Γιατί η Τουρκία επιδιώκει τη νομιμοποίηση της διχοτόμησης της Κύπρου και η Ρωσία τη διατήρηση μιας εκκρεμότητας στην καρδιά της Ανατολικής Μεσογείου
Από τα στρατηγικά λάθη του Μακαρίου και το έγκλημα της Χούντας έως την τουρκική εισβολή, η κυπριακή τραγωδία οικοδομήθηκε πάνω στον εθνικισμό και στους ανταγωνισμούς ισχύος. Πενήντα δύο χρόνια αργότερα, η Άγκυρα επιδιώκει τη νομιμοποίηση της διχοτόμησης και η Μόσχα τη διαιώνιση μιας εκκρεμότητας που κρατά την Κύπρο έξω από τη δυτική αρχιτεκτονική ασφάλειας.
Πενήντα δύο χρόνια μετά την τουρκική εισβολή, η Κύπρος παραμένει το τελευταίο διαιρεμένο κράτος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και η Λευκωσία η τελευταία διχοτομημένη ευρωπαϊκή πρωτεύουσα. Η πράσινη γραμμή αποτελεί κάτι περισσότερο από το αποτύπωμα της τραγωδίας του 1974. Έχει μετατραπεί σε γεωπολιτικό εργαλείο: προσφέρει στην Τουρκία μόνιμο μοχλό πίεσης στην Ανατολική Μεσόγειο και διατηρεί για τη Ρωσία μια πολύτιμη ρωγμή στη δυτική αρχιτεκτονική ασφαλείας.
Η πρόσφατη ανάλυση του ιστορικού Τάσου Σακελλαρόπουλου, με αφορμή τα 58 αποχαρακτηρισμένα δελτία της τότε ΚΥΠ, προσθέτει μια κρίσιμη διάσταση. Το Κυπριακό αποτελεί κέντρο ερμηνείας όσων συνέβησαν στην Ελλάδα από το τέλος του Εμφυλίου και μετά: της αυτονόμησης του στρατού, της ιδεολογίας του «εσωτερικού εχθρού», της διείσδυσης του ακραίου εθνικισμού στον κρατικό μηχανισμό και της περιφρόνησης της πολιτικής πραγματικότητας από όσους θεωρούσαν τον πατριωτισμό προσωπικό τους μονοπώλιο. Η συζήτηση του ιστορικού κ. Τάσου Σακελλαρόπουλου με τον Αδάμο Ζαχαριάδη στο Έθνος αναδεικνύει ακριβώς αυτή τη διαδρομή.
Τα έγγραφα επιβεβαιώνουν ότι η Χούντα γνώριζε. Στις 18 Ιουλίου 1974, δύο ημέρες πριν από την τουρκική απόβαση, η ΚΥΠ κατέγραφε τις προπαρασκευαστικές ενέργειες της 39ης τουρκικής Μεραρχίας για επιχείρηση εναντίον της Κύπρου. Οι πληροφορίες έφταναν στην Αθήνα, αλλά η δικτατορία του Ιωαννίδη τις αγνοούσε. Η καταστροφή, επομένως, υπήρξε κάτι βαρύτερο από μια αποτυχία πληροφόρησης. Υπήρξε συνειδητή πολιτική τύφλωση. Τα σχετικά αποχαρακτηρισμένα τεκμήρια παρουσιάζονται αναλυτικά στο βιβλίο του κ. Σακελλαρόπουλου.
Το πραξικόπημα αποσκοπούσε περισσότερο στην επιβεβαίωση της ισχύος του Ιωαννίδη, παρά στην εξυπηρέτηση οποιουδήποτε εθνικού συμφέροντος
Παράλληλα, το πραξικόπημα υπήρξε και κορύφωση ενός αιματηρού ενδοελληνοκυπριακού εμφυλίου. Από τη μία πλευρά βρίσκονταν η ΕΟΚΑ Β΄, η ελληνική Χούντα και τμήματα της Εθνικής Φρουράς. Από την άλλη, οι δυνάμεις που στήριζαν τον νόμιμο Πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας. Η σύγκρουση ανάμεσα στον μακαριακό και τον αντιμακαριακό χώρο είχε προηγηθεί της 15ης Ιουλίου και είχε διαμορφώσει τις πολιτικές και ψυχολογικές προϋποθέσεις της εκτροπής.
