dell'Ospedaletto όπου στεγάζεται η ομαδική έκθεση. Το έργο αυτό είναι κάτι σαν σύγχρονη, σχεδόν ποπ, ωδή προς το θυσιασμένο αλλά εμμονικά επιθυμητό σώμα, το σώμα του ζώου. Αξίζει να αναφέρω ότι η Fondazione In Between Art Film ιδρύθηκε από τη Beatrice Bulgari το 2020 και εστιάζει στη στήριξη της σύγχρονης τέχνης που ειδικεύεται στην κινούμενη εικόνα. Είναι ένας σημαντικός θεσμός για καλλιτέχνες που δουλεύουν συγκεκριμένα με το βίντεο, το φιλμ και τις βίντεο-εγκαταστάσεις μια και είναι ένα ακριβό και σύνθετο φορμάτ για να πειραματίζεται κανείς. Την έκθεση επιμελούνται οι Alessandro Rabottini και Leonardo Bigazzi. Το έργο είναι μια παραγωγή της Fondazione In Between Art Film σε συμπαραγωγή της Onassis Culture και της Heretic.

- Τι ταινίες βλέπεις, τι βιβλία διαβάζεις, τι μουσική ακούς αυτή την εποχή;

Την τελευταία περίοδο είδα τις δύο τόσο κινηματογραφικά ερωτικές, σχεδόν λάγνες, ταινίες του Πανουσόπουλου που έφυγε πρόσφατα από τη ζωή, Οι Απέναντι και Μανία. Διάβασα τη Ζυράννα Ζατέλη στη νέα της έκδοση Θα κριθούμε από τα μάτια τους, όπου τα λέει έξω από τα δόντια για την παθολογική κρεατολαγνεία των Ελλήνων, αλλά πάντα μέσα από τη μαγεία της γραφής της. Και τέλος, άκουσα και ξαναάκουσα το Work της Charlotte Day Wilson, γιατί μερικές φορές φαίνεται ότι οι επιτυχίες μοιάζουν αβίαστες, ενώ στην πραγματικότητα δεν είναι.

- Ποια η τελευταία φορά που δάκρυσες βλέποντας, ακούγοντας, παρακολουθώντας με οποιονδήποτε τρόπο Τέχνη;

Στο συμπόσιο που οργάνωσε το ΕΜΣΤ με θέμα «[Against] Animal Capitalism», ακούγοντας καταπληκτικούς ομιλητές όπως η Charlotte Blattner, η Rimona Afana, ο Richard Twine και η Terike Haapoja, με συγκίνησε ιδιαίτερα η φράση του Twine: “vegan parents, vegan children, vegan veterinarians are power figures of daily resistance”. Με έκανε να επιβεβαιώσω πόση δύναμη έχει η καθημερινή μας αντίσταση και η προσωπική μας ηθική επιλογή απέναντι σε μια καθορισμένη βία στην οποία είμαστε άμεσα εμπλεκόμενοι και αμείλικτα αδιάφοροι.