Ο Μακάριος φέρει ασφαλώς ευθύνη για δικά του στρατηγικά λάθη. Η αμφισημία ανάμεσα στην Ένωση και την ανεξαρτησία, η μονομερής πρόταση των δεκατριών συνταγματικών αλλαγών το 1963, η δυσκολία οικοδόμησης εμπιστοσύνης με την τουρκοκυπριακή κοινότητα και η υπερβολική πίστη στην προστασία του ΟΗΕ και του Κινήματος των Αδεσμεύτων επιβάρυναν το πρόβλημα. Ο Μακάριος άργησε να αντιληφθεί ότι η Κυπριακή Δημοκρατία όφειλε να αντιμετωπίζεται ως τελικός ιστορικός προορισμός και κοινό κράτος των δύο κοινοτήτων, όχι ως μεταβατικό στάδιο προς κάποιον εθνικό μαξιμαλισμό.
Το καθεστώς της Αθήνας επιχείρησε να ανατρέψει και να δολοφονήσει τον νόμιμο Πρόεδρο, διαλύοντας την άμυνα και τη συνταγματική τάξη του νησιού
Αυτά τα λάθη, όμως, αδυνατούν να εξισωθούν με το πραξικόπημα. Ο Μακάριος είχε πλέον μετακινηθεί προς την υπεράσπιση της ανεξαρτησίας και γι’ αυτό ακριβώς χαρακτηρίστηκε «ενδοτικός» από τους φανατικούς της Ένωσης. Το καθεστώς της Αθήνας και οι εσωτερικοί συνεργάτες του επιχείρησαν να ανατρέψουν και να δολοφονήσουν τον νόμιμο Πρόεδρο, διαλύοντας την άμυνα και τη συνταγματική τάξη του νησιού, τη στιγμή που η Τουρκία προετοιμαζόταν στρατιωτικά.
Ο ρόλος της Σοβιετικής Ένωσης υπήρξε διαφορετικός, αλλά βαθιά ιδιοτελής. Η Μόσχα στήριζε τον Μακάριο επειδή εκπροσωπούσε μια αδέσμευτη Κύπρο έξω από τον πλήρη έλεγχο του ΝΑΤΟ. Κατήγγειλε το πραξικόπημα, αλλά αντιμετώπισε αρχικά με αμφισημία την πρώτη φάση της τουρκικής εισβολής. Η σύγκρουση Ελλάδας και Τουρκίας, η αποχώρηση της Ελλάδας από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ και η κρίση στις ελληνοαμερικανικές σχέσεις αποτελούσαν σοβιετικά στρατηγικά κέρδη. Μετά τη δεύτερη φάση του Αττίλα, η Μόσχα ζήτησε την αποχώρηση όλων των ξένων στρατευμάτων. Είχε ήδη, όμως, αξιοποιήσει τη μεγάλη ρωγμή στη νοτιοανατολική πτέρυγα της Δύσης.
Η ίδια γεωπολιτική λογική επιβιώνει. Η Τουρκία εργάζεται για τη νομιμοποίηση της διχοτόμησης και την αναγνώριση δύο κρατών. Η Ρωσία προτιμά τη μονιμοποίηση της εκκρεμότητας και μια Κύπρο ευρωπαϊκή οικονομικά, αλλά στρατηγικά μετέωρη. Οι δύο επιδιώξεις διαφέρουν, συναντώνται όμως στην αντίθεση προς μια επανενωμένη, λειτουργική και σταθερά δυτική Κύπρο.
Σύμμαχοί τους παραμένουν οι εσωτερικές δυνάμεις της μη λύσης. Στην ελληνοκυπριακή πλευρά, το σύνθημα «όλα ή τίποτα» οδηγεί σταδιακά στο τίποτα της οριστικής διχοτόμησης. Στην τουρκοκυπριακή κοινότητα, οι δυνάμεις που εξαρτώνται από την Άγκυρα ακυρώνουν κάθε προοπτική κοινής ευρωπαϊκής πατρίδας.
Οι μεγαλύτερες εθνικές καταστροφές προκαλούνται συχνά από εκείνους που επικαλούνται περισσότερο θορυβωδώς το έθνος
Η λύση παραμένει μια επανενωμένη, κυρίαρχη και ευρωπαϊκή Κύπρος, στη βάση της διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας, χωρίς ξένα στρατεύματα, επεμβατικά δικαιώματα και αναχρονιστικές εγγυήσεις. Προϋποθέτει, όμως, ρήξη με την ιδεολογία που προκάλεσε την καταστροφή: τον στρατιωτικό εθνικισμό, την αναζήτηση ξένων προστατών και την αντίληψη ότι η αδιαλλαξία αποτελεί απόδειξη πατριωτισμού.
Η ιστορία του 1974 επιβάλλει ένα σκληρό συμπέρασμα. Οι μεγαλύτερες εθνικές καταστροφές προκαλούνται συχνά από εκείνους που επικαλούνται περισσότερο θορυβωδώς το έθνος. Και σήμερα, όποιος επενδύει στη μη λύση υπηρετεί αντικειμενικά τη διχοτόμηση, τη στρατηγική της Άγκυρας και τη γεωπολιτική στόχευση της Μόσχας.
17°
